Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

Ғылыми жұмыс "Қара жорға биінің шығу тарихы"
Материал жайлы қысқаша түсінік: Бұл жұмыс оқушылар мен ұстаздарға көмек болады
Материалды ашып қарау
Тақырыптың өзектілігі: «Қара жорға»  Тәуелсіз Қазақстан мәдениетінің қайтадан жаңғырған және халықтың көкейінен шыққан би. Жастардың патриоттық сезімін оятатын ұлттық би. Бұл биді республикамыздың барлық аумағында өз түпнұсқасын қолдана отырып, дұрыс билесе, әрбір мақсатта өз орнымен дұрыс қолданса , ұлттық  рухымыз асқақтап, өнеріміздің құны арта түсері сөзсіз.      «Қара жорға» ұлтымыздың таза болмысын бейнелейтін төл өнерімізны балет немесе еуропаның басқа билерімен салыстыруға немесе оларға еліктеуге әсте болмайды. Ол секіріп, шоршып жүріп секеңдеп билейтін жеңіл, дарақы би емес. Аты айтып тұрғандай қазақтың қоңыр табиғатына бейім, өз өмірінің айнасы, сондықтан да келсін-келмесін бұзып билеушілерге, өзім би маманы ретінде еш келіспеймін! Тіпті бұзғысы келіп бара жатса «Қара жорға»-да несі бар? Басқа би жасап, ырши берсін. Ал, тағы да  айтарым, оны ән түрінде емес би түрінде қабылдауымыз керек. «Қара жорға» ең алдымен нәзік өнер туындысы. Ендеше оны мыңдап, иіріп әкелген тобырдың елең-селең, ербең-сербең ермегіне айналдыруға әсте болмайды. Өнермен өнер адамдары айналысуы керек.Жоғалып табылған, өшіп барып жанған сол халық қазынасы жаңа ғасырда жаңаша леппен халық ортасына оралып, көпшілік қауымды бір қуантты.      «Қара жорға»- би емес күй болғандығын нықтап айтқым келеді. Мұны халқымыздың байырғыдан келе жатқан дәстүрлі өнер деп қарағанымыз жөн.«Қара жорға» күйін зерттеп, мұнымен айналысқаныма екі жылдай уақыт болып қалды. Бұл бидің шыққанына ҮІІІ-Х ғасырлары болған екен. Өнер өлмейтін –мұра,осы күнге дейін халық болып «Қара жорға»-ға билеп жүр, әнін де айтып жүр. Бірақ мұны әлі ешкім заң жүзінде ұлттың рухын көтеретін өнер екендігін айтып, мәселе етіп жүрген жоқ. Керісінше қасиетті де, қастерлі, ғажайып бұл өнеріміздің осы күндердегі күй-жайы туралы өзім білуіммен қатар, аз да болса халықты -  бұл өзіміздің еншіміздегі киелі өнер екендігіне көз жеткізу, атадан ұрпаққа жалғасар ұлттық мұра екендігінің ақиқаттығын ашып, оның дұрыс қолданылуын яғни бидің ежелгі түпнұсқасымен таныстыру.       Биді адамзат қауымы барлық жер жүзінде билейді. «Би»-дегеніміз адамның ішкі сезімін (қуаныш, жайдарылық, қорқыныш,уайым тағы басқа) қимыл мен музыка арқылы көрсететін жағдайды атайды.      «Би»- маңызды оқиғалардың ортасында болады. Мысалы: мейрамдарда, бала туғанда, үйлену тойы болғанда және т ритуалды билер де болған. Кейбір елдерде адамдарды жерлегенде, кейбір билер көктемгі егін егу кезіне, кейбіреулері егін жинау кездеріне арналады, кейбіреулері жаңбыр шақыру үшін орындалған. Мұндай ритуалдарға қатысқан адамдар өлең айтып, биді барабанның үніне ұйқастырып билейтін. Билердің түрлері өте көп. Сонымен қатар әр халықтың өзіне ғана тән биі болады. Қазақ та биге кенде емесолардың ішіндегі ең шоқтығы, биігі-«Қара жорға» биі. Ендеше,қазақтың рухын көтерген құдіретті биі «Қара жорға»-мызға тоқталып көрейік.        Алайда осы күндері «Қара жорға» күйі жайлы әркім әрқалай пікірде болған соң өзім де осы биге әуестігім үшін  қалайда бұл биді зерттеуге кірістім. Біреу Монғолдардікі десе, біреуі мұны қытайластыру саясатының алды деген дәйексіз пікірге келеді. Ал кейбір жерде бақсылық сарын деп те айтып жүрйлана келе-тіпті, осы «Қара жорға» биін билеп жүргеннен кейін, не де болса ақиқаттығын ашу мақсатында, нақты деректерге көз жеткізу, тереңірек зерттеу үшін төл қазақ Монголия халық әртісі Жұмапи Хибатдолданың немере келіні менің ұстазым. Сол кісіні жектекшілікке алдым. Ол апайымның халық әртісінен қалған мұрағаттағы «Қара жорға» жайлы мәліметтері, жазба деректерімен қоса бейнебаяндары,өзімнің Қытайдан қоныс аударып келген нағашыларымнан алған материалдарыммен қатар, осында табылған біраз жазба деректерге сүйене отырып өзіндік бір тоқталым жасадық, көптеген қызықты деректерге тап болдық. Мысалы: Монғолияда «Жалам хар» монғол халық ұлттық биі деп кәдімгі біздің «Қара жорға»-мыздай кез келген мерекелік жиында үлкен-кіші демей билейтін көрінетін болса, Қытайда билеп қана қоймай, тіпті «Қара жорған»-ны гимнастикаға айналдырып, мектептерде билетіп жүрген режиссерлер мен биші-педагог,ұстаздарды да көресіз.          Қара жорға» күйі қазақтың қанында бар ұлттық нақыштағы күй болып саналады. Ең біріншіден ҮІІІ-Х ғасырлар алдында халық күйі болып қалыптасқан соң, бір жарым ғасырдан кейін «Қара жорға» би болып шықты. Жалпы алғанда, орыстар мен қытайлар төртке бөліп тастаған Алтайдың жері қазір төрт мемлекеттің қолында жатыр. Алтайдағы қазіргі қазақтар тұрған жағы ежелден Қазақ-Түріктерінің қайнаған мәдениетінің бесігі болған. Бұл сондағы Алтай қазақтарының биі болған екен. Қазақтағы ас беретін үрдіс кезіндегі бес жүз жылқыны жегіп, үстіндегі аттың тізгінін тістің ұшына тістеп алған жігіттер, ет толы табақпен келіп еңкейіп, табақ тартып кететін болған. Бидің көрінісі соған құрылған.           Бес жүз жылқының жорғалап келе жатқанын көріп, шабыт алған ақындар сонда былай деп өлеңге қосқан:                                       «Жұдырығы тоқпақтай,                                       Жауырыны қақпақтай.                                       Тізгін іліп тісіне,                                       Табақ-табақ ет тартқан,                                       Қазақ деген халықпыз!»-дейді. Міне көрдіңіз бе?! Текті сөздер-текті елден шығады. Міне осы жылдардан бастап «Қара жорға» күйі би болып тараған екен.           Ал қазіргі «Қара жорға» күйінің сазы мен мәнісінде- «Салкүрең» деп аталады. «Салкүреңді» 1950 жылы Қасен Жәмила деген режиссер бірінші рет Суарда қазақша кино түсіреді.Сонда Тайыр Бердібай атты үлкен өнердегі –сегіз қырлы, бір сырлы атамыз бар еді. Өзі режиссер әрі актер, әрі әнші-сазгер болған адам екен. Сонда Қасен Жамиланың түсіретін киносына үкімет тарапынан Тайыр ағамызға бір күй жазып беру туралы тапсырма берген екен. Тайыр ағамыз сол кездегі жазған күйі осы-«Салкүрең» деген күй. Кейін 1980 жылдары Қытайда бір үлкен қонақасы болып, сонда елге танымал үлкен ағамыз «Қара жорға»-ны қосыңдар дегенде, «Салкүрең»-ді қосады. Бірақ жиналған қауым «Қара жорға»-ның биіне билейді де, содан бастап-ақ осы «Салкүрең»- «Қара жорға» биі болып қабылданып кеткен.          Ендеше қазақ халқының ерте заманнан келе жатқан, атадан балаға мұра болып сабақтасқан дәстүрлі билерінің бірі «Қара жорға» екеніне ешкім шүбә келтірмесі анық. Жоғалып табылған, өшіп барып жанған сол халық қазынасы жаңа ғасырда жаңаша леппен халық ортасына оралып, көпшілік қауымды бір қуантып тастаған болатыннді міне, Қытайдағы қазақ қандастарымыздың ұлтжандылығының арқасында 13 мыңнан астам адам билеп шыққан «Қара жорға» биі Гиннестің рекордтар кітабына жазылғандығы туралы қуанышты хабардың жеткеніне бәріміз куәміз.          Ұлтымыздың басына төнген нәубет заманның аласапыран жылдары әкелген қасірет берекесі ұйыған ұлысты тарыдай шашып, ғасырлар бойы қалыптасқан мәдениет пен дәстүрдің кей нұсқаларын жоғалтуға дейін жеткізді. Бұл үрдіс қазақ халқының тәуелсіз мемелекет болып орнығуынан кейін ғана тоқтады.Ұлт қазынасының бары мен жоғын түгендеп, қастерлеп сақтап отыруы, Алаш ұранын шақырып, әлемдегі бар қазақты елге оралуға үндеуі де осы тәуелсіздіктің арқасында ғана мүмкін болғаны баршамызға аян. Ал бүгін тымағын аспанға атқызып, әр қазақтың жүрегіне қуаныш ұялатқан «Қара жорға» биі де сол ата жұртына ат басын бұрған ағайынның өздерімен бірге ала келген, дәстүріміздің жоғалып табылған бір парасы болатын. Қазақтың көнеден келе жатқан байырғы «Аққу» биі, «Қыз ұзату», «Асау үйрету», «Киіз басу» тәрізді дәстүрлі билерінің қатарында «Қара жорға» биі де аталады.            Ал Қазақстанға осы биді ең алғаш әкеліп, ел арасына дәріптеп, насихаттаған – Арыстан қажы Шәдетұлы. Көпшіліктің делебесін қоздырып, бірден үйіріп әкететін бұл бидің басқа туысқан ұлттардың немесе қазақтың басқа да билеріне ұқсамайтын өзіндік дара қасиеті – оны билеген кезде адамның барлық буындары дерлік қозғалысқа  түсетіндігінде- дейді қажы атамыз. Кезінде Алтай асып Қытайға барған, одан Түркияға жетіп, қазақтардан түрік жұрты «Өздеріңе тиесілі мәдениеттеріңді көрсетіңдер»-дегенде, Арыстан ағамыз алқа топтың ортасына шығып «Қара жорға» биін билеп, талайлардың таңдайын қақтырып, қазақты мойындатқан.            Қытайдың Синьхуа ақпараттық агенттігінің мәліметінше, аспан асты еліндегі Алтай аймағының Шіңгіл ауданында өнер рекорды  жасалған «Қара жорға» топтық биіне, негізінен, қазақ, қытай, моңғол ұлттарынан құралған 13288 адам қатысқан. Биге деген дайындық үш ай көлемінде жүргізіліп, ақыры төгілген тер мен еңбек ақталды. Бірақ бұл жетістік қытайлықтардың есебіне жазылып отыр. Сонымен қатар Қытайдың Алтай аймағындағы  жеті бірдей ауданындағы көптеген мектептерде сабақ арасындағы түпнұсқалық  биден әуені мен сөзі де өзгешелеу «Қара жорға гимнастикасы» деп аталатын арнайы жаттығу түрі қолданылады екен. Аймақтық әкімшілік жағынан мақұлданып әрі ресми бекітілген «Қара жорға» әр мектептің міндетті түрде орындайтын радиогимнастикасына айналған. Сондай-ақ біздің бұл ұлттық биіміз Қытай компартиясының мерейлі тойына арналыпты. Солай болса болсын-ақ, бірақ «Қара жорға»-ның даңқын бірінші шығаратын біз болуымыз керек еді ғой, құрметті - біздің Қазақстандықтар! Игілігімізге бұл жолы да иелік ете алмадық....          Ендігі кезеңде «Қара жорға» биі қазақ халқының ұлттық құндылықтарының бірі ретінде әлемге танылуы тиіс. Осындай ұлттық құндылықтарымызбен сусындап өскен жас ұрпақтың жігері мықты, рухы берік болып, оларды отансүйгіштікке баулитыны анық! Мейлі, кім қалай айтып, қалай түсінсін,- бұл би қалайда өз ұлтымызға, атажұртымызға қайта оралып отыр. Мен тек осыған қуанамын.         Мысалы кешегі күнге дейін батыстың даңғаза әуендері санамызда сарнап келді. Бірақ ол 5-6 жастағы бөбектерді селт еткізе алған жоқ. Ал бүгінгі «»қара жорға биіне төрт жастағы балалардың да билегенін көріп жүрміз. Бұдан байқағанымыз- Қара жорға биі қазақтың рухына  жазылған құдіретті би деп санаймын. Бұлай деп айтатын себебімді дәлелдеп көрейік:
  • Қай қытайдың қара жорға билеп жүргенін көрдіңіз, ал қытайдан келген қазақтардың еңбектеген баласынан еңкейген қарияға дейіні билеп береді, мұның бір дәлелі қытайдан келген қазақтардың тойына барсаңыз анық көз жеткізе аласыз.
  • Бұл бидің монғолдардың биі еместігі анық, иә монғолдарда да осындай би бар, атауы да Қара жорға (Жалам хар) бірақ көптеген элементтері сәйкес келмейді,әуені де өзгеше.
  • Бұл қазақтың қара домбырасына салсаңыз болды өзі-ақ ойнап кете береді өзіміздің ежелгі «Салкүрең» деген күйміздің сәл-сәл ауытқыған көшірмесі деуге болады.
  • Бұл би қазақтікі емес болса неге сол келіп жатқан аз ғана қытай,түрік қазағы  арқылы бүкіл қазақстанға әйгілі болады.
  • Құдіреттілігі сонша шет елдікі десе жастар бейім тұрады дейміз ғой, ал бұл биді билейтін қазір жастар, жастар ғана емес бүкіл ел болып билеп жатқан жоқ па? Жетідегі баладан жетпістегі қарияға дейін «Қара жорға» десе, қарап отыра алмайтын күйге жетті!
  •                Енді Қазақстанда бұл би неге бұрыннан бері қалыптаспаған, биленбеген деген сұраққа тірелетініміз сөзсіз.Әрине, мен өзім көрмесем де тарихтан оқып білгенім –кеңестік үкіметі ешқашан ұлттық өнерді дамытуға мүмкіндік бермепті. Домбыра қалай аман қалды десеңіз - ол аспап еді,оны сындырып кетсе, қайтадан жөндей алатын зат, ал биді билеуге тиым салғанда оны ешкім көрмеген соң ұмыт болып қала берген ғой.               Аллаға шүкір, мінеки қазіргі таңда қарап отырарымыз қалай болғаны, осы Қара жорғамызды халық болып неге билеп кетпеске?...              Бір кезде күнде КТК телеарнасында күнделікті таңертең «Қара жорға»-ның гимнастикасы берілетін болған. Әрине, олардың биді бұрмалаушылыққа жол беріп отырғаны дұрыс емес. Халыққа биді үйрету үшін нағыз «Қара жорғаның» түпнұсқасын қолдануы керек. Өйткені, бұл ертеңгі күні ұрпаққа қалатын дүние емес пе? Өнердегі бәсеке мен қызғанышты ауыстырмаған дұрыс. Әйтпесе ол ұсақ-түйекке айналып кетеді.Кезінде биші апамыз Шара Жиенқұлова «Жылқы» биіне билеген.Ол кісінің ұстазы орыс ұлтынан болған. КТК телеарнасындағы гимнастикалық би – осы «Жылқы» биі. Олардың қолдарына қамшы ұстап билеуі де «Қара жорға»-ға мүлдем жат! Арыстан атамыздың пікірінше бұл «Буын биі»дегенді қосып жүребебі Арыстан атаның шыққан жері Қытайдағы сол Шіңгіл ауданы болады. Бұл жерде Арыстан атамыз өзінің ойлау жүйесімен ғана «Буын биі» деп атап отыр. Менің пікірімше мүлде олай емес, атамыздың айтайын деген «Буын биі» өз алдына бөлек... Ал «Қара жорға»-ның өзін екі-үш түрлі етіп өзгертіп билеп жүр. Мысалы, «Буын биіне» де салып билейді. Бір кезде атам қазақтың жылқы үстінде билеуі, сосын бүгінде сахнада гимнастика ретінде билеуі шын мәнісінде «Қара жорға»-ның дамуы болып саналады. Бұдан ол өзгеріп кететін дүние емес.          Шындап келгенде, «Салкүрең» күйінің яғни «Қара жорға» биі болып саналады. Шындық иілуі мүмкін, ал бірақ ешқашан сынбайды демекші, бұл ретте айтарым – бәрібір бидің түпнұсқасы «Қара жорға» болып тұр.

    Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Киябаева Салтанат Сансызбаевна
    Жарияланған уақыты:
    2018-09-22
    Категория:
    Қазақ әдебиеті
    Бағыты:
    Ғылыми жұмыстар
    Сыныбы:
    Барлығы
    Тіркеу нөмері:
    № C-1537594965
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999