Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

ғылыми жоба
Материал жайлы қысқаша түсінік: оқушының өзіндік ізденіс, зерттеу жұмысы
Материалды ашып қарау
ҚР Білім және ғылым министрлігі

Қызылорда облысы Қармақшы ауданы





Орындаған: Кенжетаева Жамила Умирбаевна



Мектебі, сыныбы: № 274 орта мектебінің 10-сынып оқушысы



Тақырыбы: Фольклорлық шығармаларда кездесетін мәдениет атауларының этномәдени сипаты



Бағыты: Қазақстанның тарихи ескерткіштері және болашақ дамуы бар саяхат маршруттары

Секциясы: Тіл білімі

































Байқоңыр, 2018 ж.



Ғылыми жобаның мазмұны:Кіріспе ………………………………………………………………………3Негізгі бөлім:І. Этнолингвистика – ұлттық мәдениетті танып білудің негізі.................5-7ІІ. Материалдық мәдениетке қатысты атаулардың лексика семантикалық топтары ...........................................................................................................82.1 Тұрмыстық атаулардың ұлттық-мәдени ерекшеліктері ......................8-11 2.2 Киім-кешек атауларының этномәдени сипаты .....................................11-152.3 Фразеологиялық тіркестер құрамындағы этномәдени ақпарат ...........15-18Қорытынды .....................................................................................................19Пайдаланылған әдебиеттер ............................................................................20



























































Аннотация

Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың «Рухани жаңғыру: болашаққа бағдар» атты бағдарламасында ұлттық рух, ұлттық тіл, ұлттық мәдениет, ұлттық код сөздерінің мағынасы өте терең. Осы мақалада Елбасы батыстың және шығыстың мәдениетінен гөрі өзіміздің ұлттық құндылықтарға көңіл бөлудің қажеттілігін айтады. Сонымен қатар, болашақ жастарды, оқушыларды ұлттық құндылықтар негізінде тәрбиелеуді де өз мақаласында көрсетеді. Ұлтжандылықтың өзі ана тілін сүюден, салт-дәстүріне, елінің мәдениетіне деген құрметтен басталады. Осы ұлттық құндылықтарға тәрбиелеу қазақ фольклорынан басталады деп ойлаймын. Осы мақсатта «Фольклорлық шығармаларда кездесетін мәдениет атауларының этномәдени сипаты» тақырыбындағы зерттеу жұмысым ғасырлар бойы жер бетінде тіршілік етіп келе жатқан қай халықтың болмасын күнделікті тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін, кәсібін, ұлттық сана мен талғам негізінде қалыптасқан мәдениетін бейнелейтін өзіне тән материалдық дүниесі (еңбек құралдары, ыдыс-аяқ, киім-кешек т.б.) болатыны белгілі. Бұл зерттеу саласындағы негізгі салмақ лингвистикаға жүктеледі. Әрбір дәуірде өмірге қажет болған құрал-сайманның, қару-жарақтың, киер киім мен ішер тамақтың, тұрмыстық заттар мен салсанаға, әдет-ғұрып, наным-сенімге, ойын-күлкі, той-томалаққа байланысты ұғымдардың аты-жөні, сыр-сипаты т.б. тек тіл фактілері ретінде ғана, яғни жеке сөздер мен сөз тіркестері, фразеологизмдер мен мақал-мәтел арқылы ғана бізге жетуі мүмкін. Қазіргі қазақ тілі лексикасының бір парасы – тіліміздегі мағынасы күңгірттенген, тіл иесі сөйлеу процесі кезінде ол сөзді қолданғанымен де мағынасына терең бойлап, жете түсіне бермейтін я қолданыстан шығып қалған архаизмдерге айналған сөздер. Олардың көбін фразеологиялық тіркестердің сыңарлары ретінде солардың құрамынан немесе фольклор мен тарихи шығармалардан табуға болады. Олардың дені – этнографизмдер. Сондықтан да этнолексиканың осындай тобын зерттеуге арналған ғылыми ізденістердің біздің назарымызды ерекше аударуы – заңды құбылыс.Осы мақсатқа сай мынадай міндеттер көзделеді:
  • Фольклорлық шығармаларда кездесетін материалдық мәдениетке қатысты атауларды жинақтап, жүйелеу:
  • эпостық жырлардағы киім-кешек атауларының ұлттық-мәдени ерекшеліктерін айқындау;
  • эпостық жырлардағы тұрмыстық бұйым атауларының этномәдени сипатын анықтау;
  • тұрмыс-салт жырларындағы материалдық мәдениет атауларының этномәдени сипатын анықтау;








  • Аннотация

    В программе президента Н.А.Назарбаева «Духовное возрождение: путь в будущее» очень глубокий смысл имеют выражения национальный дух, национальный язык, национальная культура и национальный код. В ней президент говорит о необходимости уделять больше внимание нашим национальным ценностям, чем культура запада и востока. Национальные ценности должны стать основой воспитания для будущего поколения, для нынешних школьников. Патриотизм начинается с любви к родному языку, с уважения к культуре и традициям родного народа. Считаю, что к привитию и воспитанию национальных ценностей начинается с казахского фольклора. В этой целью в своей исследовательской работе на тему «Этнокультурный характер памятников культуры в произведениях фольклора» что на протяжении веков у каждого народа на земле быт, традиции, образ жизни отражают культуру, сформированную на основе национального создания и вкуса. Это характерный для каждого народа материальный мир-орудия труда, посуда, одежда и т.д. Основное внимание в этом направлении уделено лингвистике. В каждой эпохе есть свои названия и понятия необходимых для жизни инструментов, видов оружие, орудий труда, одежды и пропитания, предметов быта, привычек, связанных с празднествами, образом жизни. Они могут дойти до нас в форме отдельных слов и словосочитаний, а также через пословицы и поговорки. Одна из страниц современого казахского языка – слова-архаизмы, вышедшие из употребления или слова, изменившие первоначальный смысл или значение.С этой целью поставлены следующие задачи:
  • сбор и систематизация названий материальный культуры, встречающихся в произведениях фольклора;
  • выявление национально-культурных особенностей названий видов одежды в эпических произведениях;
  • определение этнокультурного характер названий предметов быта в эпических произведениях;
  • определение этнокультурного характер названий предметов материальной кульутры в бытовых произведениях.


















  • Аnnotation

    In the program of the President Nursultan Nazarbaev “Spiritual Revival: the Way to the Future”, the expressions of the national spirit, national language, national culture and national code have a very deep meaning. In it, the president speaks of the need to pay more attention to our national values ​​than the culture of the west and east. National values ​​should be the basis of education for the future generation, for current students. Patriotism begins with a love of the native language, with respect for the culture and traditions of the native people. I believe that to the inculcation and upbringing of national values ​​begins with the Kazakh folklore.        To this end, in their research work on the theme “The eth no cultural character of cultural monuments in the works of folklore”, for centuries, every nation on earth has traditions, lifestyles that reflect the culture formed on the basis of national creation and taste. This is characteristic of every nation's material world — tools, dishes, clothing, etc. Each epoch has its own names and concepts necessary for life tools, types of weapons, tools, clothing and food, household items, habits associated with the festivities, lifestyle. They can reach us in the form of separate words and word reading, as well as through proverbs and sayings. One of the pages of the modern Kazakh language is archaism words that have become obsolete or words that change the original meaning or meaning. To this end, the following tasks:
  • collection and systematization of the names of material culture found in the works of folklore;
  • identification of national-cultural characteristics of the names of the types of clothing in epic works;
  • the definition of the ethnocultural character of the names of everyday objects in epic works;
  • the definition of the ethnocultural nature of the names of objects of material culture in everyday products.


























  • КІРІСПЕҰлттық өмірдің айнасы іспетті болып табылатын халықтың болмыс-тіршілігінің, мәдениетінің көп құпия қырлары мен сырлары тіл арқылы ашылатыны тіл табиғатын зерттеудің жаңа бағыттарына сәйкес ашыла алатыны анықталып отыр. Осымен байланысты, ұлттық болмыс пен танымды бойына сіңірген тылсым дүние сырының көзі – қазақ тіліндегі сөз маржанжары, төл лексиканың табиғатын тануда тіл байлығымыздың ең өзекті саласының бірі ретінде этнографиялық лексиканы тану жолындағы тиімді әдістердің бірі – соңғы жылдарда өріс алып келе жатқан антропоөзекті бағытпен тығыз байланысты этнолингвистикалық зерттеу саласы.Қазақ тіл білімінде этнолингвистиканың ғылыми-теориялық алғышарттары Ә.Т. Қайдар, Е.Жанпейісов, М.М. Копыленко т.б. ғалымдардың зерттеулерінде жасалса, Р.Сыздық, Т.Жанұзақов, Б.Сағындықұлы, Б.Қалиев, Ж.Манкеева, Н.Уәлиев, С.Сәтенова, Р.Шойбеков т.б. ғалымдардың жұмыстарынан этностың рухани – материалдық мәдениетіне қатысты құнды деректерді кездестіруге болады.Ұлттың рухани дүниесі, сонымен сабақтас қалыптасқан материалдық өндіріс пен тұрмыс-күйі – халықтың әлеуметтік-психологиялық, мәдени-тұрмыстық, дүниетанымдық жағдайына байланысты қалыптасатын жалпыхалықтық құбылыс. Оның бар сипаты ана тіліміздің бойына сіңіріліп, ұрпақтан-ұрпаққа беріледі.

    Зерттеу тақырыбының өзектілігі.Ғасырлар бойы жер бетінде тіршілік етіп келе жатқан қай халықтың болмасын күнделікті тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін, кәсібін ұлттық сана мен талғам негізінде қалыптасқан мәдениетін бейнелейтін өзіне тән материалдық дүниесі (еңбек құралдары, ыдыс-аяқ, киім-кешек т.б.) болатыны белгілі. «Этностың шын мәнісіндегі болмысы мен дүниетанымы оның тек тілінде ғана сақталады» (Ә.Қайдар) деген қағидаға сәйкес фольклорлық шығармаларда кездесетін материалдық мәдениетке қатысты жинақталған тарихи-лексикологиялық бай тілдік материалдар этнолингвистикалық зерттеуді қажет етеді.

    Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері.Зерттеу мақсаты – Фольклорлық шығармаларда кездесетін мәдениетатауларының ұлттық болмыс-мазмұнын анықтау.

    Осы мақсатқа сай мынадай міндеттер көзделеді:

    -Фольклорлық шығармаларда кездесетін материалдық мәдениетке қатысты атауларды жинақтап, жүйелеу: 3-эпостық жырлардағы киім-кешек атауларының ұлттық-мәдени ерекшеліктерін айқындау;-эпостық жырлардағы тұрмыстық бұйым атауларының этномәдени сипатын анықтау;-тұрмыс-салт жырларындағы материалдық мәдениет атауларының этномәдени сипатын анықтау;

    Зерттеудің әдістері.Зерттеу барысында жүйелеу, топтау, семасиологиялық және этнолингвистикалық талдау әдістері қолданылды.

    Зерттеудің дереккөздері. Фольклорлық шығармалар (эпостық жырлар, тұрмыс-салт жырлары, мақал-мәтелдер), «Қорқыт ата кітабы», фразеологиялық, этимологиялық, түсіндірме т.б. сөздіктер, осы тақырыпқа қатысты жарық көрген тарихи, мәдени – танымдық зерттеулер мен мақалалар.

    Зерттеудің нысаны. Фольклорлық шығармаларда кездесетін материалдық мәдениетке қатысты этномәдени атаулардың этнолингвистикалық сипаты.















































    4І. Этнолингвистика – ұлттық мәдениетті танып білудің негізіЭтнолингвистиканың барлық тілдерге қатысты әмбебап ғылым ретінде толық қалыптасып, дами түсуіне кейінгі кездерде түркі тілдері негізінде көбейе бастаған ізденістер мен зерттеулердің, соның ішінде қазақ тілінің де қосып отырған үлесі аз емес. Бүгінгі таңда қазақ этнолингвистикасы ғылыми негізі нәтижесінде өзіндік ерекшелігі мен үрдісі айқындалып келе жатқан, дербес те перспективті ғылым саласы ретінде танылып отыр.Қазақ тіл білімінде этнолингвистикалық бағыт ХХ ғасырдың 80 жылдарынан басталады. Бұл саланың дамып, өсіп-өркендеуіне Ә.Қайдар, И.Копыленко, Е.Жанпейісов, Р.Сыздық, Н.Уәлиұлы, Б.Қалиев, Ж.Манкеева, Р.Шойбеков т.б. ғалымдар өз үлестерін қосып келеді.Жалпы тіл білімінде бұл сала және оның мақсат-мүддесі теориялық тұрғыдан көптен бері-ақ белгілі болса да, іс жүзінде, әсіресе түркі тілдерінде кең қолданыс таба алмай келе жатқандығы мәлім. Қазақ тіл білімінде бұл мәселемен алғаш (1970-жылдардан бері) шұғылдана бастаған ғалым Ә.Қайдар болды деп айта аламыз. Содан бері бұл салада ірілі-ұсақты жүздеген еңбек дүниеге келіп, қазақ тілінің өз табиғаты мен ерекшелігіне сәйкес қазақ этнолингвистикасының бағыт-бағдары, мақсат-мүддесі айқындалып, ғылыми тұжырымдамасы жасалды. Бұл саланың Қазақстан топырағында дүниеге келіп, қалыптасуына оның жеке басының және көптеген шәкірттерінің қосқан үлесін, этнолингвистикалық нысандар мен зерттеу әдіс-тәсілдерін, мақсат-мүдделерін ғылыми-практикалық мәнін арнайы зерттей келіп, «Основы этнолинвистики» [1] атты кітап жазған әйгілі ғалым, профессор М.М.Копыленко академик Ә.Қайдар төңірегінде «қазақ этнолигвистикалық мектебі қалыптасты» деп түйеді.Бұл зерттеу саласындағы негізгі салмақ лингвистикаға жүктеледі. Оның себебі мен мәнін нақты түсіну үшін акад. Ә.Т.Қайдаровтың төмендегі пікірін келтірейік: «Этностың басып өткен сан ғасырлық даму жолы, оның белгі-бейнелері біздерге тас мүсіндер мен жартастарға қашалған сына жазулар арқылы, мәдени ескерткіштер мен әртүрлі ғимараттар түрінде жетуі мүмкін. Бірақ бұлардың бәрі этнос өмірінің мың да бір елесі ғана. Оның шын мәнісіндегі даналығы мен дүниетанымы тек тілінде ғана сақталады. Әрбір дәуірде өмірге қажет болған құрал-сайманның, қару-жарақтың, киер киім мен ішер тамақтың, тұрмыстық заттар мен салсанаға, әдет-ғұрып, наным-сенімге, ойын-күлкі, той-томалаққа байланысты ұғымдардың аты-жөні, сыр-сипаты т.б. тек тіл фактілері ретінде ғана, яғни жеке сөздер мен сөз тіркестері, фразеологизмдер мен мақал-мәтел арқылы ғана бізге жетуі мүмкін» [2,34]. Қазіргі қазақ тілі лексикасының бір парасы – тіліміздегі мағынасы күңгірттенген, тіл иесі сөйлеу процесі кезінде ол сөзді қолданғанымен де мағынасына терең бойлап, жете түсіне бермейтін я қолданыстан шығып қалған архаизмдерге айналған сөздер. Олардың көбін фразеологиялық 5тіркестердің сыңарлары ретінде солардың құрамынан немесе фольклор мен тарихи шығармалардан табуға болады. Олардың дені – этнографизмдер. Сондықтан да этнолексиканың осындай тобын зерттеуге арналған ғылыми ізденістердің біздің назарымызды ерекше аударуы – заңды құбылыс.Осы саладағы жұмыстардың ішінен академик Р.Ғ.Сыздықованың еңбектері ерекше қызықты да құнды. Біздің пайымдауымызша, өзінің негізгі ғылыми-зерттеу қызметінде арқау болған ұлы Абай шығармаларының тілін зерттеу үстінде пайда болған осы қызығушылық, батырлар жыры мен ғашықтық жырлар, өршіл рухты Махамбет немесе ХҮ-ХІХ ғғ. ақын-жыраулардың (соның ішінде Дулаттың ақындық және өзіндік көріктеу құралдарына ерекше мән берген) шығармаларын зерделеп оқу үстінде жалғасып, кең көлемді зерттеуге ұласқанын көріп отырмыз.Бұл тұста ғалым назарына ілігіп, қызықты да ғылыми топшылауларына нысана болған - қазірде ұмытылған, тарихи сөзге ия архаизмге айналған, ең бастысы қолданылу өрісіне байланысты семантикасы да өзгерген сөздер. Автор негізінен семантикалық принципті басшылыққа ала отырып, «сөздерді сөйлетеді». Яғни, сөздердің (көбінесе мәдени атаулардың) сол эпостар немесе ақын-жыраулар өмір сүрген дәуірдегі қолданыстары мен мағыналарын айқындап, қызықты этимологиялық шешімдерге келеді. Олардың ішінде ұлттық мәдениетіміздің ежелгі дәуірлерінен елес беретін терең сырлы, етене жақын дүниелердің тілдік атаулары да аз емес. Мысалы: адырна, айбалта, азбан, берен, дындан, жебе, кебенек, сақсыр т.б. Осы тектес атаулардың көбі семантикалық, грамматикалық даму барысында, қолданылу аясында көптеген өзгерістерге ұшырағандықтан арнайы да терең этнолингвистикалық зерттеуді қажет етеді. Тілді ұлттың тарихымен, мәдениетімен, рухани қазынасымен, яғни дүниетанымымен тығыз қарым-қатынаста, бірлікте алып қарастырылған жағдайда ғана ұлттық тілдің табиғатын шынайы танып білуге жол ашылады. Өйткені ұлт мәдениетінің қай түрінде болмасын, онда сол ұлттың бүкіл таным-болмысы мен тұрмыс-тіршілік суреті сақталған. Белгілі бір ұлттың тарихынан мәдениетінен, таным-болмысынан, тұрмыс-тіршілігінен хабардар ететін тілдік бірліктерге ең алдымен тілдегі атаулар, фразеологизмдер, мақал-мәтелдер, нақыл сөздер жатады, себебі бұл тілдік бірліктер белгілі бір ұлттың өзге ұлттардан менталдық айырмашылығын көрсететін, салт-дәстүр ерекшеліктерін білдіретін ұлттық өмір көріністерінің айнасы болып табылады.Әр ұлттың айналадағы дүниені танып-білуі, әлемді тану тәсілі, рухани санасы, бүкіл болмыс-бітімі сол ұлттың тілімен тығыз байланысты екені мәлім. Осымен байланысты ұлттық дүниетанымның тілдің терең құрылымдарынан, оның бай сөздік қорынан, лексикасынан көрініс табуы заңды. Халқымыздың әр дәуірдегі рухани мұрасын, өз бойына сақтаған этномәдениеттің әртүрлі қырларын (этнографиялық, археологиялық, тарихи,6өнертану, әдеби т.б.) зерттеу Ш.Уәлиханов жазбаларынан бастап, Ә.Марғұлан, М.Әуезов, С.Мұқанов, Х.Арғынбаев, Ә.Қоңыратбаев, Ө.Жәнібеков, С.Қасиманов т.б. еңбектерінде өз жалғасын тауып, жан-жақты қарастырылды. Қазақ тіл білімінде этнолингвистиканың ғылыми-теориялық алғышарттары Ә.Т.Қайдар, Е.Жанпейісов, М.М.Копыленко т.б. ғалымдардың еңбектерінде жасалса, Р.Сыздық, Т.Жанұзақов, Б.Сағындықұлы, Б.Қалиев, Ж.Манкеева, Н.Уәлиев, С.Сәтенова, Р.Шойбеков т.б. ғалымдардың жұмыстарынан этностың рухани-материалдық мәдениетіне қатысты этнолексиканың зерттелуіне байланысты құнды деректерді кездестіруге болады. Сондықтан ұлттың болмыс-мазмұнын тұтас мәдени жүйе ретінде өз бойында сақтаған құнды этномәдени дерек ретіндегі тілдік бірліктерді «ұлт пен тіл біртұтас» деген қағидаға сәйкес жинақтап, жүйелеу, талдау игілікті іс болмақ [3,5].Академик Ә.Қайдар: «Кез келген этностың (бүгінгі ұлыстың, қалықтың не ұлттың) тілінде оның басынан өткен бүкіл өмірінің өрнегі жатыр. Халықтың, яғни этностың шын мәніндегі болмысы мен дүниетанымы оның тілінде ғана сақталады. Әр түрлі заттың, құбылыстың аты-жөні, сыр-сипаты, қоғамдық қатынастар, әдет-ғұрып, салт-сана мен дәстүрлер жайлы мағлұматтың бәрі де кейінгі буындарға тек тіл фактілері арқылы ғана, яғни тілдегі сөздер мен сөз тіркестері, фразеологизмдер мен мақал-мәтелдер, аңыз-ертегілер арқылы келіп жетуі мүмкін» [4,21]. Сонымен қатар тұрақты сөз орамдарының мәдени ұлттық мазмұны халық тілінде байырғыдан келе жатқан тұрақты сөз орамдарының ( мақал, мәтел, қанатты сөздер, фразеологиялық тіркестер т.б.) сан алуан сыры бар. Олай болатыны халық өзінің өткен дәуірлердегі наным-сенімін, түйсік-түсінігін, ой-қиялын, тыныс-тіршілігін аз сөздің аясына сыйдырып, әрі нәрлі, әрі әрлі етіп ерекше өрнектей білген [5,128].



























    7

    ІІ. МАТЕРИАЛДЫҚ МӘДЕНИЕТКЕ ҚАТЫСТЫ АТАУЛАРДЫҢ ЛЕКСИКА -СЕМАНТИКАЛЫҚ ТОПТАРЫСөздің лексикалық мағынасы тек қана сөздің мазмұндық өзегін құрайтын соған сәйкес ұғыммен ғана анықталмайды, сонымен бірге ол тілдің лексика-семантикалық жүйесіндегі лексикалық единицаның алатын орнына да байланысты. Тіл білімінде лексико-семантикалық топқа немесе тақырыптық топқа ортақ мазмұнды, ұғымдық, заттық және қызметі жағынан ұқсас заттарды бейнелейтін атаулар жатады деп анықталған.Осыған сай фольклорлық шығармалардағы материалдық мәдениет лексикасына қатысты атауларды белгілі бір ұғымдар мен түсініктерді білдіруге қатысына қарай лексико-семантикалық топтар мен тақырыптар төңірегінде топтастырып көрсетуге тырыстық. Тілдік материалды былайша қарастыру жалпы тіл білімін былай қойғанда қазақ тіл білімінде жемісті қолданылып жүр (А.Шамшатова, А. Айғабылов, Қ.Айтазин, Р.Шойбеков, А.Жылқыбаева, Т.Байжанов т.б.).Кез келген тілдің лексикасы белгілі бір қарым-қатынастар мен байланыстардағы тақырыптық және семантикалық топтардың негізінде тілдің құрылымдық жүйесін құрайды.Осы кезге дейінгі зерттеулерде, этнограф ғалымдардың еңбектерінде қалыптасқан топтастыруды ескере отырып және жинақталған нақты тілдік деректер негізінде фольклорлық шығармаларда кездесетін материалдық мәдениетке қатысты атауларды мынадай топтарға бөліп қарастыруға болады: 1. Тұрмыстық атаулардың ұлттық-мәдени ерекшеліктері; 2. Киім-кешек атауларының этномәдени сипаты.

    2.1 Тұрмыстық атаулардың ұлттық-мәдени ерекшеліктері

    Қазақ тұрмысының мәні мен сәнін бейнелеп, күнделікті өмірдегі қажеттілігін қамтамасыз етіп қана қоймай, рухани қазынасын да көрсететін сан түрлі қолөнер туындылары ұлттық мәдениеттің өзекті бір саласын құрайтыны сөзсіз. Олардың этнографиялық мазмұны, шығу, жасалу тарихы, қолданылу аясы т.б. Ш. Уәлиханов пен Ы.Алтынсарин еңбектерінен басталып, көрнекті ғалымдарымыз Ә. Марғұланның, С.Қасимановтың, Х.Арғынбаевтың, С.Масановтың, Ө.Жәнібековтің, Т.Арыновтың, Н.Уәлиевтің т.б. еңбектерінде жалғасын тапқан.Демек, күнделікті тұрмыста қолданылатын қолөнер туындыларының тілдік қабатын анықтау, оның атауларының жасалу жолдарын, мазмұнын ашу т.б. маңыздылығы дау туғызбайды. Ол атаулардың табиғаты мен мәнінің ерекшелігі шын мәніндегі этнолингвистикалық зерттеуді, нақтырақ айтқанда, тек қана этнолингвистикалық тәсілді қажет етеді. Көбі қолданыстан шығып, ұмыт болған, тек қана эпостық жырлардың жолдарында, фразеологиялық 8тіркестер мен мақал-мәтелдердің құрамында мағынасы күңгірттенген атаулардың анықтамасы шағын этнографиялық очерктерді, түсініктемелерді қажет етеді. Мысалы:Қазан – тамақ пісіруге арналып қоладан, мыстан, шойыннан жасалған ыдыс. Қазанның рәміздік мағынасы туралы Ә.Марғұлан: «Қазан мықты болса, ел де мықты, Қазан шаңырақ сияқты бүтіндіктің белгісі, ол құрыса, ел де құриды. Оның үстіне қазанды қасиеттеу – ерте кездегі темірге табынудың бір түрі. Тәуке ханның аңызында жолығатын «қара қазан», «қара мылтық» алу – жаудан кек алу белгісінің ескі түрі. Тәукенің жарғысы бойынша, бұрын жауласқанда «шаңырақ», «қазан сындырып» кек алудың орнына, енді оны сындырмай, жәбір көрген жаққа сол нәрселердің өзін беріп тыныштық жасайды. «Жеті жарғыда» кек алуға беретін символикалық нәрселер - «қара қазан», «қара нар», «қара мылтық», «қара күң», «қара ат», - деп жазады [6].Біз ғылыми-зерттеу жұмысының өн бойында фольклорлық шығармалардағы, атап айтқанда, батырлық және ғашықтық жырларда материалдық мәдениетке қатысты тілдік бірліктерді талдауға ұмтылыс жасадық. Себебі, оның бойында халықтың өткен өмір жолын бейнелейтін таптырмайтын бай тілдік деректер сақталған.Арқан есіп, жүн түтіпҚұрт қайнатып қазанда...Қарындасың БикешжанӘбдестесі жанындаПияласы қолында... (48-б.)(Әбдесте – сулық, қол сүртетін орамал).

    Түйенің көркі нарлық деп, Жүктің көркі сандық деп... (93-б.);

    Шетінен тістістеп аладыҚоржынға батыр салады (101-б.);Ала қапты алайынБеліме арқан шалайынТезек теріп бой жазып...

    Дұшпанның міндім аласын,Қалмақтың жектім шанасын (114-б.);

    Алтын күміс шараданЖүгін тиеп шанағаТоқтар бас боп көп қыпшақШуылдап шықты қаладан (134-б.).



    9Шатыр. Шатыр – көшпелі қазақ халқының тұрмыс ерекшелігін көрсететін мәдени мұраның бірі. Оның кеңінен қолданылғанын «Қобыланды батыр» жырынан байқауға болады:Күн түсірмей көзіне,Жан тигізбей өзінеҮстіне шатыр тіккізді (25-б.);

    Бұл сөзді айтып ҚобыландыШатырға қайтып келеді;Жағалай таудың татыры-ай,Жарасар тіккен шатыры-ай.Сегіз құлақ ақ шатырТаудың тігіп басына (136-б.); Бұдан шатыр атауының өте ерте кезден түсінікті ұғым екені көрінеді.Талданып отырған фольклорлық шығармаларда негізінде күнделікті тұрмыста жиі қолданылатын құралдың бірі арқан екенін көреміз:Алпыс құлаш ала арқанҚызыл ердің ілулі Босағада тұр еді (20-б.).Ертедегі бабаларымыздың жоғары дәрежелі материалдық мәдениетін көрсететін жырдағы күймеге қатысты жолдар:Құртқа сынды сұлуыңКүймеден басын шығарыпЖылқыға көзін салады (22-б.);

    Жау қолында жылатпанКүймеге салып екеуінБелден белге асармын (123-б.)

    Қобыланды менен қыз ҚұртқаКүймелі арба сүйретіп (137-б.).

    «Қобыланды батыр» жырында кездескен, осы «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырында да жиі аталып, жыр желісіне сай жан-жақты сипатталған мәдени бір бұйым – күйме:Жұрт айтатын темірлі күймесі барҚозы Көрпеш дегенде дүниесі тар;Қозыке ақ шатырда күндіз тұрды,Түнде алтын күймеде дәурен сүрді.Күймеге байланысты жолдарды «Қыз Жібек» жырынан да кездестіреміз:Күмістен қоңырау тақтырып,Жібектен жабу жаптырып,10Пәуескелі күймеденПарлатып жорға жектіріп...

    Көшпен бірге жүргендеБетіме тозаң тиер деп,Көк пәуеске күймеменАзаннан тұрып кеткен деп...

    Қорыта айтқанда, тұрмысқа қажет түрлі дүниелер адамдардың тіршілік керегіне жарап қана қоймай, өздерінің әдемі өрнектері мен сан қырлы, терең сырлы бояу, бедер үлгілерімен талай ұрпақты таң қалдырып, сол арқылы эстетикалық тұрғыдан рухани мәдениетіміздің қалыптасуына септігін тигізіп, тәрбиелік, танымдық қызметін де өтейді. Осындай ғажап төл мұрамыздың атауларының бай сырларына үңіліп, талдап анықтау, оларды рухани қажетімізге айналдыра білу – ұлт санасын жаңғыртатын ұлттық қазына.



    2.2 Киім-кешек атауларының этномәдени сипаты

    Этностың өткен жолы тілдің этномәдени қорында сақтаулы. Сондықтан да, қазақ халқы туғанда «ит көйлектен» бастап, өлгенде «ақыретке» дейін денесін киім-кешекпен қымтап, адам өмірі үшін аса маңызды киімнің жасалуьша үлкен мән берген. Оны қажетіне тұтына білуінде этностың талғамы мен танымы өте жоғары болған. Осыған байланысты, ұлт өмірінде үлкен мәнге ие болған бірнеше киім атауларының этномәдени уәжін ашуға тырыстық. Мысалы, «Тымақ - аң терісінен жасалып, суықта киетін бас киім» [7]. Оның қазақ тіліндегі қолданысының мәнін ғалымдар атап көрсеткен: Тымақ - әртүрлі аңдар мен мал терілерінен жасалатын ерлердің қысқы бас киімі. Осыған орай сеңсең, сусар, жекей, бұлгын, елтірі, түлкі, сәлде, кедей, үкілі, қайырма,шошақ төбе, әлім, адай, арғын, қыпшақ төбе,найман, үйсін т.б. Тымақтың жасалу үлгісі әр жердің ерекшелігіне қарай әртүрлі болады. Бұрын қазақ елі қай жүздің, қай рудың адамы екенін осы тымағына қарап тани берген.Қазақ ұлттық мәдениетінің бір бөлшегі ретінде киім атауларының, оның ішінде «тымақтың» этнолингвистикалық, этномәдениеттанымдық нақты көрінісінің тілдік дәйектелуін ғалым Е.Жанпейісовтің енбегінен көре аламыз. Мысалы: төрт сай қарқаралы тымагы; алты сай сырма найман тымагы; жіңішке, ұзын төбелі керей тымагы; сегіз сай уақ тымагы: төрт сай аласа төбелі тобықты тымагы; алты сай тобықты тымагы т.б.» [8, 130]. Мысалы, «Тобықты тымагы Қарқаралынікіндей төрт сай емес, алты сай болатын» /М.Ә. «А.Ж.»/.«Солардыц артынша Найман тымақты қалың топтар, қауырт көріне бастады». /М.Ә. «А. Ж.»/.11Сонымен, тымақ қасиетті бас киім саналады. Оны айырбастауға, аяқ тигізуге болмайды. Жақсы, белгілі кісілердің тымағы атадан балаға мұра есебінде калдырылып отырған. Ертеде халқымызда «тымаққа салу» деген ғұрып болған: «Ел арасында шала туьш тымаққа салып өсірген екен» деген сөздер жиі естіледі. Халықта әдетте шала туған сәбиді осылай өсіретін ғұрып бар. Оның себебі шала туған сәби ұстауға, бесікке салуға келмейді, тымақ жылы, әрі бөлеуге ыңғайлы болады. Және сәбидің неше күні кем болса, сонша күн керегенің әр басына ілініп қойылатындықтан күн кереге басы арқылы есептеледі. Мысалы: қырық күн кем болса, керегенің қырқыншы басынан кейін бала тымақтан алынып, әдетте жаңа туған баланың рәсімі жасала бастайды. Айталық, ат қою, бесікке салу т.б. (Егер бала қыста туса, онда үй қабырғасына бірнеше жерге шеге қағылып ілінеді) [9, 50]. Бөрік. Қазақ халқы бөрікті тек киім ретінде емес, этникалық құндылық ретінде жоғары бағалаған. Қазақ ғұрпында бас киім көріктілік пен сәнділікті, баршылықты білдіретін қасиетті киім саналған. Сонымен қатар жұрт бөрікті тек ерлердің бас киімі деп қараған. Негізінде, ертеде бөрікті қолы жеткен дәулетті адамдардың ғана қыздары киген. Бас киімге қатысты Кавказ халқында мынадай дана сөз бар; «Шапку носят не для тепла а для чести».Бөріктің қазақ халқы үшін этникалық қүндылығы мынада: сыпайылық көрсеткенде не біреудің аяғына жығылып кешірім өтінгенде, бөрікті шешіп оның аяғының астына тастап, кешірімін алған. Міне, осыдан бөріктің халқымыз үшін қастерлі бас киім екенін көруге болады.Сонымен, халқымыздың мәдениеті жоғары екенін көрсететін бөріктің этникалық және әлеуметтік мәніне байланысты елтірі бөрік, құндыз бөрік, кәмшат бөрік, қарқаралы бөрік, пұшпақ бөрік, шеркеш бөрік, қазақы бөрік, оқалы бөрік, сусар бөрік т.б. түрлерін кездестіреміз.Қазақ халқы «бөрікті» символ ретінде бағалаған. Осыған байланысты халқымызда «Бөркіңді теріс киме» деген тыйым сөз бар. Оның себебі, бас киімді тсріс қаратып киген жаман істің белгісі деп санаған. Сондай-ақ, «бөркін аспанға ату» деген тіркес адамның қатты қуану, шаттану дағдысынан туған.Шапан. Ертеде ерлердің, әйелдер мен балалардың да күнделікті, киіп жүруге ыңғайлы да ықшамды киімі болған. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде: «астарына жүн не мата салып, сырып тігілген немесе астарсыз жасалған сырт киім» [7] . - деп берілген.Этностың өмірінде елеулі орын алған киімнің түрі екендігі,оның құндылығы :Бар екен осы ауылда үш күн бәдік,Шапанымның етегі үш ділдалық,Жоғарғының үйіне сөйлес қылып,Төменгінің үйіне түскін бәдік /Айтыс/. -деген өлең жолдарынан көрінеді. 12Сондай-ақ бұрын байлар мен билер жағасына құндыз үстатып әшекейленген қамқадан тігілген қаптал шапан киген. Ертеден қапыптасқан салт-дәстүрлерімізде сыйлы қонаққа, яғни, құрметті кісіге, құдаларға «шапан жабу» күні бүгінге дейін ұмытылмай сақталып келеді.Оған: Қыздардың мен де айтыстым талайымен, Саспайқ Сараға да барайын мен. Жығылсаң нардан жығыл деген сөз бар, Жеңілсем шапанымды жабайын мен - деген айтыстың мына жолдары дәлел бола алады.Ішік. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде: «Ішік - іш жағы аңның, малдың терісінен тігілген жылы сырт киім» [7] -деп берілген.Шернияз:Масаты төрден — есік қызыл кілемҚырық ішік керегеде жанат, тиін. [10, 31б.] жәнеЖақсы адам, жатық мінез кішік болар,Кигені кілең торқа, ішік болар [10, 220 б.] - деген жыр жолдарына қарағанда, «ішік» қазақтың қасиетті киімдерінің бірі болғанын көрсетеді.Ішікті сәнді етіп тігу үшін, жағасынан бастап, өңірі мен етегіне дейін жұрындайды. Әйелдер мен жастарға арналған ішіктер әшекейленіп, түрлі ою-кестелер салынып тігіледі.Ішіктердің халқымыздың әдет-ғұрпында орын алғаны соншалық, сәндік үшін терінің бағалылығына қарай бай-дәулетті адамдар кереге іледі және қалың мал төлегенде қымбат материалды (құндыз, қасқыр, бота т.б.) ішіктерді сыйға, киітке беретін болған.«Қазақтың салт, дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарында ішіктің алатын өзіндік ерекше тәлім-тәрбие мен құқықтық ережелер де бар. Мысалы қасқыр ішікті жиырма беске толмаған жастарға киюге болмайды. Себебі жастық жалыны мен тері қызуы жігіттің күшін қайтарады немесе ауруға ұшыратады» [9,88-б.] деген этнографиялық дерек этнос өмірінде киім-кешекті (тон, ішік, т.б.) тұтынуда өзіндік мәнерге ие екендігін аңғартады. Жалпы адамзат үшін басты материалдық игілік болып табылатын киімнің қоғамдағы орны айрықша маңызға ие. Яғни, заттық мәдениеттің ішіндегі киім-кешектін көбі жалпы адамзатқа тән. «Қобыланды батыр» [11] эпосында кездесетін киім атауларына тоқталамыз.Өзі алты жасындаКәмшат бөркі басында (16-б.);Тоқсанға келген атамныңБұтында жоқ ыстаныТізесіне тон жетпейҚызылбастың елінде (47-б.);

    13Белдемшесі беліндеҚызылбастың елінде (48-б.);

    Төбеге шашты түйедіНоғай бөркін киеді (88-б.);

    Ағын судың сағасыБерен тонның жағасы (129-б.);

    Құндыз бөрік басында Әскері бар қасында (130-б.);

    Етіне киген жейде едіМаңдайы шып-шып терледі (130-б.);

    Сусар бөркі басындаӨкім құла ат астында...(141-б.);

    Шалбары жоқ, дамбалшаңҮйде тұрған найзаныңТүбінен ұстап алады (143-б.).

    Мысалы, құндыз бөрік, сусар бөрік деп бас киімнің жіктеле аталуы тек таза материалдық байлықты ғана емес, мәдениет дәрежесінен де хабар береді.Талғамы мен салтанаты жарасқан қазақтың киімін ұлттық мәдениеттің жарқын көрінісі деп қарауға болады. Соны бейнелеуіш тілдік атаулар ана тіліміздің асыл қазынасы іспетті. Тілдің танымдық, тәрбиелік мәнінің өзі де осында. Мысалы, Қыз Жібектің киімі былай суреттеледі:Көш алдына қараса,Бір қыз кетіп барадыОрта бойлы дембелше,Алтынды қамзол жидеше,Сипатына қарасаңБұрынғы қыздан өзгешеҚара жорға – мінгені, Қара торқа – кигені ...Танадай көзі жалтылдап, Алтынды кебіс сартылдап, Көшті тартып барады...Өзі он төрт жасында-айКебісінің өкшесі Бұқардың гауһар тасындай.

    14Басындағы сәукелеАлып маған бер деді.Ақыр ертең киемін,Бүгін кешке киейінЖарасар ма екен жеңеше-ау, Өз көзіңмен көр деді.Көш алдына қараса,Бір қыз кетіп барады, Шытырма көйлек етіндеНұр сәулесі бетінде... (Қыз Жібек).



    2.3 Фразеологиялық тіркестер құрамындағы этномәдени ақпарат

    І. Кеңесбаевтың фразеологиялық сөздігінде киім атауларына қатысты мынадай фразеологизмдер кездеседі: Тамақ тоқ, көйлек көк, тұрмысы жақсы деген мағынада айтылады/ (491-б.), тақияда тамтығы қалмады /бар мал-мүліктен айырылды, барынан жұрдай болды/ (488-6.), қардан кебіс, мұздан құрсау / қатты тарығу, үлкен кемтарлыққа ұшырау туралы айтылады/ (331-6.), байпағынан басқа сүйенері жоқ, ешбір арқа сүйері жоқ, таянышы жоқ, қара табаны, қуаты/ (90-6.), шен алып, шекпен киді. Шенді шекпен жапты, мұндағы мағына: атаққа, билік-мансапқа ие болды /(564-6.), бөрікті тастап, бөріден құтылды, бас амалдады, жан сауғалады, қара басын құтқарды/ (126-6.), шалбар бет /бет терісі әжім-әжім, қатпар-қатпар адам туралы айтылады (558-6.), етігімен су кешті / қандай қиыншылық болса да көнді, төзді, шыдады (172-6.), оқалы тон /оқа түйме тағылған, сыйға берілген тон (414-6.), көн етікті /кедей (273-6.), кебіні жоқ,көрі жоқ, өлігі айдалада қалды, көмусіз/ (244-6.), бір киер кейде, оқта-текте киіп шығатын киім/(134-б.), қалтасы жүқарды, көтермеді, қағылды. Қалтасының түбі таязданды, қаражаты азайды, жағдайы келмеді/ (505-6.), тоны тозбайды, аты азбайды /Аш-жалаңаш болмайды, қатардан қалмайды/ (505-6.), көйлегің күйрек, жаның берік болсын/ тілек. Жаңа киім кигенде айтылады(265-б.), Бөркін аспанға (көкке) лақтырды/ қатты қуанды /(125-6.), қама бөрік/ кәмшат бөрік/ (312-6.), көйлегіне сыймады /ісіп-кепті, бөсе мақтанды/(265-б.), лыпа кылды / лекер етті, бой тасасы етті, жамылыш қылды/ (382-6.), қара шапан / жібектен басқа матадан тігілген сырт киім/ (329-6.), желегі желкілдеді/ көбіне жаңа түскен келінге қатысты айтылады/(195-6.), кебініңді жалмағыр I/қарғыс/(244-б.), желекті адам жеңілтек /пысық, ыңғайлы деген мағынада/ (196-6.), қанды балақ/ зорлықшыл, озбыр адам туралы айтылады (314-6.), мұзбалақ, мұзды балақ, қанды көз / қыран бүркіт, ақ иық алғыр құс/(394-б.), бөз орнына сөз берді мал-мүлікпен көмектеспей, құр сөзбен алдарқатты/ (125-6.), кебін (керш) киді / аяғын құшты. Біреудің басындағы 15мін, қылық, ұнамсыз әрекетке еліктеген, ерген екінші біреуге тап болса айтылады/(244-б.)5 лыпа болмады / қамзау, пана болмады/ (382-6.), лыпа таппады /лекері калмады, қорғаныш таппады(382-б.), жұпыны киім /арзан, әрсіз матадан тігілген ескілеу киім/ (210-6.), ақ кебінге оранды /1.дүние салып, кебін киді. 2. ақ қардың астында қалды/ (24-6.), тоны келте /кедей, кемтар/ (505-6.), канды қалпақ киді/көрместей боп араздасты/ (315-6.), оймен тон пішті /сыртынан шешім айтты/ (412-6.), тон пішті, тон жамылды, тонын айналдырып киді/ сырттай жобамен солай болар деген болжау айтты/ (505-6.), алтын жаға сөгілді /бірлік-берекеден айырылды, тоз-тоз болды; құрмет-қасиетінен жұрдай болды. (38-б.), тонның ішкі бауындай / өте жақын, өз адамындай/ (505-6.), кебіс басы қар /халықтық өлшем, жұлықтан аса жауған, тобыққа таяу, кебіс баса батарлық қар/ (244-6.), алтайы қызыл бөрік (түлкідей)/ асыл түлкінің терісінен істелген бөрік; көрікті, сұлу мүшелі, сылаң әйел (кісі) туралы да айтылады/ (37-0.), жағасын ұстады/таңданды, айран-асыр болды/ (174-6.), қамқа тон / қымбатты жібектен істелген сырт киім/ (312-6.), тақияңа тар келе ме / бір нәрсені азырқап, қомсынған адамға осы да жетер деген үғымда айтылады/ (488-6.), қолжаулық/ біреудің шашбауын көтеріп, ырқына жүру, қолшоқпар болу мағынасында/ (344-6.), көн етікке құрым шұлғау /әр нәрсе өзіне лайығымен, әркім өз теңімен (місе тұтпау, кеміту мағынасында айтылады)/(273-б.), бөрік киген /еркек кісі туралы айтылады/( 125-6.), бөрікпен ұрып алатын /оп-оңай, жан қиналмайтын/ (125-6.), рия тоны /қолдан жасалған сыпайылық, жасадыт мінез қалпы/ (445-6.), кебіс ауыз /1. Үлкен, жайын ауыз. 2. Аузы салусыз адам. (244-6.), ақ көйлек /ақ көңіл, аңқылдақ, адал ниетті/ (24-6.), тонына сыймады /өте мақтаншақ деген мағынада/ (505-6.), жең ұшынан жалғасты /І.Астыртын көмек берді. 2. Ым-жымы бір болып, ауыз жаласты (197-6.). Мысалдардың барлығы І.Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігінен» [12] алынды. Ат тонын ала қашу. Бұл фразеологизм туралы академик Ә.Қайдар өз еңбегінде төмендегідей түсініктеме береді: «Тұрмыстықфразеологизм, яғни адам бір нәрсені орындауға, жасауға кұлқыболмағанда, не болмаса жалпы біреумен қарым-қатынас жасағысыкелмегенде қолданылады». Мысалы: Менің жолдасым жаманәдеттен ат тонын ала қашып безек қағатын .Ат-шапан (ат-тон) айып. Бұл фразеологизм - халықтың дәстүрі мен әдет-ғұрпына байланысты қолданылатын айып өлшемі ретінде бір ат пен шапанның құны есебінде анықталады. Бүл - айыптың белгілі бір түрі. Яғни, адам өзінің айыбын халықтың алдында мойнына алуы тиіс, не болмаса ауыл ақсақалы немесе биінің шешімімен мойындату керек. Бұл ежелгі дәстүр халықтың өмірінен шығып кеткенімен, оның дәстүрлі және материалдық оралым ретінде тілде басқаша, «істеген айыбына, жасаған күнәсіна кешірім сұрайды» деген ауыспалы мағынада сақталған. Тұрмыстық бұйымдар мен ыдыс-аяқ адам баласының тұрмысына өте 16қажет материалдық құндылықтың бірі. Қазақ халқы ыдыс-аяқты қасиетті бұйым ретінде пайдаланып, дәстүрге сай орнымен қолдана білген. Халқымыздың бастан кешірген өмірлік тәжірибесінің ыдыс-аяқ атауларымен түйісіп жатуы осымен түсіндіріледі. Мысалы тұрақты тіркестерде, мақалдарда саба, қазан, табақ, қасық, келі, көнек, күбі сияқты атаулар көптеп кездеседі. Бұл мақалдарда қазақ халқының бүкіл тұрмысы, дүниеге көзқарасы жатыр. Мысалы «Қара қазан, сары баланың қамы үшін қылыш сермедік» - деген ақын толғауында кездесетін негізі халық нақылынан алынған қанатты жолдарды алайық. Ол сөздің мәні жөнінде «Қара қазан, сары бала» өз баласы емес «халық баласы», халық қамы, ел мұңы ұғымында қолданылып отырғаны айрықша түсінікті керек етпейді» деп жазады академик Қ. Жұмалиев. «Күбі де май, күбінің түбі де май» – халық айта беретін бейнелі, астарлы нақыл сөз. «Мың күн сынбас, бір күн сынар шөлмек» – бұл Абай айтқан нақыл сөз. Оңына айналдырып айтқанда бұл сөзде қанша жасырғаныңмен ақыры бір күн сырың ашылып, жұртқа мәлім боласың деген мағына жатыр.Сонымен, қазақ тіліндегі ыдыс-аяқ атаулары көрініс тапқан мақал-мәтелдер, тұрақты сөз тіркестеріндегі аталмыш атаулардың қолданыс ерекшелігіне тоқтала кеткенді жөн көрдік. Мысалы, Ер қартайса қазаншы болады, бүркіт қартайса тышқаншы болады - кәрілік, дәрменсіздік жайлы; жалғыз ағаш пана болмас, жалғыз бие саба болмас - жалғыздық жайлы; жалғыз үйдің тамағы жетсе де, табағы жетпес - бұл жерде қазақ халқы қонақжай болғандықтан қонағына ыдысы әрқашанда жетіп отыруы керек деп санаса, табағы жетпеуі бұл үйге онша кісі келе бермеуі жайында, ондай үйдің жалғыз екенін, жалғыздықтың жетіспеушілікке әкелетіні жайлы. Мына жерде ыдыс атауы арқылы мақалда сөздің күші, тілдің күші беріліп тұр: тіл ерді қабырға салады, нарды қазанға салады; сөйлей білмес жаманның, сөзі өтпес бір пышақ; өзі шынашақтай, сөзі келісаптай; құрғақ сөз бас ауыртар, құр қасық ауыз жыртар; өтірік сөз – жанға қас, өткір пышақ – қынға қас; ашу пышақ, ақыл таяқ; анасын көріп қызын ал, аяғын көріп асын іш. Ыдыс атауы арқылы – келіннің аяғынан, қойшының таяғынан; ел жасымен көрікті, тау тасымен көрікті, аяқ асымен көрікті - деп үй тазалығы, қыздың үйінде алған тәрбиесі беріліп тұр. Тоқты тоймас, шөміш кеппес – бұл айтылған мақалда күнделікті күйбең тірліктің бітпеуі жайында. Жаман атқа жал бітсе жанына торсық байлатпас, жаман адамға мал бітсе жанына қоңсы қондырмас; иттің басын сары табаққа салсаң, шоршып түседі; жақсыдан жаман туады, бір аяқ асқа алғысыз, жаманнан жақсы туады, адам айтса нанғысыз; жаманнан жарты қасық ас қалар; жаман үйден қосым артық, сынық ошақтан мосым артық; - жақсы адам мен жаман адам қалай өзгереді, адам қолына дәулет, билік тисе ешкімді менсінбей қалуы, жаман адамның істегені де адал емес, алдындағы астың қадірін білмей, ыдыс ішінде ас қалдыруы тұрғысында. Мал жайсаң қонысын тап, ас жыйсаң ыдысын тап; 17жоғалған пышақтың сабы алтын – жоғалған нәрсе керек болып қалуы жайында; досыңның пышағымен мүйіз кес, дұшпаныңның пышағымен киіз кес – достың жақындығы жайлы; айран ішкен құтылар, шелек жалаған тұтылар – әрқашанда істің соңында қалған кінәлі болуы тұрғысында; пышағыңды шынымен бер, шынымен берсең қынымен бер – адалдық тұрғысында; берместің асы піспес, қазаны оттан түспес – айтылған мақал, қонақ күткісі келмеген адамның қазаны да ұзақ қайнап, ол адамдардың дастарқанға ас әкелуге асыға қоймай тұруы жайында, сараңдық жайында; бақыр қазан қайнаса, бәріміздің бағымыз – береке, ырыс тұрғысында.Кейбір ыдыс атаулары жалғыз тұрып кең мағынаны да білдіреді және ол атаулар нақыл сөздердің құрамында сол мағыналарын сақтап қалады. Мысалы, қазан деген атау жеке тұрып отбасы, жанұя, қызмет, күнделікті тіршілікті, кейде ыдыс атаулының бәрін білдіріп тұрады. Әрине қазан сөзінің бұл түрлі мағыналары әртүрлі нақыл сөздердің құрамына еніп, контекске байланысты өзгереді. Мысалы: ешкімнің қазанын сындырған жоқ – біреудің отбасын бұзған емес, бүлік салған жоқ; қазан құлағын ұстады – белгілі қызметке ие болды; қазаны басқа – өз алдына жеке бөлек жанұя; өмір қазанында қайнады – күнделікті өмірде шынықты, шыңдалды; қазан-аяқ – аяқ-табақ, барлық ыдыс; екі үйге бір қазан астырды – шаш ал десе бас алды; жабулы қазан жабуымен қалсын – ешкім білмесін, жария болмасын; қазан аузынан бөліп ішті – көрші-қолаңмен тату-тәтті тұрып, бар тамақты бөлісті; қазан үстінен күн көрді – біреудің даяр асын ішті, даярға әзір болды; үй, қазаны майланды – қазанына майлы ас пісірді; қара қазан – 1) көптен бері ұсталып келе жатқан үлкен қазан 2) шық бермес шығай бай, сараң; қу қазан – үйінен ас-су таттырмайтын сараң; қырық қазанның құлағын тістеді – қыдырып жүріп, әр үйден тамақ ішті; ортақ қазан – көпшіліктің бірігіп, бір жерден ішетін тамағы; тай қазан – бір тайдың еті сиятын қазан; қазан-аяғы бір – бір үйден тамақ; басы қара қазандай болды – көп ойланып басы қатты; бөркі қара қазандай болды – мәз болды, мастанды; қазандай қайнады – бірі кіріп, бірі шықты, сапырылысты; өкпесі қара қазандай болды – қатты өкпеледі, көңілі қалды – іші қазандай қайнады – ашу-ызасы келді, қаны қайнады[12].Қақпақ - аузына қақпақ болды – ештеңе айттырмады, сөйлетпеді; екі елі аузыңа төрт елі қақпақ – аузыңа берік бол, сыр ашпа деген мағынада. Қасық - майлы қасықтай – жылпың қаққан пысық, жылпос. Ошақ - ошақ құрды – үй болды, түтін түтетті.Саба - бес биенің сабасындай – етек-жеңі кең, зор денелі (әйел); сабасына қарай піспегі – бір-біріне сайма-сай, дөп қосылған; сабасынан аспады – шектен шықпады, қалыптан озбады; сабасына сыймады – ісініп-кебінді, болып-бітті; сабасына түсті – ақылы орнына түсті, ашуы тарқады. Шара - шақшадай басы шарадай болды – не істерін білмеді, дел-сал болды, миы ашыды; шарасына түсті – қалпына келді; шарадай – үлкен, дәу. Шелек - түбі түскен шелектей – ешбір бүкпесі жоқ, аңқылдақ. 18Қорытынды

    Жас ұрпаққа ұлтымыздың жақсы әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін үйретіп, бойларына сіңіру, сол арқылы оларды мейірімділікке, мәрттікке, азаматтық – адамдық ерлікке тәрбиелеу – қазіргі таңның көкейтесті мәселесі.Жалпы фольклорлық шығармалардағы материалдық мәдениетке қатысты лексиканы зерттеу кешендік зерттеуді талап етеді. Атап айтқанда, оның құрамына тілдік ішкі жүйенің әртүрлі бөліктері туралы лингвистикалық деректермен қатар экстралингвистикалық сипаттағы мәліметтер де кіреді.Қазақ тіліндегі киім атауларына және тұрмыстық бұйымдар мен ыдыс-аяқ атауларына қатысты фразеологизмдер жинақталып, олардың астарындағы этномәдени ақпарат анықталды.Фольклорлық шығармаларда кездесетін тұрмыстық атаулардың, киім-кешек атауларының этномәдени сипаты жүйелеу, сипаттау және этнолингвистикалық талдау әдістері арқылы анықталды.Эпостық жырлардан ұлттық мәдениетке қатысты тілдік материалды жинап, көрсете беруге болады. Бірақ осы келтірілген материалдың өзінен –ақ оларда мәдениетке қатысты лексиканың бай екенін көруге болады.Қорыта айтқанда, фольклорлық шығармаларда кездесетін материалдық мәдениет лексикасы бойынша жиналған тілдік материалды этнолингвистикалық зерттеудің нәтижесінде мәдени лексика ұлттық рух пен талғам негізінде, ұлттық тұрмыс пен шаруашылық ерекшелігіне сай жасалған мәдениеттің қайнар көзі екендігі анықталды.

    ҰсынысСыр бойындағы ақын-жазушылар шығармаларындағы материалдық мәдениетке қатысты атаулар жинақталып, жүйеленіп, оларға тілдік талдау жасалса деген ұсыныс айтар едім. Мысалы, «Базар жырау шығармаларындағы материалдық мәдениет көрінісі» немесе «Тұрмағамбет Ізтілеуов шығармаларындағы материалдық мәдениеттің танымдық сипаты».























    19Пайдаланылған әдебиеттер:

    1. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. –Алматы, 1995.2.Қайдаров Ә.Т. Тарихи лексикология және этнолингвистика. //Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері. –Алматы, 1998.3.Манкеева Ж.А. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың танымдық негіздері. –А., 2008.4.Қайдар Ә.Т. Этнолингвистика //Білім және еңбек. – 1985.-№ 10.5. Уәлиұлы Н. Фразеология мен тілдік норма. А., -128 б.6. Қазақтың бақсы-балгерлері /Ж.Дәуренбеков, Е.Тұрсынов/. – Алматы: Ана тілі, 1993. -223б.7.Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. –А., 1959. Т.І, 1961.Т.ІІ8. Жанпейісов Е. М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының тілі. –А, 1976.9.Кенжахметов С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. –А., 1994.10. Бес ғасыр жырлайды. –А.: Жазушы, 1984. ІІ том.11.Аксауыт (жинақ). -Алматы, 1977, Т.І.12. І.Кеңесбаев. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. -А., 1977.13.Ғылыми каталог // Қазақтың дәстүрлі киім-кешегі. – Алматы;













































    20Фразеологиялық тіркестер құрамындағы этномәдени сипаттағы сөздер

    Тамақ тоқ, көйлек көк - тұрмысы жақсы; Тақияда тамтығы қалмады - бар мал-мүліктен айырылды, барынан жұрдай болды;Қардан кебіс, мұздан құрсау - қатты тарығу, үлкен кемтарлыққа ұшырау туралы айтылады;Байпағынан басқа сүйенері жоқ - ешбір арқа сүйері жоқ, таянышы жоқ;Шен алып, шекпен киді - атаққа, билік-мансапқа ие болды;Бөрікті тастап, бөріден құтылды - бас амалдады, жан сауғалады, қара басын құтқарды;шалбар бет - бет терісі әжім-әжім, қатпар-қатпар адам туралы айтылады;Етігімен су кешті - қандай қиыншылық болса да көнді, төзді, шыдады;Оқалы тон - оқа түйме тағылған, сыйға берілген тон;Көн етікті - кедей Кебіні жоқ, көрі жоқ - өлігі айдалада қалды, көмусіз;Жұпыны киім - арзан, әрсіз матадан тігілген ескілеу киім;Ақ кебінге оранды - 1.дүние салып, кебін киді. 2. ақ қардың астында қалды/;Тоны келте - кедей, кемтар;Қанды қалпақ киді - көрместей боп араздасты;Оймен тон пішті - сыртынан шешім айтты; Тон пішті, тон жамылды, тонын айналдырып киді - сырттай жобамен солай болар деген болжау айтты;Бір киер - кейде, оқта-текте киіп шығатын киім;Қалтасы жұқарды. Қалтасының түбі таязданды - қаражаты азайды, жағдайы келмеді;Тоны тозбайды, аты азбайды - Аш-жалаңаш болмайды, қатардан қалмайды; Көйлегің күйрек, жаның берік болсын – (тілек) - Жаңа киім кигенде айтылады;Бөркін аспанға (көкке) лақтырды - қатты қуанды;Көйлегіне сыймады - ісіп-кепті, бөсе мақтанды; Кебініңді жалмағыр – қарғыс; Бөз орнына сөз берді - мал-мүлікпен көмектеспей, құр сөзбен алдарқатты; Кебін (керш) киді - аяғын құшты. Алтын жаға сөгілді - бірлік-берекеден айырылды, тоз-тоз болды; құрмет-қасиетінен жұрдай болды;Тонның ішкі бауындай - өте жақын, өз адамындай;Тақияңа тар келе ме? - бір нәрсені азырқап, қомсынған адамға осы да жетер деген үғымда айтылады;Қолжаулық - біреудің шашбауын көтеріп, ырқына жүру, қолшоқпар болу; Көн етікке құрым шұлғау - әр нәрсе өзіне лайығымен, әркім өз теңімен (місе 21тұтпау, кеміту; Кебіс ауыз - 1. үлкен, жайын ауыз. 2. Аузы салусыз адам. Ақ көйлек - ақ көңіл, аңқылдақ, адал ниетті;Тонына сыймады - өте мақтаншақ;Жең ұшынан жалғасты - І.Астыртын көмек берді. 2. Ым-жымы бір болып, ауыз жаласты;Ешкімнің қазанын сындырған жоқ – біреудің отбасын бұзған емес, бүлік салған жоқ; Қазан құлағын ұстады – белгілі қызметке ие болды; Қазаны басқа – өз алдына жеке бөлек жанұя; Өмір қазанында қайнады – күнделікті өмірде шынықты, шыңдалды; Қазан-аяқ – аяқ-табақ, барлық ыдыс; Екі үйге бір қазан астырды – шаш ал десе бас алды; Жабулы қазан жабуымен қалсын – ешкім білмесін, жария болмасын; Қазан аузынан бөліп ішті – көрші-қолаңмен тату-тәтті тұрып, бар тамақты бөлісті; Қазан үстінен күн көрді – біреудің даяр асын ішті, даярға әзір болды; Үй қазаны майланды – қазанына майлы ас пісірді; Қара қазан – 1) көптен бері ұсталып келе жатқан үлкен қазан 2) шық бермес шығай бай, сараң; Қу қазан – үйінен ас-су таттырмайтын сараң; Қырық қазанның құлағын тістеді – қыдырып жүріп, әр үйден тамақ ішті; Ортақ қазан – көпшіліктің бірігіп, бір жерден ішетін тамағы; Тай қазан – бір тайдың еті сиятын қазан; Қазан-аяғы бір – бір үйден тамақ; Басы қара қазандай болды – көп ойланып басы қатты; Бөркі қара қазандай болды – мәз болды, мастанды;Қазандай қайнады – бірі кіріп, бірі шықты, сапырылысты; Өкпесі қара қазандай болды – қатты өкпеледі, көңілі қалды;Іші қазандай қайнады – ашу-ызасы келді, қаны қайнады;Қақпақ - аузына қақпақ болды – ештеңе айттырмады, сөйлетпеді; Екі елі аузыңа төрт елі қақпақ – аузыңа берік бол, сыр ашпа ;Қасық - майлы қасықтай – жылпың қаққан пысық, жылпос. Ошақ құрды – үй болды, түтін түтетті;Саба - бес биенің сабасындай – етек-жеңі кең, зор денелі (әйел); Сабасына қарай піспегі – бір-біріне сайма-сай, дөп қосылған; Сабасынан аспады – шектен шықпады, қалыптан озбады; Сабасына сыймады – ісініп-кебінді, болып-бітті; Сабасына түсті – ақылы орнына түсті, ашуы тарқады. Шара - шақшадай басы шарадай болды – не істерін білмеді, дел-сал болды, миы ашыды; Шарасына түсті – қалпына келді; шарадай – үлкен, дәу. Шелек - түбі түскен шелектей – ешбір бүкпесі жоқ, аңқылдақ. 22









































    Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Сулейменова Уланай Кошкарбаевна
    Жарияланған уақыты:
    2019-05-12
    Категория:
    Қазақ тілі
    Бағыты:
    Ғылыми жұмыстар
    Сыныбы:
    10 сынып
    Тіркеу нөмері:
    № C-1557687015
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999