Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
Жеке тұлғаны қалыптастырудағы тәрбиенің ролі
Материал жайлы қысқаша түсінік: тәрбиенің берілу бағыттары, білім алушыларды тәрбиелеудегі ескерілетін мән-жайлар
Материалды ашып қарау

ЖЕКЕ ТҰЛҒАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ ТӘРБИЕНІҢ РӨЛІ



Елбасының Н.Ә. Назарбаев ұсынған еліміздің әлеуметтік экономикалық дамуының стратегиялық бағыттарына сәйкес, Қазақстан Республикасының жалпы ұлттық деңгейдегі 12 жылдық жалпы орта білім беруде басты мақсат: әлеуметтік, экономикалық және саяси өміріне белсенді қатысуға дайын, бәсекеге қабілетті, жан-жақты дамыған, білмді де, білікті жеке тұлғаны қалыптастыру. Сонымен қатар Қазақсан Республикасының Білім беру туралы Заңында ұлттық және жалпы адамзаттық құңдылықтар ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруда тәрбиенің мәні зор.
Қазақстан Республикасының жеке тұлғаны қалыптастырудың стратегиялық бағыты өміртану мәдениеті дамыған, тәрбиелі жаңа адамдарды қаылптастыруды алға тартып отыр. Бұл идея қолданыстағы нормативтік құқықтық құжаттарда көрініс тапқан. Олар: Қазақстан-2030 стратегиясы, Қазақстан Республикасында білім беруді 2005-2010 жылдарға дейін дамытудың мемлекеттік бағдарламасы, Қазақстан индустриалды жаңаруын 2003-2010 жылдарға дейін дамытудың стратегиясы, этномәдени білім Тұжырымдамасы, Қазақстан Республикасының Білім ұйымдарындағы тәрбиенің кешенді бағдарламасы, гуманитарлық білім бағдарламасында айқындалған.
Қ. Бөлеевтің анықтамасы: Этнопедагогика – халықтық педагогиканы зерттейтін ғылым саласы.
Ал белгілі ғалым Қ. Жарықбаев болса, Этнопедагогика – халықтық тәлім-тәрбиені, оның тәжірибесін қорытындылап, жүйедейтін теориялық сипаттағы ғалым деген анықтама берген.
Е. Сағындықұлының анықтамасы бойынша: Этнопедагогика - ұлт тәрбиесінің бөліктерін нақтылы материалмен қамтамасыз ететін қайнар көз.
Сонымен, ғалымдардың пікірлерінің қорытындысына сүйенсек, этнопедагогика – жас ұрпақты тәрбиелеген, тәрбиелеп отырған бұқараның тәжірибесін зерттейді, халқының рухани қорын, атап айтсақ өз ұлтының әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерін қазіргі ұрпаққа жеткізеді. Ал этнопедагогиканың бастау бұлағы – халықтық педагогика.
Этнопедагогика жеке тұлға дамып, қалыптасатын, әлеуметтік нормаларды меңгеретін ортадан баланы тәрбиелеу және оқыту жайындағы діни ілімдерде, мақал-мәтелдерде, ырым-тыйымдарда және басқа халық мұраларында сақталған білімдерді жинақтап жүйелейді. Жеке тұлғаның қалыптасуына әсер ететін отбасылық өмірді, дәстүрлерді, философиялық-этикалық, педагогикалық ой-пікірлерді зерттейді.
Этнопедагогиканың зерттейтін тақырыптары:
Халықтың негізгі педагогикалық ұғымдары (баланы күту, тәрбиелеу, өзін-өзі тәрбиелеу, қайта тәрбиелеу, оқыту т.б.);
Бала тәрбиесінің объектілері мен субъектілері (өмірге келген сәбилер, жетімдер, асырап алған балалар, баланың құрдастары, достары, балалар ортасы);
Тәрбиенің функциясы (еңбекке әзірлеу, мінездің моральдық, ерік-жігер белгілерін тәрбиелеу, ақыл-ойды дамыту, денсаулықты қорғау, сұлулыққа деген сүйіспеншілікті тәрбиелеу);
Тәрбиенің факторлары (табиғат, ойын, қарым-қатынас, дәстүр, іс-әрекет, тұрмыс, дін, өнер);
Тәрбие әдістері (сендіру, бұйыру, түсіндіру, үйрету, жаттығу, жазалау, мақұлдау, кеңес, тұспалдап сөйлеу, т.б,);
Тәрбие құралдары (санамақ, мақал-мәтелдер, жұмбақтар, эпос, аңыз, т.б.);
Тәрбиеші ұйымдастыру (балалардың еңбек бірлестіктері, жастар мерекелері, халықтық мерекелер).
Қалыптасу ұғымы қоғам дамуына байланысты өзгеріп отырады. Яғни қоғамдық жағдайлардың ықпалымен үнемі эволюцияға ұшырап отырады.
Жеке адамды қалыптастырудағы басты факторлардың бірі – тәрбие. Тәрбие балалардың жас және дербес ерекшеліктеріне, дайындығы мен дәрежесіне лайық іске асырылып, тәрбие адамдардың іс-әрекеттерін ұйымдастырады.
Тәрбие – қоғамның негізгі қызметтерінің бірі, жеке адамды мақсатты, жүйелі қалыптастыру процесі, аға ұрпақтың тәжірибесін кейінгі буынға меңгертіп, олардың сана-сезімін, жағымды мінез-құлқын дамытушы. Тәрбие материалдық игіліктерді өндіруге қабілетті, іскер адамдарды дайындауға бағытталуы қажет. Басты өндіруші күш – жеке тұлға.
Тәрбие – адамды қалыптастыратын және жетілдіретін үйлесімді процесс - ден Я.А. Каменский тәрбие мақсатын төмендегідей негізгі элементтерге бөлді:
Адамға барлық заттарды білгізу – Ғылыми білім;
Заттардың және өзінің қожасы ету – Адамгершілік;
Құдайға, заттарға құлшылық ету – Діни тәрбие;
Тән саулығы – Дене тәрбиесі.
Тәрбие мақсаты қазақ тәлім-тәрбие тағылымына да қойылды. Ұлы ұстаз Әбу Насыр әл-Фараби Адамға ең әуелі білім емес, тәрбие берілуі керек. Онсыз берілген білім – адамзаттың қас жауы - деген болатын.
Тәрбиенің негізгі мақсаты жеке адамды қалыптастыру және оның жан-жақты толыққанды дамуын қамтамасыз ету. Ал бұл міндеттердің табысты шешімін беру жеке адамның дамуы қалай өтетінін және оның қалыптасуына қандай жағдаяттар ықпал ететінін білумен байланысты.
Жалпы Жеке адам дегеніміз – адамның қоғамдық сипатын танытып, оның өмір барысында өзіне топтаған әлеуметтік сапалар мен қасиеттер жиынтығын білдіреді.
Ал қалыптасу түсінігіне келетін болсақ, ол жеке адам дамуының нәтижесі ретінде оның кемелденуі мен тұрақты сапалар мен қасиеттерді иемденуін білдіреді.
Адамдар тұлға болып, өзіндік жеке бас ерекшеліктерімен бірден дүниеге келмейді, әрбір жеке тұлғаны қалыптастыру, тірбиелеп жетілдіру осы заман ағымына лайықты азамат, білімді, ойлы, өмірге құштар болып өсуіне үлгімізді қосуымыз қажет.
Осы мәселе бойынша, қай заманда болмасын, жас ұрпақтың өнеге тұтар өзіндік ұлттық тәлңм-тәрбиесі, үлгі алатыны тарихи жеке тұлғалар екені белгілі. Атап айтатын болсақ, ежелгі ғұламалар Әл-Фараби, Ж. Баласағағұн, М. Қашқари т.б. еңбектерінде, ұлттық тәлім-тәрбие арқылы жеке тұлғаны қалыптастыруда қазақ халқының ағартушы ғалымдары Ж. Аймауытов, Ы. Алтынсарин, А. Байтұрсынов, А. Құнанбаев, Ш. Құдайбердиев тағы басқалардың еңбектері зор.
Қазіргі қоғамның тарихи даму тәжірибесі бала тірбиесінде жеке тұлғаны қалыптастыру міндеттерінен туындауда. Осыған орай, бүгінгі күннің жаңару бағыты бала тәрбиесінің арқауына ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүрді халықтың рухани игілігін пайдалану басты назарда болуы көзделеніп отыр.
Адамның жеке тұлға болып қалыптасуына әсер ететін тәлім-тәрбие саласы – халық педагогикасы. Халық педагогикасы – көп арналы, қыр-сыры мол, күрделі ғылым. Халық педагогикасы – тәрбиенің бастауы және қайнар бұлағы. Ол – тәрбие жөніндегі халықтың білімі мен тәжірибесі. Халық педагогикасы, егер тәрбие туралы халық түсінігін ескермесе, өзінің бүкіл сан ғасырлық тарихында жинақталған педагогикалық тәжірибесін зерттемесе, жеке тұлғаны қалыптастырудың міндетін шеше алмаған болар еді.
Жеке тұлғаның қалыптасуына халық педагогикасындағы тәрбиенің барлық түрлері, яғни: дене тәрбиесі, еңбек тәрбиесі, сымбат-сұлулық тәрбиесі, ақыл-ой тәрбиесі, адамгершілік, ерлік және экологиялық тәрбие түрлері қатысады, бірізділік байланыс құрады. Соның нәтижесінде тұлға өзіндік қалыптасу заңдылықтарына ие бола алады.
Сондай-ақ, тұлғаның қалыптасуына екі фактордың маңызы зор: биологиялық және әлеуметтік. Биологиялық факторлар – адамға туа берілетін табиғи анатомиялық және физиологиялық қасиеттер, ал әлеуметтік фактор – адамның дамып жетілуіне тіршілік ортасының, қоғамның, тәрбие істерінің әсері болып табылады.
Тәрбие мақсатты, саналы түрде жоспарланған әрекеттер жүйесі ретінде түсіндіріледі, оның мақсаты – балада белгішлі бір тұлғалық саналарды және мінез-құлық дағдыларын қалыптастыру, дамыту болып табылады.
Еліміздің XXI ғасыр баспалдағын жаңашылдықпен қарыштап басып, өркениетке бағдар алуы әр адамның әлеуметтік басшысының нәтижесі деп бағалауға болады. Бүкіл адамзаттың әлеуеті де жеке тұлғаның даму деңгейі, қалыптасуымен анықталады.
Ұлы Абайдың он тоғызыншы сөзінде: Адам туғанда есті болып тумайды, ол естіп, көріп, ұстап, қоғаммен, өзге адамдармен қарым-қатынас жасау барысында, тәрбиенің арқасында қалыптасады. Ақын тұлға табиғатына ден қойып, оған тән жақсы, жаман қасиеттерді ашу арқылы толық адам, кісі деген атты қалыптастыру тәрбиеге байланысты деп түсіндіреді. Тәрбие арқылы адамға туа берілетін қасиеттер дамып қана қоймай, оның ақылына да, адамгершілігіне де, парасаттылығына да, еңбекқорлығына да, өзіне деген сеніміне де әсер етуге болады деп есептеген.
Сондықтан да жеке тұлғаны қалыптастыруда тәрбиенің маңызы зор. Әрбір жеке тұлға тәрбие процесімен ұштаса отырып, өзара байланыс орнатып, өзіндік сипатқа ие болады.











HYPER13PAGE HYPER15







Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Жаксыгулов Серик Орынбекович
Жарияланған уақыты:
2019-10-08
Категория:
Басқа
Бағыты:
Барлығы
Сыныбы:
Барлығы
Тіркеу нөмері:
№ C-1570529277
2222
333
444
555
666
7
888
999