Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
Құқықтық этиканы қалыптастыру жолдары
Материал жайлы қысқаша түсінік: материал заң мамандығы бойынша білім алушыларға қажет
Материалды ашып қарау
Құқықтық этиканы қалыптастыру жолдары
Ибрагимова Жулдыз Гайыповна


Қазақстан Республикасының Конституциясында жазылғандай, барлық адамдар ешқандай кемсітусіз заң алдында бірдей және біреудің ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғуға болмайды. Осы норманың астарында құқықтық сана мәдениетімен, этикалық норма көрініс тапқан [1].
Құқықтық этиканың негізін, оның адамгершілік мазмұнын және кәсіптік мәселелерін білу, құқық қорғау органдарының әр бір қызметкері үшін міндетті болып табылады. Мемлекеттің қалыптасу және даму ерекшеліктері, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау, мемлекеттік және қоғамдық өмірді гуманизациялау мәселелерін жүзеге асыру, кәсіби этиканы меңгеру қажеттігіне себепші болды. Заң мамандығының астарында адами қарым-қатынас, адамдардың қажеттіліктері мен мүдделерін қанағаттандыру, ал кей кезде олардың құқықтары мен бостандықтарын шектеу, адам өміріне қатысты шешім қабылдау жатыр.
Жоғарыда айтылғандай, құқық қорғау органдарының мамандарын дайындауда құқықтық мәдениетті меңгеру міндетті компонент болып табылады.
Этикалық құқықтық мәдениетті меңгеру, құқық қорғау органдары қызметкерінің кәсіби этикасына сай теориялық білімді меңгеру және тәжірибелік дайындықты кәсіби қызметінде жүзеге асыруға қабілетті жоғары дәрежелі маман дайындауға бағытталған.
Мақаланың мақсаты- оқушылардың кәсіби құқықтық этикаға сай таным және жүріс-тұрысты, теориялық негіздерді және кәсіби этиканы құрайтын тәжірибелік негізді үйрету арқылы тыңдаушыда білім жүйесін қалыптастыру болып табылады.
Алға мынадай міндеттер қойылып отыр:
1)Ғылым ретінде құқықтық этиканың теориялық негіздерін ашу;
2)Заң саласындағы әр түрлі мамандықтар бойынша кәсіби этиканың қалыптасу спецификасын дәлелдеу;
3)Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің этикаға сай жүріс-тұрысқа дайындығын қалыптастыру, қызметіндегі күрделі, жедел, даулы жағдаяттарды шешуде дұрыс шешім қабылдауға дағдыландыру;
4) Білікті кәсіби заңгерге іскерлік этикетті меңгеруге көмектесу.
Этикалық құқықтық мәдениетті қалыптастыру үшін:
-заңгердің кәсіби этикасының теориялық және тәжірибелік негіздерін;
-Моральдың негізгі түсінігі мен ережесін, адамгершілік және оның қызметі мен категорияларын;
-Заңгер этикасының негізгі қағидаларын;
-Жекелеген заң мамандықтары бойынша кәсіби қызметтің адамгершілік аспектілерін меңгеруі тиіс.
Оқушыларда құқықтық этикалық мәдениетті қалыптастыруда:
-Кәсіби этиканың негізгі теориялық әдістемелерін тәжірибеде қолдану;
-Даулы жағдаяттарды болжау және оларды шешуде салыстырмалы тәсілдерді табу:
-Даулы жағдайлардың туындауының уақытылы алдын-алу;
-Кәсіби мәселелерді сапалы және тиімді орындауды жетілдіру мақсатында моральдық тәсілдерді пайдаланған жөн.
Заңгер-көптеген кәсіптерді қамтитын өте ауқымды түсінік. Заңгер қызметі адамның жеке өміріне әсер ететін шешімдер қабылдау, ал кей кезде құқықтарын шектейтін, олардың жеке өмірлерінің салтанат құруына байланысты, адамдардың мүдделеріне маңызды игіліктерге қатысты.
Этикалық мәселелер және ережелер заңгердің клиентпен, процестің өзге де қатысушыларымен, кәсіптестерімен, мемлекеттік органдармен, жалпы қоғаммен қарым-қатынасын қозғайды. Заңнама кәсіби заңгерге: судьяға, тергеушіге, прокурорға, нотариусқа өзбастақ шешім қабылдауына ерекше мән беріп отырғанда, мемлекеттік және қоғамдық өмірді гуманизациялау мәселесі тұрғанда, дәл қазіргі жағдайда әр заңгерге мамандығының мәселелерімен адамгершілік аспектілерін меңгеру қажет. Олардың қабылдаған шешімдері тек қана заңды емес, әділетті де болуы тиіс. Заңгер этикалық категориялардың қайырымдылық пен зұлымдық, әділдік пен борыш, ар-ұят, қадір қасиет және ар ұждан секілді негізгі түсініктерді дұрыс түсініп, тәжірибе жүзінде дұрыс қолдануға міндетті.
Оқушылар құқық қорғау қызметі және сот төрелігі туралы заңнаманың адамгершілік негіздерін, сот төрелігін жүзеге асырудың адамгершілік бастауларын, заң мамандығының адамгершілік мәнін, кәсіби қызметте де қызметтен тыс жүріс- тұрыста да олардың өкілдеріне қойылатын адамгерішілік талаптарын білуі тиіс.
Этика термині ежелгі гректің этос дағды, салт, адамгершілік сөзінен пайда болған. Этика ғылым ретінде жиырма жылдан астам өмір сүріп келеді.
Б.э.д 4 ғасырдың өзінде Аристотель этикалық терминін адами құндылықтардың жиынтығы деп анықтап, қолданыстағы этика ғылымын игерілетін жаңа ғылым ретінде қалыптастырды.
Мораль латын тілінен аударғанда moris адамгершілік, салт-дәстүр және т. б сөзінен шыққан. Осының негізінде сөз мағыналары синоним ретінде де қолданыла береді. Бірақ, бұл дұрыс емес. Этика-мораль, адамгершілік туралы ғылым. Мораль-қоғамда адамдардың жүріп-тұру ережелері мен қағидалары және солар туралы ойлар мен көріністері бейнеленетін қоғамдық сана түрі.
Мораль және адамгершілік ұғымдарын синоним ретінде де қолдануға болады.
Қоғамдағы адамдардың жүріп-тұру тәртібін реттейтін әр түрлі әлеуметтік нормалар бар. Әлеуметтік нормалар-әлеуметтік топтар шегінде жалпы қабылданған ережелер, ұжымдық келісілген әрекеттерді жүзеге асыруға қажетті, қоғамда адамдардың жүріс-тұрысын реттеуші анық белгілі бір жағдайларда қолданылатын әрекеттер не жүріс-тұрыс үлгілері.
Моральдық нормалардың мәнін терең түсіну үшін, әлеуметттік нормалардың түрлерін қарастырғанымыз жөн.
Салт-мәдени және әлеуметтік тәжірибелерді ұрпақтан-ұрпаққа жалғау үшін қызмет ететін, адамдардың жалпы қабылдаған және қайталайтын жүріс-тұрысының түрі болып табылады.
Рәсімдер-ұлықтауды жүзеге асыру кезіндегі адамдардың жүріс-тұрыс тәртібі және қызмет түрі (мысалы, жауынгерлерге арналған рәсім).
Дәстүр-бұрыннан келе жатқан және уақытпен белгілі бір қалыпқа келген, өткен және осы қоғамдағы адамдардың жүріс-тұрысының тұрақты ережесі.
Дін-адамдардың бірігіп өмір сүруі барысында әлемді жаратушы Құдай туралы рухани-адамгершілікке негізделген ережелері.
Қоғамдық ұйымдардың нормалары-ұйым жарғысына сәйкес осы ұйымдардың өздері қабылдаған және қоғамдық шшаралармен қорғалатын жүріс-тұрыс ережелері.
Жоғарыда аталғандардан адамгершілік және мораль нормаларының айырмашылығы- адамдардың жақсылық пен жамандық, әділеттілік пен әділетсіздік, борыш, абырой, ар-намыс туралы қоғамда орныққан көзқарастары жүріс-тұрыс ережесі.
Кей кездері бұл нормалар жүріс-тұрыс тәртібі ретінде адамгершілік тұрғысынан : қайырымдылық, қылмысты, деградациялық, өңделген және т.б ретінде қарастырылып, құқықтық нормалар деп аталады.
Мораль табиғаты туралы этикалық білім деңгейлерінің бірнеше түрі бар: бейнеленетін (ненің жақсы және ненің жаман екенін бейнелейтін), нормативті-даулы( қалай өмір сүруге болмайды, қайырымды болу үшін қалай өмір сүру керек), теориялық (адамгершілікті, қайырымды болу не үшін керек?) және нормативті-педогогикалық (адамгершілігі бар адамдардың көп болуы үшін не істеу керек?).
Этикалық білімнің даму деңгейі барысында түрлі мәселелер шешіліп отырды:
А) бейнеленетін деңгейде-қоғамдағы салт, адамгершілік моральды бейнелеу;
Ә) нормативті-даулы-жазу, бағыттау қалай адамгершілікті болу керек, ол үшін қандай нормаларды сақтау керек;
Б) теориялық деңгейде-мамандықты түсіндіру;
В)нормативті-педогогикалық деңгейде-адамдарда адамгершілікті қалыптастыруды жүзеге асыру яғни моральды оқыту [2].
Қазіргі таңдағы этика түсінігі-қоғам, адам өміріндегі моральдың маңыздылығын үйрететін философиялық ғылым. Егер мораль қоғамдық өмірде арнаулы объективті түрде көрініс тапса, ал этика ғылым ретінде мораль мәнін, табиғаты мен құрылымын, шығу және даму заңдылықтарын, өзге де қоғамдық қатынастар жүйесіндегі орнын, белгілі бір моральдық жүйені теориялық негіздейді.
Этиканың тарихи пәні болмысымен өзгерген. Оның бастауы әділетті қоғамдық тәртіпті риясыз құрушы-жаңа адамды қалыптастыру туралы ғылым ретінде, тұлғаның ажалсыздығын қамтамасыз етуші құдайдың өсиеттерін орындауға адамдарды шақыру ретінде қарастырылған және қарастырылуда (діни ойшылдармен), оның рақымшылдығын үйрету, оның алдындағы шүбәсіз қарыз және оны жүзеге асыру тәсілдері туралы ілім ретінде бейнеленеді.
Қазіргі таңдағы отандық басылымдарда қоғамдық өмірдегі этиканың ғылыми мәні, моральдың тарихи даму және шығу заңдылықтары, моральдың атқаратын қызметі, мораль құндылықтары меңгерілуде.
Этикада мәселені екіге бөліп қарастырған: мораль табиғатының теориялық мәселелері және мәні; адамгершілік этикасы –ол адам қандай қағидалар мен нормаларды міндетті түрде басшылыққа алуы тиіс екендігін үйретеді. Этиканың мәселесі моральды үйрету мен түсіндіруден тұрады.
Ғылым жүйесінде аксиология-жақсылық пен жамандық мәселелерін үйретеді; деонтология-борыш және борышты мәселесін зерттейді; деспрективті этика-бұрыңғы және қазіргі қоғамдағы моральдың тарихи және әлеуметтік аспектілерін ; тарихи және кәсіби этиканы үйретеді.
Этика ғылым ретінде қоғамдағы мораль нормаларын және қағидаларын жүйелейді, реттейді; адам мен қоғамда мораль бейнесін қалыптастыра отырып, жоғары деңгейде тарихи қажеттіліктерге жауап береді. Этика ғылым ретінде қоғамның әлеуметтік және экономикалық жылжуына адамгершілік және әділеттілік қағидаларын бекітуге қызмет етеді.
Осылайша этика-моральдың тарихи шығу және даму заңдылықтары, мәні, оның арнаулы қызметі, қоғамдық өмірдегі моральдық құндылықтар туралы ғылым [3].
Бүгінгі таңдағы өзекті мәселелердің бірі заң мамандығы бойынша оқитын оқушылардың бойынан құқықтық этика мәдениетін көру болып табылады. Әрине оларға Заңгердің кәсіби этикасы және психологиясы деген сабақ жоспар бойынша өткізіледі. Бірақ та осы орайда тағы да сұрақ туындайды. Кім оқытады? Психолог немесе заңгер? Қалай оқытады? Қандай оқулықтармен және әдістермен оқытады? Осы сұрақтардың өзектілігі әлі де тарқай қойған жоқ. Өйткені, мардымды жауап жоқ. Оқушыларда этикалық құқықтық мәдениет болуы үшін біріншіден, өз мамандығын жетік меңгерулері керек, және сол біліммен адамгершілікті ұштастыра білсе, құқықтық моралға ие болмақ. Екінші аспекті қоғамдық және отбасылық тәрбие. Үшінші аспекті, оларға білім беретін оқытушылардың жоғары этикалық мәдениетті болуы. Егер осы үш аспекті іс жүзінде де, сөйлеу мәнерімізде де күнделікті дағдыға айналса оқушылардың бойынан ертең дәл сондай этикалық жоғары мәдениетті көретін боламыз. Заңгер ертеңгі ел басқарушы азаматтар, бетке ұстар бейнеміз. Демек болашақ заңгерлердің этикалық мәдениетінің ерекшелігі құқықтық сипатта болуында. Құқықтық сипат алуы дегеніміз, қағаз жүзінде де, іс жүзінде де өте сауатты және этикетті болуы керек дегенді аңғартады. Яғни кәсіби жүріс-тұрыс ережесі кәсіби этикетті құрайды. Заңгер алдына келген әлеуметтік түйткілді мәселелерді дұрыс шешуі үшін мораль және құқықтың өзара байланыс аспектілерін білуі тиіс. Мораль адамның нормаға сай жүріс-тұрысы. Ол адамның жалпы қоғамдық заңдарға бағынуын қамтамасыз етеді. Мораль мен құқықтың әлеуметтік өмірде атқаратын функциясы бірдей-қоғамдағы адамдардың жүріс-тұрысын реттеу. Бұл реттеу мехнизмі өте күрделі жүйе, оған қоғамдық таным: мораль және құқық; қоғамдық қатынастар: адамгершілік және құқықтық қатынастар; нормативтік жағы: құқықтық және адамгершілік аспектілер кіреді. Нормативтілік-адамдардың жүріс-тұрысын реттейтін моральдық және құқықтық қасиеттердің жиынтығы. Құқық моральға қайшы болмауы керек. Керісінше қоғамдық моральды нығайту үшін құқықтық норма жұмыс істеуі шарт. Моральдық және құқықтық нормалардың қасиеттері де ортақ, мысалы, жалпыға міндеттілігі, қоғамдық қатынастардың барлық саласын қамтуы. Себебі мораль және құқық, адамның рухани дүниесінің бөлшегі, ішкі мәдениеті [4]. Ал заңгердің этикалық құқықтық мәдениеті өте ауқымды дүние. Лауазымына байланысты судьяның, прокурордың, тергеушінің, қорғаушының, нотариустың мораль және құқықтық әсер етулері әр түрлі. Заңгер этикалық мәдениетке ие болуы үшін жоғары моральдық құндылықтарға ие болуы тиіс, ал құқықтық мәдениетке ие болуы үшін заңдық дұрыс көзқарастағы білімі мен құқықтық танымы терең болуы шарт. Осы екі аспектінің біреуінің болмауы, толыққанды этикалық құқықтық мәдениеттің жоқтығын көрсетеді.
Қолданылған әдебиет

Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жыл 30 тамыз. 2-тарау.
Афанасьева А.В. Этика и психология профессиональной деятельности. – М., 2004. 5-6 б.
Анцупов А.Я., Шипилов А.И. Конфликтология. М.: ЮНИТИ – ДАНА, 2002. 12б.
Габитов Т.Х. Этика юриста. Учебное пособие. – Алматы: Юридическая литература, 2003. 17-18б.


Аңдатпа. Мақалада заң мамандығы бойынша білім алушыларда этикалық құқықтық мәдениетті қалыптастыру аспектілері қаралады...
Аннотация. В статье рассматривается формирование этической правовой культуры у обучающихся по специальности Правоведение.
Abstract. In Essay determined aspects of formation etigue rule culture which studing in speciality of jurisprudence.
Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Ибрагимова Жулдыз Гайыповна
Жарияланған уақыты:
2019-11-01
Категория:
Қосымша білім беру
Бағыты:
Мақала
Сыныбы:
Басқа
Тіркеу нөмері:
№ C-1572613126
2222
333
444
555
666
7
888
999