Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

Жалпы білім беру мектеп жағдайында дисграфиясы бар балалармен логопедиялық жұмыстың негізгі принціптары мен бағыттары
Материал жайлы қысқаша түсінік: Бұл мақала жалпы мектеп логопедтеріне арналған. Мақалада дисграфисы бар балалармен түзету жұмыстарына арналған әдістер көрсетілген.
Материалды ашып қарау
ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРУ МЕКТЕП ЖАҒДАЙЫНДА ДИСГРАФИЯСЫ БАР БАЛАЛАРМЕН ЛОГОПЕДИЯЛЫҚ ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ ПРИНЦИПТЕРІ МЕН БАҒЫТТАРЫ Дисграфия жалпы білім беретін мектеп оқушыларында басқа ауытқушылыктар арасында жиі кездесетін тіл кемістігіне жатады. Ол оқушылардың жазуды, ана тілінің грамматикасын меңгеру барысында үлкен кедергі жасайды. Жазбаша сөйлеуді игеру процесінің ауытқушылыгы қазіргі кезде әртүрлі аспектілерде қарастырылады: клиникалық, психологиялық, нейропсихологиялық, психолингвистикалық, педагогикалық (А.Р. Лурия, Т.В. Ахутипа, Л.Н. Ефименкова, А.Н. Корнев, Р.И. Лалаева, Р.Е. Левина, Е.А. Логинова, Н.А. Никашина, Л.Г. Парамонова, И.Н. Садовникова, Л.Ф. Спирова, О.А. Токарева, М.Е. Хватдев, С.Н. Шаховская, А.В. Ястребова және т.б.). Жазудың бұзылысы (дисграфиясы) өз тарапынан орфографияны игерудің (О.П. Азова, Р.И. Лалаева, Л.Г. Парамонова, И.В. Прищепова), тұрақты үлгермеушілікке, баланың тұлғалық калыптасуының ауытқушылығына әсерін тигізеді. Р.Е. Левина өз жұмыстарында атап көрсеткендей жалпы білім беретін мекемелерінің бастауыш сынып оқушыларының үлгірмеушілігі ауызша және жазбаша сөйлеу тіліндегі ауытқушылықтар, дұрыс оку және сауатгы жазуын меңгеруге қиындык туғызуда кең тараған себептерінің бірі болып табылады деген. Мектептің бірінші сыныбынқа қабылданған балалардың кейбірінде сөз қорынын аздығы, сауатгылық құрылымы мен сөйлем байланыстарының ауытқушылығы, дыбыс айту кемшіліктері, фонематикапық қабылдауының толыққанды еместігі байқалады. Аталған сөйлеу тілінің ауытқушылықтарының барлығы баланың оқу бағдарламасын игеруіне теріс ықпалын тигізеді. Жалпы мектептегі логопедиялық жұмыстың мақсаты уақытылы, дер кезінде төменгі сынып балаларының тіл кемістігін байқап, оны жоюдың нәтижесінде үлгірмеушіліктің алдын алу болып табылады. Дисграфиясы бар балалармен заманауи әдістерді пайдаланып төменде аталған кағидаларды басшылыкка алып жүйелі түрде жұмыс жүргізу қажет. Түзету жұмысының негізгі қағидалары: - сақталған анализаторларға сүйене отырып жұмыс жасау (толық дамыған анализаторларды жүзеге асыру); - алдын ала ауызша тілін дамыту (жазбашадан бұрын); - баланың психологиялық ерекшелігін ескере отырып жұмыс жүргізу; - ойлау әрекеттерін кезектілікпен қалыптастыру (жеңілден ауырға біртіндеп көшу); - тапсырмалармен сөздік материалдарды біртіндеп күрделендіру; - жүйелік қағидасы; - онтогенетикалық кағидасы. Тіл кемістігі механизмінің әр түрін ескере отырып, өз зертгеулерін логопедияның осы саласына арнаған Р.И. Лалаева, И.Н. Ефименколар, мектептегі логопедиялық жұмыстарда қолданылып жүрген түзету жұмыстарының әдістемелерінің алуан түрін ұсынады. Мектептерде логопедиялык жұмыстар 4 кезеңде жүргізіледі. Бірінші кезенде мектепке қабылданушылардың ауызша сөйлеудің алдын ала сараптамасы жүргізіледі. Балалардың артикуляциялық құрылғыларының күйін, сөйлеудің дыбыстық және фонематикалық тұстарын, сөз қорының деңгейін, лексика - сауаттылық құрылымын, сөз саптау және сөз талдау қабілетін, жазу және оқу қабілетін байқау. Екінші кезеңде ой - өрісін дамытуға, талдауға, жинақгауға, салыстыруға, жалпылалауға дайындық жұмыстары жүргізіледі. Балалардың дыбыстаудағы қателіктерін түзеуге, дыбысгарды кабылдауды тәрбиелеуде сабақ құрылымын және түзету жұмыстарын ұйымдастыру. Бұл кезеңде алуан түрлі ойындар, жұмбақгар, ребустар, кроссвордтар, әріптік лабиринттер, логопедиялық лото және т.б. қолданылады. Үшінші кезеңде балалардың жазу және сөйлеу ауытқушылықгарын жоюға бағытгалған түзету жұмыстары жүзеге асырылады. Түзету - логопедиялық сабақтар әр түрлі формада жүргізіледі. Баланың тұлғалық ерекшеліктерін ескере отырып, оның көзқарасына, эмоциялық байланысын нактылап, спецификалық ауытқушылықгарын жоюға бағытгалған жаттығулар жинактамасын қарастырып, оны жүзеге асыру жеке сабақгарда жүргізіледі. Шағын топтарда ұжымдық жұмыстар қабілеті, тындау қабілеті және логопедті есту, берілген жаттығу- ларды орындауы тәрбиеленеді. Топтық дәрістерде жекелеп, шағын топтардағы сабақгардағы материал, өзіндік жұмыс істеу барысында тереңдетіліп белсендіріледі. Логопедиялық жұмыстың төртінші кезеңінде оқушылардың тіл дамуыньщ мониторингісі жасалынып, түзету сабактарының ықпалы зерделенеді. Бұл бағытгардың әрқайсысында сабақ барысында қолдануға болатын, жұмыс кезеңдері ерекше белгіленген тапсырмалар мен жатгығулар түрлері ұсынылады. Қазіргі кезеңде жазбаша сөйлеу тілінің бұзылу мэселесімен шұғылданған авторлардың көпшілігі дисграфияны түзету логопедиялық жұмыс барысында баланың сөзсіз функцияларын дамытуға ерекше көңіл бөледі. (Н.И. Садовникова, И.В. Прищепова, Л.Г. Парамонова). Сол бағыттағы жұмыстарға толығырақ тоқталайық. Кеңістік пен уақыттың кезектілігін анықтауға арналған жаттығулар сөздің дыбыстық, буындық және морфемдік құрылымын талдауға негіз болады. Сонымен қатар уақыт туралы ұғымдарын дамыту сөз қорын белсендетуге және етістіктің шартгарын түсінуге бағытын тигізеді. Кеңістікті бағдарлау жұмысы өзара тығыз байланысты екі бағытга жүргізіледі: - өз денесін бағдарлау, оң, сол дене мүшелерін ажырату; - қоршаған кеңістікті бағдарлау; Қоршаған ортаны бағдарлау жұмысын жүргізу барысында онтогенезде кеңістікті қабылдау және түсінігін ескеру қажет. Алдымен бала оң - сол қолын білуі қажет, соның негізінде дене мүшелерінің оң солын айыра бастайды. Одан кейін жалпы кеңістікті білдіретін ұғымдарды қалыптастыруда жеңіл схемаларды пайдалану тиімді. Ол үшін мынадай тапсырмаларды қолдануға болады: Логопед кеңістікті білдіретін сөздерді айтады. Мысалы: астында, үстінде, төмен т.б. бала соған сәйкес суретті схемамен табады. Уақытты бағдарлауын дамытуда негізгі жұмыс бақыттары: уақыт өлшемі турапы негізгі түсінігін анықгау, адамның жас мөлшері, әртүрлі іс-әрекеттің, болған уақиғаның кезектілігін бақылау және анықгау, сөз қорын молайту, белсендіру. Суреттерді жыл мезгілінің кезектілігімен ретгеу. Жыл мезгілдеріне сөйлем құрау. Жазбаша сөйлеу тілі бұзылған балаларда көріп қабылдау, көргенін есте сақтау оптикалық ұқсас формаларды ажырату қиындықтары кездеседі. Бұл киыншылықтарды түзету жұмысы мынадай бағыттарда жүргізіледі: ° Көріп қабылдауын және танымын қалыптастыру; ° Көріп есте сақгауын дамыту; ° Көріп талдау мен жинақгауын дамыту; ° Заттарды көріп тану және қабылдауын дамыту үшін төмендегідей тапсырмаларды пайдалану қажет; Алдымен ондай тапсырмалар заттарды танып қабылдауға беріледі, содан соң сондай тапсырмаларды әріптерді танып, қабылдауға беріледі. Бұл бағытта әртүрлі төмендегідей тәсілдерді қолдануға болады:
  • әр түрлі шрифты (баспа, жазба) әр түрлі көлемде берілген әріптерді салыстыру, тану;
  • контур бойынша әріптерді жазу;
  • бірінің үстіне бірі түскен әріптерді оқу;
  • қисық орналасқан әріптерді оку т.б.


  • Мысалы: Бір әріпті басқа әріптердің арасынан табу. Керісінше бейнеленген әріптердің арасынан дұрысын табу. Қол моторикасының жоғары деңгейі баланың мектепке деген психологикалық дайындығын, ақыл кіргенін түсіндіреді. Қол моторикасын артгыруға арналған ойындар мен жаттыулар баланың тілінің дамуына да әсерін тигізеді. Бала саусақтарымен әр түрлі жаттығулар орындап, үлкен жетістіктерге жетеді және баланы сурет салуға үйретеді, ары қарай жазуға да көмектеседі. Егер баланың саусақтары шапшаң жұмыс жасап, иілгіш болса жазуы да әдемі болады. Тіл дамыту жұмысы қол арқылы жүруі тиіс. Сонда ғана соғұрлым үлкен жаттығу болады. Балаға тапсырмалар қызықты және түсінікті болуы керек. Баланың қол қимылын дамьпу үшін әр түрлі әдіс тәсілдерді пайдалануға болады - әр саусақпен тасты, шарикті айналдыру - алақандарымызды жұмып ойын ойнау (таңертең тұрдык - ашылу, кешке ұйқтадық - жабылдық) - екі қолдың саусактарымен «Жүру» үстелмен, алдымен ақырын, біреу ұрлану, содан кейін тез жүгіріп келуі. Жаттығу алдымен оң қолмен, содан кейін сол қолмен. - жеке бір сауеақгы көрсету, содан соң екеуін ары қарай үш, төрт, бес - барлық қолдың саусақтарымен үстелді соғу - қолдың басымен фонарик жасау - қол соғу: ақырын, қатты, әр түрлі әрекетке - барлық саусақты бірге жинау (саусақтар жиналды - қашты) - жуан жіпке түймелер, шарлар, мойыншақтар кигізу. - түрлі түсті жіңішке сымды катушкаға орап, өзінің саусагына арнап жасау (сақина немесе спираль шығады) - қалың арқан, жіп ұштарын байлау - түймелерді, ілгіш, замок, қақпақтарды жабу, механикалық ойыншықтарды кілтпен жүргізу - болтгар мен гайкаларды бұрау -ауада сурет салу - құммен, сумен ойнау - қолмен поролон шарларын, губканы жұмсарту - тігу, шимен тоқу - әр түрлі материалдармен сурет салу (қаламмен, қарындашпен, бормен, түрлі-түсті бояу, гуашьпен, көмірмен, түрлі-түсті борлар және т.б.) Дисграфияны түзету жұмысы Н.И. Садовникова бойынша үш деңгейде жүргізіледі: ° фонетикалық деңгейінде ° лексикалық деңгейінде ° синтаксистік деңгейінде Фонетикальқ деңгейдегі жұмыс келесі бағытта жүргізіледі: - дыбыс айту кемшіліктерін түзету - сөздік дыбыстық құрамын талдау (жай түрінен күрделіге карай) - фонетикалық қабылдауын яғни ұқсас фонемаларды ажырату Балалардың фонематикалық түсінігі (қабілеті) фонемалардың әртүрлі варианттарын қабылдап, оларды өзара салыстырып, талдап, қорытындылау нәтижесінде қалыптасады. Фонематикалық түсінігінің қалыптасуына артикуляциялық кинестезияның маңызы зор. Сондықган артикуляциялық аппаратгың жұмысына алғашқы сабактан бастап балалардың зейінін, көңілін аудару керек. Сабақтың бастапқы кезеңінде алдыңғы қатардағы дауысты дыбыстар және айтылуы сирек бозылатын дауыссыз дыбыстар (П, М, Н, Ф, Т, К .,.) өтіледі. Бұл кезенде артикуляцияның сипаттамасына терең тоқталмай, оның негізгі белгілеріне ғана токталған жөн. Дыбыстарды ажыратуын аныктау, бекітуге бағытталған логопеднялық жұмыс әртүрлі жұмыс анализаторға (сөйлеу, есту, қимыл, көру т.б.) сүйене отырып жүргізіледі. Шатастыратын дыбыстарды ажырату жұмысы екі кезеңнен тұрады: Бірінші кезеңде шатастыратын дыбыстардың әрқайсысының айтылуы мен есгілуі жеке анықгалады. Ол жұмыс мынандай кезектілікпен жүргізіледі: көру, есту, сезіну аналнзаторларына сүйене отырып дыбыстық артикуляциясы мен дыбысталуын анықтау; оның буындағы орнын аныкгау; сөздегі орнын анықтау; (сөздің басында, ортасында, соңында); сөздегі дыбысты; оның орнын анықтау; қандай дыбыстың алдында, қандай дыбыстан кейін естілуін аныктау; дыбыстың сөйлемдегі, текстегі орнын аныктау. Екінші кезең шатастыратын дыбыстарды қатар айтылуымен естілуін салыстыру. Ажырату жұмысы жоғарыда көрсетілген кезектілікпен жүргізіледі. Бірақ негізгі жұмыстың мақсаты ажырату болғандықтан сөздік материалдар шатасатын дыбысты бірдей қамту керек. Түзету жұмысы барысанда дыбыстарды ажыратуын бекітетін жазбаша жаттығулар ерекше орын алады. Дисграфияны түзету жұмысының алдында міндетті түрде дыбыс айту кемшіліктерін түзету қажет. Әдетте дыбыс айтуын түзету жеке логопедиялық сабақ барысында жүргізіледі, содан соң дисграфия тобының сабағына қатысады. Түзету жұмысының барлық кезеңінде балалардың танымдық процестерін, сөз қорын, грамматикалық құрылымын дамытуға бағытталған жұмыс түрлері қарастырылады. Түзету жұмысы барысында балалардың фонематикалық талдау жинақгау дағыдарын дамьпуға ерекше көңіл бөлінеді. Фонематикалық талдау, жинақгауға дыбыстық талдаудың қарапайым және күрделі түрі жатады. В.К. Орфинскаяның мәліметтері бойынша дыбыстық талдаудың қарапайым түрі тек арнайы оқыту барысында дамиды. Талдау, жинақгау дағдалары белгілі кезектілікпен жүргізіледі. 1. Арнайы жаттығулардан соң, ойынның алдында дауысты дыбыстардың артикуляциясы бекітіледі. Бекіту барысында әртүрлі схемаларды пайдаланған тиімді. 2. Дауысты дыбысты алдымен дауысты дыбыстардың қатарынан, сөздің басынан, сөздің ортасынан есту, тану. 3. Дауысты дыбыстардың қатарынан, буыннан, сөзден дауысты дыбысты естіп бөліп айту. 4. Дауыссыз дыбыстарды естіп тану. (сөздің басындағы, ортасындағы, соңындағы) 5. Дауыссыз дыбыстарды сөздің басынан, ортасынан, соңынан естіп бөліп айту. Дыбыстық талдаудың күрделі түріне сөз құрамындағы фонемалардың кезектілігін, оның санын, басқа дыбысқа қатысты орнын анықгау жатады. 2-3 дауыстыдан тұратын қатарды, дауысты, дауыссыдардан тұратын қатарға қарағанда жеңіл талданады. Сондықган фонематикалық талдау, жинактауды қалыптастыруды алдымен тек дауысты дыбыстар катарынан (ay, уа) бастап сосын (ум, на) содан соң бір-екі, одан да көп буынды сөздерге көшкен тиімді. Фонематикалық талдаудың күрделі түрін қалыптастыру барысында, мынаны ескерген жөн. Кезкелген ойлау іс әрекеті даму барысында бірнеше кезеңнен өтеді: материализация негізінде іс әрекетгі игеру, сөйлеу негізінде, ойлау негізінде (П.Я. Гальперин бойынша) I кезең - көмекші тәсіл мен іс әрекетке сүйене отырып фонематикалық талдау мен жинақтауын қалыптастыру. Алғашқы жұмыс барасында фишка, сөздік, графикалық схемалар сияқты көмекші тәсілдер қолданады. II кезең - фонематикалық талдауда сөйлеу негізінде қапыптастыру. Сөз айтылады, бірінші, екінші, үшінші т.б. дыбыстар аныкталады, дыбыс саны анықталады. Қойылған сұрактар арқылы сөздік дыбыстық құрамы талданады. Мысалы: «тал» сөзінде бірінші дыбыс қандай? Екінші, үшінші дыбыс қандай? Барлығы неше дыбыс? Неше дауысты дыбыс? т.б. III кезең - ойлау негізінде фонематикалық талдауын қалыптастыру. Оқушы сөзді атамай, естімей яғни елестету негізінде сөз құрамындағы дыбыстың санын және кезектілігін анықтайды. Осы кезенде қолданылатын тапсырмалар: - 3,4, 5 дыбыстан тұратын сөздер. - 3 , 4 дыбыстан сөздерді іріктеу. - Суреттегі заттың атында неше дыбыс болса, сонша цифрды көрсету. - Дыбыс санына байланысты суреттерді екі қатарга бөлу. Фонематикалық талдау, жинақгау жұмыстары уақытты, жылдамдықты және жұмыс барысында әртүрлі тәсілдерді пайдапануды талап етеді. Жұмыс барысында жазбаша жаттығулар кеңінен қолданады. Лексикалық деңгейіндегі түзету жұмысының негізгі міндеттеріне мыналар жатады. Бұл кезенде оқушылар сөзді буындық және морфемдік талдауга, жинақтауға, сөздің магынасын, синонимін, антонимін және амоним сөздерді бақылауға жаттығады. Тузету жұмысы мынандай бағыттарда жүргізіледі: ° Оқушылардың белсенді сөз қорын тексеру, анықтау. ° Сөз қорын байыту (синоним, антоним, амоним, жаңа сөздер пайдалану арқылы). ° Сөздің буындық құрамын талдау және жинақтау. ° Буын түрлері (ашық, жабық). 0 Екпін 0 Сез құрамы (сөз түбірі, түбірлес сөздер, күрделі сөздер, жалғау, жұрнақтар). Синтаксистік деңгейдегі тҥзету жұмысы келесі бағытта жүргізіледі. Бұл деңгейдегі түзету жұмысының негізгі бағыттары: 1. Оқушылардың сөйлеу тіліндегі кездесетін қате тіркестерін түзету, сақтандыру, саналы түрде сөйлем құрамын игеру. 2. Синоним, амоним, антоним сөздермен синтаксистік құрылымдармен таныстыра отырып оқушылардың байланыстырып сөйлеуін дамыту. Логопедиялық жұмыс барысында сұрақ қою арқылы сөйлемдегі сөздердің байланысын, септік жалғаулар мен жұрнақтардың мағынасын түсініп дұрыс меңгеруіне көңіл бөлу қажет. Түзету жұмысы барысында әртүрлі әдіс тәсілдерді қолдануға болады. Мысалы: - сурет бойынша сөйлем құрау - сюжетгі суретке қарап сұрақ арқылы жайылма сөйлем құрау - сөз тіркестері мен сөйлемдерді ажырату. - сөйлемді бөлек, сөз тіркестерін бөлек жазу - сөйлемнің қатесін түзетіп жаздыру. - жай сөйлемді жалаң сөйлемге айналдыру - жайылма сөйлемді жалаң сөйлемге айналдыру т.б. Жалпы мектеп жағдайындағы дисграфиясы бар балалармен логоледиялық түзету жұмысы мектеп бағдарламасына сай жүргізіледі. 1. Левина Р.Е. «Нарушения письма у детей с недоразвитием речи». - М., 1961 г. 2. Садовникова И.Н., «Нарушение письменной речи и их преодоление у младших школьников» - М.: «Владос» 1997 г. 3. Элъконин Д.Б. «Развитие устной и письменной речи младших школьников» - М., 1998 г. 4. Лалаева Р.И. «Логопедическая работа в коррекционных классах». — М.: Владос, 2004 г.5. Өмірбекова Қ.Қ. «Жазбаша сөйлеу тілін тексеру және түзету ».-Алматы 2010ж.
    Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Калыбекова Назира Кадыржановна
    Жарияланған уақыты:
    2019-12-06
    Категория:
    Логопед, дефектолог
    Бағыты:
    Барлығы
    Сыныбы:
    Барлығы
    Тіркеу нөмері:
    № C-1575623527