Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
«Қазақ әдебиетіндегі космогония»
Материал жайлы қысқаша түсінік: категория
Материалды ашып қарау
Мазмұны:

Аннотация....................................................................................................................2Кіріспе...........................................................................................................................5Зерттеу бөлігі...............................................................................................................52.1. Көне мифтердің ізімен.........................................................................................52.2. Шоқан Уәлиханов – қазақ космогониясының негізін салушы........................72.3. «Күннен туған ұрпақпыз...»...............................................................................112.4. «Жұлдыздар сыр шертеді...»..............................................................................14Қорытынды.................................................................................................................18Әдебиеттер тізімі.......................................................................................................19



































































АннотацияТақырыптың өзектілігіҚазіргі қазақ әдебиетінде аспан әлемінің қыры мен сырын ғылыми-шығармашылық тұрғыдан зерттеу күрделі мәселе болып отыр. Аспан әлемі туралы жинақталған дерек көздері мен ғылыми жұмыстарын, ғалымдардың зерттеу еңбектерін танып білу, ой қорыту, дерек көздерін жинақтау, саралау зерттеу жұмысының өзектілігі болып саналады. Мектеп оқулықтарында аспан әлемі туралы әдеби туындылар оқытылмайтын болғандықтан, аталмыш ізденіс зерттеудің көкейкестілігін анықтайды.Зерттеудің мақсаты мен міндеттеріЗерттеудің алдына қояр негізгі мақсаты – қазақ халқының космогониялық білімдері туралы зерттеу жүргізу. Осы орайда жұмыстың алдына нақты мынадай міндеттер қойылды:-аспан денелері туралы мифтерді жинақтау;-қазақ халқының ұлы перзенті Шоқан Уәлихановтың алғаш қазақ космогониясының негізін салушы екенін дәлелдеу;-Күннен туған Алаш ұрпақтарының шығармаларын саралау;-қазақ халқының жұлдыздар туралы білімдерінің әдеби туындылардағы көрінісін таныту.Зерттеу нысаныЗерттеу жұмысының нысаны ретінде аспан әлемі туралы зерттелген еңбектер, ақындар шығармашылығы, ауыз әдебиеті үлгілері алынды.Тақырыптың зерттелу деңгейіАспан әлемінің зерттелу тарихы астрономия ғылымымен тығыз байланысты. Астрономия грекше «астрон» - жұлдыз, «номос» - заң дегенді білдіреді.Астрономия – табиғат туралы көне ғылымдардың бірі. Тұңғыш рет аспан денелерін зерттеген итальян оқымыстысы Галилео Галилей болды. Голландияда 1608 жылы денені үлкейтіп көрсететін дүрбі жасалғанын біліп, Галилей онымен түнгі аспанды бақылап көрейін деп шешті.Атақты Әмір Темірдің немересі Самарқаннан шыққан ұлы астроном Ұлықбек туралы оның замандасы, өзбектің ұлы ақыны Әлішер Науаи: «Ұлықбек десе, аспан төмен түсіп, жұлдыздар жақын келер еді» деп жазды. Ол ақыл-парасатын әлем сырын ашып, табиғат құпиясын білуге жұмсайды. Осы мақсатпен Самарқанда өз заманында теңдесі жоқ аспан шырақтарын бақылауға арналған зәулім обсерватория салдырады. Мұхамед әл-Хорезми Бағдаттағы астрономия обсерваториясын басқарды.Әбу Насыр әл-Фараби өзінің «Ғылымдар тізбесі» деген еңбегіне астрономия туралы ғылымды қосты.Бұл – физика саласы бойынша зерттелген материалдар. Ал қазақтың астрономиялық білімдері туралы аз зерттелген.Жұмыстың ғылыми жаңалығыАспан әлемі әдеби тұрғыдан толық зерттелмегендіктен, бұл зерттеудің жаңалығы болып табылады. Сондықтан зерттеу жұмысы бұл салаға өзіндік ой-пікірін қосады. Ғалым ашқан жаңалық дәлелденіп, ақындар шығармалары сараланды, ауыз әдебиеті үлгілері талданды.Жұмыстың теориялық және практикалық маңызыҰсынылып отырған жұмыстың нәтижелерін мектепте пайдалануға болады. Оқушылардың рефераттарына көмекші құрал бола алады.Зерттеудің әдістемесіЗерттеу жұмысында мәліметтерді жинақтау, саралау, баяндау, талдау, суретпен жұмыс әдістері қолданылды.Жұмыстың құрылымыҒылыми жоба кіріспеден, 4 тараудан, қорытындыдан тұрады. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі жұмыс соңында беріледі.













































































AnnotationImportance of theme.From scientifically - creative point of view in the present Kazakh literature form and kind ofUniverse is difficult problem.Collecting of data and scientific works, knowledge of researches of scientists, selections - all it is importance of research work. In school program there is no literary material about Universe.Purpose and aim of research.The main purpose of research is to systematize works about Universe, to carry out researches, to acquaint with pupil.Research puts such exact purposes:- to collect myths about Universe- to analyze fragments from the oral national literature - to collect verses of poets- to show connection between the world of music and UniverseObject of researchAs object of research were taken research works about Universe, creativity of poets and composers, samples of the oral national literature.Theme research levelThe history of research of Universe is closely connected with astronomy. The astronomy means on Greek "astron" - a star, "nomos" - law. It is an ancient science about nature. One of the first human who investigated Universe planets the Italian scientist Galileo Galilej. He has found out that 1608 in Holland has been invented the telescope observing of stars and has decided to investigate the night sky.Amir Temir’s grandson, astronomer Ulykbek, who was born in Samarkand and his contemporary Uzbek poet AlisherNauai writes so:"If to say name Ulykbek, the sky will decrease also stars will be closer". He spent all mind for opening of secrets of Universe and the nature.With that aim he has constructed in Samarkand an incomparable observatory for stars supervision. Observatory in Bagdad operated by Muhammed Al - Horezmi.Al-Farabi in his work "Scientific inventory" has added a science about astronomy. All this materials investigated in physics area. Scientific novelty of workFrom the point of view of literature Universe is not investigated up to the end, and it is scientific novelty of work. Therefore research work adds the knowledge in this area of a science. Natural beliefs of myths have been proved about Universe and art features are disassembled in compositions of poets. Theoretical and practical importance of workResults of present work can be studied at school. It can be helping means in writing of synopsis.Research methodsIn research work has been used method collecting of information, report, analysis and work with drawings. Work structureThe scientific project consists of introduction, 4 parts and the conclusion. The list of the used literature is applied in the end of work.











І. КіріспеМенің бұл ғылыми жобамның тақырыбы «Қазақ әдебиетіндегі космогония» деп аталады. Мұхитқа тамған тамшыдай көрінетін бұл еңбегім –екі жылдық ізденісімнің нәтижесі.«Аспан – адамды өзіне тартып тұратын магнит» деген жазушы Я.Головановтың сөзімен толық келісемін. Өйткені, аспан әлемі – тылсым сыры көп жұмбақ әлем. Осы орайда мені «қазақ халқының астрономиялық білімі болды ма екен?» деген сұрақ мазалады. Мен бұл сұраққа жауапты астроном-физик, физика-математика ғылымының кандидаты, доцент Хасен Әбішұлы Әбішевтің «Аспан сыры» деп аталатын еңбегіндегі Қазақтың Абай атындағы мемлекеттік пединститутының доценті Мыңбай Ысқақовтың жазған алғысөзінен таптым. «Қазақ халқы – деп жазады ол, - ежелден мал шаруашылығымен айналысып, аспан астында, аттың жалында, түйенің қомында өмір сүріп келген халық. Сондықтан көшпелілер байтақ далада жол табуды, жыл мезгілдерін айыруды, мал төлдету, бие байлау мезгілдерін білуге мәжбүр болған. Олар Күн мен Айдың қозғалысын, көптеген жұлдыздардың туатын және бататын кездерін жақсы білген» [1.4].Бұл «білімдер» халықтың ауыз әдебиетінен берік орын алып, сол арқылы атадан балаға мирас болып қалып отырған. Астрономияға байланысты аңыздар, мифтік әңгімелер, ертегілер, жырлар, жүмбақтар, мақалдар мен мәтелдер қазақ ауыз әдебиетінде ұшан-теңіз. Сондай-ақ, қазақта «алтын Күн, күміс Ай, маржан жұлдызды» жырға қоспаған ақын жоқ. Мен бұлар жөнінде былтырғы жобамда талдап көрсеткенмін.Ал биылғы жұмысымның жоспары 4 бөлімнен тұрады, мазмұны да өзгешелеу. Аспан әлемін алтын Күн, күміс Ай, маржан жұлдыздар билейді десек, қателеспеген болар едік. Таң атады, күн батады. Осылайша өмір өтеді дөңгелеп. Күн мен түнді алмастырған космологиялық әлем туралы не білеміз, алғашқы мифтер қалай пайда болды, тұңғыш қазақ космогониясының негізін салған кім, Алаштың символы саналған Күн бейнесі поэзияда қалай көрініс тапты, жұлдыздар ішіне қандай құпияларды бүгіп жатыр деген сұрақтарға аталмыш жұмыстан жауап ала аласыз.ІІ. Негізгі бөлім2.1. Көне мифтердің ізімен...Адамның қиялдан, ойдан шығарылған барлық ауызекі дүниелері мифтер, аңыздар, әфсаналар, жырлар, ертегілер болып түрлі жанрларға жіктеледі. Бұл жанрлардың ортақ сипаттары көп болғанмен, оларды бір-бірінен ажыратып тұратын ерекшеліктері де бар. Ертегілер – тұнып тұрған қиял-ғажайыптар: жануарлар адамша сөйлейді, батырлар жау әскерімен ғана емес, айдаһармен, жын-перілермен және басқа да халық қиялы тудырған жалмауыз құбыжықтармен шайқасады. Аңыздар, әфсаналар нақты тарихи оқиғаларға, тарихта болған тұлғалардың өміріне негізделеді.Ал ежелгі мифтердің ертегілер мен аңыздардан айырмашылығы – мифтердің мазмұнында ертедегі халықтардың жаратылыстық-ғылыми және тарихи таным-түсініктері көбірек ұшырасады. Алғашқы мифтер бағзы замандарда пайда болған. Олай болса, мифтер ежелгі адамдардың дүниетанымының көрінісі. Солар арқылы жер бетіндегі тіршіліктің пайда болуы жөніндегі мыңдаған жылдар бұрынғы түсінік, көзқарастар бізге жетіп отыр. Бұл жөнінде филология ғылымдарының докторы, прфессор Сейіт Қасқабасов былай дейді: «Біздің қазақ фольклоры тұрғысынан қарағандағы миф деп отырғанымыз - жаратылыстың әр түрлі құбылыстары мен объектілерінің пайда болуын, аспан мен жердің жаратылуын, адамзаттың алғаш қалай пайда болғанын және аңдар мен қүстардың шығу тегі мен мінез-құлқын, ерекшеліктерін түсіндіріп баяндайтын прозалық шығармалар». [5.7]Мифтерде халықтың шынайы тұрмыс-тіршілігі де адамдар арасындағы өзара қарым-қатынастар да көрініс тапқан. Ертедегі көшпелілер өздерінің төрт түлік малын отарлап, үйірлеп, табындап өрістен өріске айдағанда ұлан-ғайыр түнгі аспанның жұлдыздарына көз тігіп, осынау ұшы-қиырсыз кеңістікте бағыт-бағдар алған. Сонымен бірге, жұлдыздарға ат қойып, айдар таққан: Үркер, Жетіқарақшы, Есекқырған, т.б.Аспан денелері туралы қазақ мифтерінің сарыны гректің мифологиясына ұқсас. Бұл тегін емес. Тарих атасы Геродоттың айтуынша, «киіз туырлықты, шошақ бөрікті, бие сүтін ашытып ішетін» [8.9] біздердің арғы скиф-сақ бабаларымыз б.з.б. ҮІІ-ҮІ ғасырларда Эллада (Греция) елімен етене араласып тұрған. Ахмет Байтұрсыновтың «Осы күнгі әдебиеттің түп үлгісі грек жұртынан алынған» [13.11] деген сөзі осыған дәлел бола алады. Грек мифтерінен ерекшелігі – гректер аспан денелеріне өздерінің көптеген құдайларының атын берсе, скифтердің және олардан кейінгі буынның бір бұтағы болатын қазақтардың мифтерінде аспан денелеріне құдай аты жапсырылмаған.Табиғатты, дүниені тану мақсатында туған шығармаларды мифтер десек, мұндай көріністер космотық денелер, оның ішінде Күн, Ай, жұлдыздар жайлы мифтерден айқын көрінеді.Аспан денелері туралы мифтердің басты өзгешелігі мен көнелік сипаты – аспан денелерінің бір замандарда адам болғандығы және олардың белгілі бір себептермен Айға, Күнге, жұлдыздарға айналғандығы.Аңыз бойынша, «Ақбозат» пен «Көкбозат» күзетшісі бар және Темірқазыққа байланған арқандаулы жылқылар. «Жетіқарақшы» - оларды түні бойы аңдып, соңдарынан қалмай жүрген ұрылар. Бірақ «Күн – күзетші» шыға келеді де, оларды қуып тастайды. Қазақ мифтерінде аспан денелерінің қозғалыстары табиғи нанымдылығымен ерекшеленеді. Мысалы, әлемнің айналу осінде орналасқан қозғалмайтын жұлдызды қазақтар Темірқазық деп атаған. Аспанда орнын ауыстырмайтын Темірқазыққа қарап, қазақтар сапар шеккенде, жол бағдарын анықтайды. Сондықтан да «Темірқазықты бетке ал» немесе «Темірқазық сол иығыңда болсын» деп жол сілтеген. [8.10]Сондай-ақ, Тәңірдің, жер мен көктің жаралуы туралы ата-бабаларымыз мынадай аңыз келтірген: «Ерте заманда әлемді шексіз мұхит алып жатқан. Ол кезде жер де, көк те болмаған екен. Бір күні шегі жоқ мұхиттың ортасынан сәуле шашқан жұмыртқа пайда болады. Жұмыртқаның ішінде Тәңір жаратылып, ұзақ жыл бойы ұйықтап жатады. Бір күні Тәңір жұмыртқаны жарып шығыпты. Жұмыртқаның үстіңгі жағынан аспанды, төменгі бөлігінен жерді жаратыпты. Аспан жерге құлап кетпеу үшін олардың ортасына темір қазық орнатыпты».[7.18]Міне, осындай аңыздардың ізімен ай мен күн және жұлдыздар туралы мифтік әңгімелер туып, халық арасында әр түрлі ой-пікірлер қалыптасады. Мысалы, ертедегі адамдар жұлдыздарды аспанның хрусталь күмбезіне ілінген жанып тұрған кішкене қолшамдар деп ойлаған. Олар «әрбір адамның жұлдызы бар, ол өлген сәтте жұлдыз да өледі» деп сенген. Аспанда жарық жұлдыз ағып өтіп, сөнген кезде адамдар: «құдай біреудің жанын алды» дейтін. [7.20]Кейде кешкілкте іңір кезінде аспанда бір жарық жұлдыз пайда болады. Ол бірте-бірте төмендеп барып, көкжиектің дәл Күн енетін тұсына батады. Ал кей уақыта таңертең күн шығар алдында шығыс жақта таң жұлдызы жарқырап тұрады, күн көрінісімен, жоқ болады. Бұл – Шолпан жұлдызы. Ертеде шөлді жерлерде күндізгі ыстыққа ұрынбас үшін керуеншілер Шолпан туа жүріп кетіп, күн ыси бастағанда демалатын. Сондықтан Шолпан жұлдызы Керуен жұлдызы деп те аталған.[7.21]Аспанда Шолпан жұлдызына ұқсайтын тағы бір жұлдыз бар. Ол – Юпитер. Юпиер іңірде де, түн ортында да, таң алдында да тууы мүмкін. Аңыз бойынша, ертеде саудагерлер қателесіп, Юпитер көрінгенде, Шолпан туды деп асығып, жүктерін есектері мен түйелеріне артып, жүріп кетеді.Тынығып үлгірмеген көліктер тез болдырады, алайда көпке дейін таң атпайды. Ақыры, шөл далада түйелер шыдап, есектер қырылып қалады. Юпитерге содан бері «Есекқырған» атауы берілген көрінеді.[7.22]Қазақ мифтерінің күні бүгінге дейін мардымды түрде жиналмай, ұмыт қалуына байланысты аспан мен жердің, күн мен айдың, жұлдыздар мен планеталардың қалай пайда болғандығы, оларды кімдер жаратқаны туралы мифтер аз сақталған. Халық арасынан сондай аңыз әңгімелерді жинаған тұңғыш Шоқан Уәлиханов болды. Одан кейін бұл бағытта Ә.Диваев, В.Радлов, С.Сейфуллин сияқты ғалымдар еңбектенді. Ендеше, сол кісілердің жинақтаған аспан денелері туралы мифтердің келешек ұрпақ үшін маңызы зор болмақ. Егер бұл мифтерді мектеп оқулықтарына енгізер болса, аспан әлеміне көп үңіле бермейтін адамзат баласы халық астрономиясы туралы дүниетанымын кеңейтер еді.2.2. Шоқан Уәлиханов – қазақ космогониясының негізін салушыҚазақ халқы – ежелгі түркі тайпаларының жұрағаты екені мәлім. Түркілердің әжептәуір астрономиялық білімі болған. Олар ерте заманның өзінде-ақ, мүшел календарын қолданған. «Жетіқарақшы», «Темірқазық», «Үркер» сияқты атаулар бізге сол түркілерден қалған. Ежелгі түркілердің жазба ескерткіштерінде де жұлдыз аттары кездеседі.Түркі халықтарының аса құнды ескерткіштерінің бірі – Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу білік» («Құтты білік»)кітабы. Кітаптың Ү тарауында «дүниенің төрт элементі, жеті планета және зодиактың он екі шоқжұлдызы» туралы айтылған. Бұл сияқты мағлұматтар «Диуани лұғат ат-түрік», «Кодекс куманикус» т.с.с. орта ғасырларда жазылған кітаптарда да кездеседі [1.14].

Түркі халықтары, солардың ішінде қазақтар да Орта Азияның ұлы ғалымдары Әбу Насыр әл-Фарабидің ( 870-950), Әбу Райхан әл-Бирунидің (973-1050), Омар Һайамның (1048-1138), Мұхамед Тарағай Ұлықбектің (1394-1449) астрономиялық еңбектерімен таныс болған.

















Алайда қазақтардың астрономиялық білімдері ұзақ уақыт ғалымдардың назарынан тыс қалып келді. Зерттелмегендіктен және тиісті материал жиналмағандықтан, бұл жөнінде ешқандай елеулі еңбек болмады. Бұл жөнінде нақты материалды жинау жұмысын ХІХ ғасырдың орта кезінде халқымыздың ұлы перзенті Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов бастады.

Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов – заманының жан-жақты білімдар ғалымы, ізденімпаз саяхатшысы болумен қатар, туған елінің әдебиеті мен мәдениетінің тарихын тұңғыш зерттеушісі де.Шоқан 1855 жылы Ұлы жүзді Қоқан хандығының ықпалынан шығарып, Ресейге қосу бағытында жұмыс істеу үшін ұйымдастырылған экспедицияға қатысып, Семей, Аягөз, Қапал арқылы Іле Алатауына дейін келеді. Жоңғар қақпасына, Алакөл, Тарбағатайға саяхат жасайды. Осы сапарында қазақ халқының тарихы мен әдет-ғұрып, діни ұғымдары жайында материал жинап қайтады. Бұл материалдар негізінде кейін ол «Тәңірі», «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» деген еңбектер жазады [6.85].«Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» еңбегі – қазақ халқының космогониялық білімі туралы жазылған алғашқы еңбек. Біз сөз етіп отырған аспан әлемін шамандықпен тығыз байланыстырады. Бұл еңбегінде ғалым «шаман» сөзіне ерекше мән беріп, соның ішінде халықтың Көк Тәңіріне табынатын шамандығы жөнінде пікір айтады: «Шамандық дегеніміз – әлемдік дүниені сүю, табиғатқа деген шексіз махаббат және өлгендердің рухын қастерлеу, аруағын ардақтау. Ертедегі адамдардың нәресте пәк көңіл санасы КҮНДІ, АЙДЫ, ЖҰЛДЫЗДАРДЫ, мәңгілік өзгерістегі бүкіл жарық дүниені құрмет тұтты, осыларды біз табиғат немесе әлем дүниесі деп атадық» деген түсініктеме бере келіп, Көк Тәңіріне табынатын шамандық туралы пікірді Карлейльдің сөзімен жалғастырады: «Платонның дәуірінде өмір сүрген адам қараңғы үңгірде туып, ержеткен шағында жарыққа шыққанда, «мына гүл жайнаған жасыл алқап, таулар, сылдырап аққан бұлақтар, жарға соққан теңіз толқындары, КӨК АСПАННЫҢ ШЕКСІЗ КҮМБЕЗІ, ысқырып соққан жел, біресе нөсерлетіп, біресе бұршақтатып ұрып, найзағай жарқылдатқан қара бұлтты АСПАН – бұл не ғажап?!» деген таңданысын жасырмады» [2.26].Аталған еңбегінде: «Қазақтар мұсылмандыққа дейін табынып келген Күн, Ай, жұлдыздар жаңа ислам идеологиясы тарапынан дәріптелмесе де, осы күнге дейін құрметтеліп, елдің әдет-ғұрпында сақталып қалды.Барлық шамандық салт-сана, аңыз әңгімелер көшпелілердің тұрмысымен тікелей байланысты болғандықтан, қазақтарда бақсылықтың қаймағы бұзылмаған.Шамандық діндегі адам құдіретті КҮН нұрына қарап таңданды, осыншама жарықтың құпиясына түйсігі жетпей табынды, қара аспанға нұр сепкен АЙДЫ көріп те табынды» деп ислам дінінің қарсылығына қарамастан, шамандық сенімнің жаратылыстың таңғажайыптарына негізделгенін жазады [2.28].Сондай-ақ, ғалым аталмыш еңбегінде қазақтардың жұлдыздарға үміт арта қарайтынын, кереметтігіне сенетінін айта келіп, «Темірқазық», «Үркер», «Жетіқарақшы», «Бақташы», «Шолпан» сияқты белгілі жұлдыздарды танитынына тоқталады.Темірқазық (Полярная звезда). Қазақ саяхатшылары түнде жолға осы жұлдызбен бағытын анықтайды. Осы жұлдызды Темірқазық деп атау себебі, оның әлемінде қозғалмай, бір орында тұруынан болса керек. Темірқазықтың маңында қозғалып тұратын, одан алыстап та, жақындап та кетпейтін екі жұлдыз арқандаулы аттарды еске түсіреді. Сондықтан ол екі жұлдызды екі ақ ат (қазақша Ақбозат, Көкбозат) деп атайды.

Жетіқарақшы (Большая Медведица). Қазақ арасындағы аңыз бойынша, бұл жұлдыз – жеті қарақшының рухы, олар өлгеннен соң жетә жұлдызға айналған. Тағы бір аңызда жеті қарақшы күні бойы ұрлық жасайды да, түн бола өздерінің күндізгі жасаған күналарына қайғырып, аспанға ұшып кетеді. Жеті ұрының тұтқынында Үркердің қызы бар.



Үркер (Плеяд). Үркердің Жетіқарақшыны үнемі өкшелеп жүретінін қазақтар жақсы байқаған. Жетіқарақшының топ басшысы Қыранқарақшы Үркердің қызы Үлпілдекті мінгестіріп алып, үнемі қашып жүреді. Қазақтар Үркерге қарап, түннің қай сағаты екенін және жыл мезгілін анықтайды.



Бақташы жұлдызы (Венера). Осы жұлдыз туғанда қазақ малшылары қойды түнемеге, қотанға айдап келеді. Шолпан жұлдызы (Утренняя звезда) – таңғы жұлдыз [2.29].Сонымен қатар, Шоқан Уәлихановтың бұл еңбегінен АЙ, КҮН, АСПАН туралы мынадай мәліметтерді кездестіреміз:



Ай. Шамасы, ай қазақтарда қасиетті планета болып саналған. Қазақтар жаңа айдың туғанын көргенде, тәжім етеді. Жазда сол айға тәжім еткен жерден шөп жұлып алып, отқа салады. Қазақтар айда кемпір бар деп айтады (шамасы, айдағы адамның бет-пішініне ұқсас дақтарды айтады). Қазақтар айға ұзақ қарап тұрмайды, сескенеді. Айдағы кемпір кірпікті санап қояды деп, егер санап қойса, адам өледі. Дәрет сындырғанда да , бетін айға қарап отырмайды. Жалпы, қазақтар айды құрметпен ауызға алады.



Күн. Егер ай құдіретті болып саналса, онда күн де сондай құрметке бөленуге тиіс еді, бірақ қазақтар арасында ондай құрмет-салтты кездестіре алмаймыз. Бұның өзі таңданарлық жай. Әлде алғашқы адамдар өздерінің нәрестелік пәктігімен, көпке мәлім күлкілі оқиғадағы ашық ауыздың айтқанындай: «Ай күннен артық, күндіз күнсіз де жарық» демекші, бар артықшылықты айға беріп қоймады ма екен дегің келеді. Қазақтар күнге қарсы қарап тұрмайды, түзге отырғанда да, алдын күнге бермейді. Күнге деген қошеметтің бізге белгілі бір-ақ салты осы ғана.Аспан – шамандықтағы ең құдіретті жаратылыстың жаратушысы. Көк тәңірі көк аспан деп аталады. Қазақтар ұғымындағы бірінші аталатын сын есім «көк» көріністі бейнелейді және заттық түсінікті білдіреді, ал зат есім «тәңірі» - «көк» атауының баламасы. Сондай-ақ даланың алыс түкпірлерінде, мысалы, қазақ ордасында «Көке –Тәңірі» деген атау әлі кездеседі [2.30].Заманының қайталанбас тұлғасы Шоқан Уәлихановтың бұл еңбегін өз кезінде жағары бағалаған генерал Г.Х.Гасфорт оны наградаға ұсынады, әскери лауазымы бір сатыға жоғарылап, поручик атағын алады. Алайда, аспан әлемі туралы көзқарастары мен ойларынжинақтап, тұтас еңбек жазып үлгермеді. Ғалымның аспан әлемі туралы жинаған мифтік әңгімелері 2011 жылы «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында басып шығарылған «Бабалар сөзі» деп аталатын жүз томдық жинаққа енді [5.86]. Қамшының сабындай ғана қысқа ғұмырында осындай елеулі еңбек қалдырған ғалымның атына орыс достары тарапынан жан тебірентерлік жылы лебіздер айтылды. Орыс географиялық қоғамы басып шығарған Шоқан шығармаларына жазған алғысөзінде академик Николай Иванович Веселовский: «Шоқан Уәлиханов Шығыстану әлемінде құйрықты жұлдыздай жарқ етіп шыға келгенде, орыстың Шығысты зерттеуші ғалымдары оны ерекше құбылыс деп түгел мойындап, түркі халқының тағдыры туралы одан маңызы зор, ұлы жаңалықтар ашуды күткен еді. Бірақ Шоқанның мезгілсіз өлімі біздің бұл үмітімізді үзіп кетті» деп жазды.Бірақ дала перзентінің жұмысы аяқсыз қалған жоқ. Шоқаннан кейін бұл бағытта Г.Н.Потанин, В.В.Радлов, С.Сейфуллин, Э.А. Диваев, т.б. ғалымдар еңбек етіп, халық арасынан мол мағлұматтар жинап, халық игілігіне жаратты.2.3. «Күннен туған ұрпақпыз...»«Күннен туған баламын» деп жырлаған Мағжан Жұмабаевтың белгілі өлең жолын сәл-пәл өзгертсек, жалпы, қазақ өзін осылай атар еді. Ұлы ақынымыздың поэтикалық биіктен өзін «күннен туған, гуннен туған пайғамбарға» теңеуін қиналмастан қабылдаймыз. Елінің тарихын өте терең білген Мағжанның туындыларындағы Күн бейнесін ұлттық рух қайнары есебінде елеп-ескереміз. «Күннен туған ұрпақ» екенімізді дәлелдеу үшін, белгілі зерттеуші Жарылқап Бейсенбайұлының «Қазақ шежіресі» атты кітабынан төмендегі аңызды келтіргім келіп отыр:«Баяғы заманда Сыр бойында отыз екі рулы елді билеген Қызыл Арыстан деген хан болыпты. Ол бір жорықта қолға түскен сұлу қызға үйленеді. Тұтқын әйел тұла бойы түгел ала ұл табады. Бұны жаман ырым деп санаған хан оны Сырдың суына тастатқызады. Ағып бара жатқан сәбиді балық аулап жүрген бір кедей құтқарып алып, өзіне бала қылады. Кейін бала ақылды да батыр болып өсіп, маңайдағы жұртқа «Алаш» деген атпен әйгіленеді. Хан мұны естіп, оны өз ордасына алдырмақ болады. Алайда қараша билері Қотанби мен Майқыби Алашты ордаға әкелмей-ақ, қасына жүз жігіт қосып беріп, өз еркіне жіберуге кеңес береді. Содан Қотанбидің үлкен ұлы Үйсін бастаған жүз жігіт Алашқа барып қосылады. Келесі жылы Қотанбидің ортаншы ұлы Болат бастағагн жүз жігіт іздеп барып, олар да Алаштың қасында қалады. Үшінші жылы Алшын бастаған жүз жігіт те осы жолды қайталайды. Осы үш жүз ешкімге мойынсұнбай еркін жүріп, төңірегіндегі елдерді де бағындырып, сол заманда «еркін», «ержүрек» деген мағынаны білдіретін «қазақ» деген атаумен аталыпты. Кейін халық Алашты ақ киізге салып, Алаш ордасының ханы етеді».Осы аңыздағы «Қызыл Арыстан ханның» кімді бедерлейтінін тауып алу әсте қиын емес. Ол – ауыспалы мағынасындағы Күн. Былайша айтқанда, Зодиактағы Арыстан шоқжұлдызы Күн бейнелі болып келеді. Мифологиядан аздаған хабары бар адамға бұл – түсінікті жайт. Сондықтан аталмыш аңыздағы «отыз екі рулы ел» дегеніңіз «Қызыл Арыстаннан», яғни «Күннен» тараған «сәулелер секілді. Сондай-ақ, «Алаш» атауының мазмұнына «от», «алау», «жарық» деген ұғымдардың сыйып тұрғандығын қазіргі ғалымдарымыздың екісінің бірі біледі. «Күннен» туған «Алаштың» бойында осы қасиеттердің болу – заңды да. Өйткені, Күннің өзінен от, алау, жалын сезіліп, жарық төгіледі.Сөйтіп, аңыздың желісіне жүгінсек, ҚАЗАҚ атты ел «Қызыл Арыстан ханнан», яғни, «Күннен» туған «Алаштың» ұрпағы боп шығады.Ендеше, Қазақстанның Мемлекеттік Туында «отыз екі шапақты» Күннің бейнеленуінде ғажайып мән бар деп ойлаймыз. Заманында «Алаш» партиясының мүшесі болған, халқымыздың біртуар азаматы Мағжан Жұмабаевтың шығармашылығына зер салар болар болсақ, ең алдымен, әрбір Алаш азаматының бойынан табылатын ұлттық рухты байқаймыз. Ақынды туған халқының, бүкіл түркі жұртының, Шығыс мәдениетінің, жалпы адамзаттың тағдыры толғандырды. Шынында, менің өзім де – от,Қысылған кәрі көзім де – от,Мен – оттанмын, от – менен.Жалынмын мен, жанамын,Оттан туған баламын [9.12].Ақынның мұндағы «от» деп отырғаны – халықтың ұлы рухы. Халықтың рухын көтеру арқылы сол заманда бодандықтан құтылуға, ел тәуелсіздігіне қол жеткізуге болады деп есептеді.Күннен туған баламын,Жарқыраймын, жанамын,Күнге ғана бағынам! [9.13]Бұл – туған ұлтының аспандағы Айы, көгіндегі Күні, асқар биігі, мақтанышы, тағзым етер тұлғасы болуға ұмтылысын танытқан нағыз дауылпаздың үні.

Қараңғы қазақ көгінеӨрмелеп шығып, Күн болам.Қараңғылықтың кегінеКүн болмағанда кім болам? - деп жырлаған Алаштың тағы бір ардақты азаматы Сұлтанмахмұт Торайғыров та өз ұлтының тағдыры мен болашағына алаңдап, күн болып құтқарып қалуға тырысады [10.3].

Сондай-ақ, «Алаш ұраны» өлеңінде:Алаш туы астындаКүн сөнгенше сөнбейміз. Енді ешкімнің алаштыҚорлығына бермейміз!Адамдықтың жолына,Бастаған ерлер соңыңда,Басқаға көңіл бөлмейміз.Қандай шайтан келсе де,Алдауына көнбейміз. – деп, Алаш ұранын көтеріп, ұйқыда жатқан халыққа серпін беріп, бірлікке шақыра отырып, азаттыққа үндейді [10.4].Ақиық ақын Мұқағали Мақатаевтың өлең жолдарынан жанды сурет көз алдыңызға елестейді. Сәулесін шашқан Күн бейнесінде қолына шашақты сан мың найза ұстаған жауынгерді көргендей боласыз.



Көрдің бе таң мен түннің соғысқанын,Жарық пен қараңғының тоғысқанын?Мен көрдім, көрдім-дағы тек отырдым,Дем беріп біріне де болыспадым.Түн деген шашын жайған албасты екен,(Апырай, таң кешігіп қалмас па екен?!)Қияпетсіз, қырғынсыз, қантөгіссіз,Алма-кезек аспанда арбасты екеу.Жарық жеңді-ау, әйтеуір алаулатып,Түнді асырды батысқа талауратып.Қолына алып шашақты сан мың найза,Жауынгер Күн келеді жалаулатып! [11.11]Сырлы сөзбен сурет салған ақиық ақынның мына өлең шумақтарынан Күнге деген ерекше құрметті аңғарасыз:Айдың да кеткісі жоқ көк бетінен,Табандап жатып апты етпетінен.Күн түнде таңнан хабар айтып еді,Жұлдыздар үркіп кетті бет-бетімен.Асылып ақ шолпанға түн құшағы,Қалуға таңмен бірге тырмысады.Жердегі емес, көктегі ғұмырлар даҚалайды-ау, сірә, бәрі Күнге ұсауды [11.12].Осы жерде айта кетерлік бір жайт – Ай өздігінен жарық шығармайды, сондықтан Айдың жүзіне көз тоқтатып қарауға болады. Шынында да, қазақтың ауыз әдебиетінде Ай мүсінді арулардың қиғаш қасын туған Айға, өздерін толықсыған толған Айға теңеу жиі ұшырасады.Алайда Күн – жарық пен жылудың сарқылмас көзі. Күн бетіне адам тіке қарай алмаса да, ол жердегі тіршілік иелері үшін өз шуағы мен нұрын аямайды. Жауларын бетіне қаратпаған Алаштың атасы Қызыл Арыстан ханның да Күн бейнесінде алынуы да тегін құбылыс емес. Біз сол Күннен тараған Алаш елінің ұрпағы болғанымызды әсте естен шығармауымыз керек. 2.4. «Жұлдыздар сыр шертеді...»Шолпан. Таңсәріден туған Шолпан, әсіресе, жаз күндері соншама жарасып тұрады. Шолпан түн қараңғысын жеңіп, дүние жүзіне нұрын шашып келе жатқан Күннің хабаршысы болғандықтан, қиялмен ертедегі адамдар оны Венера (ғашықтардың құдайы) деп атады.Қазақ ортасында да Күн мен Айдан кейінгі ең қадірлі шырақ – таң Шолпаны. Ел аузында Ай Күнмен үзеңгілес жүретін болса, Шолпан Аймен тетелес келеді. Халық поэзиясының үлгілерін талдап қарасақ, Шолпанды мадақтау, асқан сұлуларды Айға Шолпанға теңеу жиі ұшырайтынын көреміз.Ажарың ақ түлкідей қашқан құмнан,Шолпандай таң алдында жалғыз туған...Халық әнінен.Таң мезгілі болғанда,Шолпанның туған жұлдызы...«Қыз Жібек» жырынан.Таң сарғайып атқанда,Шолпан жұлдыз батқанда...Таң Шолпаны батқанда,Қызарып Күн шыққанда...«Қобыланды батыр» жырынан.Жоғарыда келтірілген шумақтар Шолпанның таң алдында туып, Күн шығарда бататынын, оның өзге жұлдыздардың бәрінен жарық екенін білдіреді. Күн шығуға жақындаған сайын, оның жарығы жеңіп, бәсең жұлдыздардың бәрі тасаланып, тек Шолпан ғана ерекше жарқырап тұрады. Сұлулығы өзгеше керім болып көрінген ғашығын дана ақын Шолпанның осы көрінісіне теңемей тұра ала ма?Темірқазық. Қазаққа белгілі Темірқазық жұлдызы дүние полюсіне жақын тұрғандықтан, оны көбінесе Полярная Звезда деп атайды. Оның арабша аты Құтыб екенін білеміз. Түркі тілдес халықтардың бәрі де оны Темірқазық деп атайды.Барлық жұлдыздардың тәулік сайын қозғалатыны, ал Темірқазықтың көрер көзге қозғалмайтыны халыққа ежелден белгілі болып, ол арқылы адамдар жер тараптарын анықтайтын болған. Өйткені Темірқазық аспанның солтүстігінде болады да, әрдайым дүниенің солтүстігін көрсетіп тұрады.Киіз үйлі қазақтың үйін дауылға жықтырмай, көгендегі қозысын, желідегі құлынын, арқандаулы атын бейсауат жібермей ұстап тұратын мықты қазықтың тұрмыста керектігі соншама еді. Ертедегі қазақ тұрмысында түнгі жүріс көп болды. Қағулы қазықтай жылжымай тұрып алып, түнгі жүрістерде адастырмайтын Темірқазық жұлдызының маңызы күшті болды. Ендеше, елдің ой-өрісінде, салт-санасында ол бекем орнықты. Ақындар оның мызғымайтынын, адастырмайтынын сипаттады. Сондай ақындық сөздердің мысалдары мынандай:

Түн жақтан қолын бұлғап Темірқазық,Аймағын қалмасын деп жолдан жазып...Сұлтанмахмұт Торайғыров.Шынжырлап Ақбозат пен Көкбозатты,Жылжымай Темірқазық мүлгіп қапты...Асқар Тоқмағамбетов.Темірқазық аумаса,Тас бұршақтай жаумаса,Ағаң бір келер өлмесе...Ауыз әдебиетінен.«Темірқазық аумаса...» дегеннің өзі мірдің оғындай өткір сөз. Бұл – қатерлі, ұзақ жолдан аман қайтудың серті, адаспай келудің шарты. Бұл, сірә, аласапыран жорық кездерінде көп айтылған сөздің мәтелі болса керек. Жетіқарақшы. Қазақ атаулы түгел білетін шоқ жұлдыздың бірі – Жетіқарақшы. Ол бір тәулікте Темірқазықты бір айналады. Оның іңірдегі, түн ортасындағы, таң алдындағы орны жыл мезгілдеріне қарай әр қилы келеді. Жетіқарақшының қозғалысын жақсы білетін малды елдер мыңдаған жылдар бойы оны түн мезгілдерін білдіретін аспан сағаты есебінде пайдаланып келді. Бажырайған жеті жұлдыз аспанды бір шолғанда-ақ, өзінің ерекше түрімен «мен мұндамын» деп көзге түсе кетеді. Тек аспан ашық болса болғаны. Қалтадағы сағатты алып, оның тілін жарыққа ұстап көріп, әуреленіп жатпайсың.Жетіқарақшының «құйрығындағы үш жұлдыздың біреуінің қасында бір бәсең жұлдыз зорға көрініп тұрады. Аңыз бойынша(былтырғы жұмысымда аңызды келтіргенмін), бұл – жігіт (ұрылардың бастығы) алып қашқан Үркердің қызы. Елге мәлім бұл аңыз өлең түрінде де тараған:Сұлу қыздың басында қара құндыз,Тексермей сұлуларды неғып тұрмыз.Үркердің жалғыз қызын ұрлап алып,Қарақшы мына тұрған жеті жұлдыз. (Батыс Қазақстан)Немесе:Аспанда ана тұрған Үркер жұлдыз,Түйесін көш-көш қылып тіркер жұлдыз.Үркердің жалғыз қызын алып қашып,Қарақшы мына тұрған жеті жұлдыз. (Шығыс Қазақстан)Бұл жыр қай жерде, қай түрде айтылса да, Жетіқарақшы Үркердің қызын алып қашқан ұры болып шығады.Үркер. Үркер ғылым тілінде Плеяды деп аталады. Жұрт аузындағы Үркер туралы әңгімелерді өз алдына бір хикая етіп жазуға болады. Фольклордың қай түрінен болса да, Үркер ұшырай кетеді. Міне, қыз бен жігіт арасындағы қалжың өлеңдер. Екі жағының да беташары – Үркер. Сөз Үркердің сипатынан басталады.Жігіт:Көп жұлдыздың ағасы Үркер деген,Түйені әсемдікке тіркер деген.Қыздардың аш белінен қысып алып,Бетіне бес қалампыр бүркер деген.Қыз:Әуеде жұлдыздар бар, алтауы – Үркер,Түйеге кебежелі бота тіркер.Ойнайтын тепкілесіп теңім емес,Көргенде сен жаманды денем үркер.Бұл екі шумақ дәл бір жердегі айтыста айтылмауы да ықтимал. Бірақ осындай өлеңдердің Үркермен басталуы салт сияқты. Үркердің осынша паш болуының мәнісі, Үркер Күн мен Айдың аспандағы жүретін жолына жақын тұрады да, жолдағы омақа-белгі сияқты болып, оған қатысты Күн мен Айдың орналасуына қарап, жыл, түн мезгілдерін және айдың қай тоғыс екенін анықтап біліп отыруға мүмкіндік береді.Үркердің тағы бір ыңғайлылығы, ол түннің ең қысқа кезінде (шілдеде) ғана «жерге түсіп» көрінбей кетеді де, басқа уақыттың бәрінде аспанда болады. Сөйтіп, Үркер Күн жолындағы зодиактың басқа жұлдыздарынан гөрі аспанда ұзақ уақыт көрініп тұрады. Жымыңдаған Үркерді маусымның орта шенінен бастап мамырдың онына дейін көруге болады.Сүмбіле. Елдің айтуынша, Сүмбіле – өткір, үлкен жарық жұлдыз. Ол туғанда, Күнге ұқсап аппақ болып шыға келеді. Мұның жарықтығы сондай, ол жалт етіп шыға келгенде, қой үрке жөнеледі.Ақындар да оны:Сонда сұлу қыз ҚұртқаСүмбіледей жылтылдап, - деп елемей қоймады. Сүмбіленің тууы күздің белгісі екенін Шортанбай да жырға қосты:Сүмбіле туып, күз болмай,Көкорай шалғын оңар ма?Кәрілік келсе қайтаданЖасарып адам толар ма?Малшылар Сүмбіленің тууы қарсаңында түннің салқындайтынын, таңертең астаудағы судың мұздайтынын аңдады. Мұны халық:Таразы туса таң суиды,Сүмбіле туса күн суиды,Немесе:Таразы туса таң суыр,Сүмбіле туса су суыр, - деген мақалдар түрінде қорытты.Қазақта «Сүмбіле туған соң сұңғыл әйел жатар ма» деген мақал бар. Осының «Сүмбіледе күн шыққанша сұмырай қатын ұйықтайды» деген дөрекілеу түрі де айтылады. Бұл –кемпірлердің жас келініне: «шілдеде ұйықтауыңа болады, ал Сүмбіледе таң ұзарады, ұйқың қанады» деген сөзі. Босаға. Ертеректе басылып шыққан этнографтардың еңбектерінде қазақтарға таныс шоқжұлдыздардың Босаға (Близнецы) делінген. Елдің айтуынша, күннің бататын жағында төрт жұлдыз екі-екіден босаға болып тұрады. Содан Босаға аталған. Үркердің майда жұлдыздары жөнді көзге ілінбейтін бұлыңғырлау түндерде Босағаның жарық жұлдыздары елес-елес көрініп тұрады да, уақытты бағдарлау үшін мүмкіндік туады.Жоғарыда айтылған жұлдыздардың саны туралы ақын Сұлтанмахмұт Торайғыров өзінің бір өлеңінде былай дейді:Қарақшы жеті жұлдыз шеттеп жүріп,Құр сырттан жылтырайды алдап күліп...Төрт жұлдыз екі-екіден босағада,Соларды аңдығандай тұр үңіліп.Айқайлап: «Таң мынау!» деп Шолпан туып,Өзгеден алты Үркердің түсі суық.Осыдан біз елдің ұйғаруы бойынша, Жетіқарақшы жеті жұлдыздан, Босаға төрт жұлдыздан, Үркер алты жұлдыздан тұратынын көреміз. Сонымен қатар, мұнда екі-екіден тұрған төрт жұлдыздың сиқы есіктің босағасына ұқсас екендігі, Шолпанның таңның хабаршысы екені аңғарылады [1.85].ҚорытындыЖыл бойы зерттелген жұмысты қорытындылай келе, нәтижесінде, алға қойылған мақсат пен міндеттер орындалды.Жұмыс барысында біраз әдебиеттер мен оқулықтарды парақтап, интернет материалдарына шолу жасай отырып, айтарлықтай біраз нәтижелерге қол жеткізілді.Өз заманының біртуар тұлғасы болған, «сегіз қырлы, бір сырлы» қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың қазақ халқының космогониялық түсініктері туралы алғаш зерттегендігі дәлелденді.Барша жұртқа шапағаты мен нұрын төккен Күн бейнесі туралы құпиялар ашылып, Алаш жұртының Күннен тарған ұрпақ екендігі дәлелденді. Қазақ ақындарының, солардың ішінде, атап айтқанда, Мағжан Жұмабаевтың, Сұлтанмахмұт Торайғыровтың, Мұқағали Мақатаевтың күн туралы жазылған шығармаларына тұжырымдар жасалды.Жұлдыздарға ғылыми тұрғыда анықтамалар бере келе, олардың халық ауыз әдебиеті үлгілерінде қалай көрініс тапқандығы туралы зерделенді. Сондай-ақ, ақындар шығармашылығында да жұлдыздар туралы көп кездесетіндігі айтылды. Кейбір сондай үлгілерді оқығанда, жас буын жұлдыздар әлемінің әдебиеттің де назарынан тыс қалмағандығын ұғынады.Негізінде, табиғат туралы көне ғылымдардың бірі – астрономия туралы мектеп оқушылары астрономия пәнінен мағлұмат алады. Ал, бұл жобаның ерекшелігі – астрономия ғылымының әдебиетпен байланыстырылуында болып табылады.Аспанымыз ашық,Жұлдызымыз жарық,Күндеріміз күлкілі,Түндеріміз ұйқылы болсын!







































Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
  • Х.Әбішев. Аспан сыры. «Жазушы» баспасы, Алматы, 2009
  • Ш.Уәлиханов. Алтышаһарға сапар. «Атамұра» баспасы, Алматы, 2006
  • А.Шәріп. Алтын арқау. «Арыс» баспасы, Алматы, 2009
  • Ж.Бейсенбайұлы. «Қазақ шежіресі». Алматы, 1994
  • Бабалар сөзі. Қазақ мифтері. 78-том. Астана, 2011
  • С.Қирабаев, Қ.Құрманбай, С.Дүйсебаев, Б.Әрінова, Ұ.Асыл. Қазақ әдебиеті. 10-сынып. «Мектеп», Алматы,2010
  • Менің алғашқы энциклопедиям. «Алматыкітап», 2012
  • «Физика» оқулығы, 9-сынып
  • М.Жұмабаев шығармалары
  • С.Торайғыров шығармалары
  • М.Мақатеав шығармалары
  • Ұ.Б.Жексенбаева. Оқушылардың ғылыми-зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру. «РАДиАЛ», Алматы, 2006
  • 13.Р.Әлмұханова. Қазақ фольклорындағы антикалық сарындар. «Арыс» баспасы























































    Қазіргі ақындар поэзиясындағы космогониялық әлемЕрғали Бақаш 1982 жылы Шығыс Түркістанның Құлжа қаласы, Ластай ауылында дүниеге келген. 2003 жылы ата-жұртқа оралған. Қазақ Ұлттық Университетінің журналистика факультетінің түлегі. «Дала», «Алаш», «Жұрағат», «Дарабоз» журналдарында жауапты хатшы болып қызмет атқарған. Бұл күнде «Бөбек» Ұлттық орталығында редакциялық баспа бөлімінің жетекші қызметін атқарады. Жұлдызды әлемБұлтты селге айналдырған сөзімен,Ұятым тұр жұлдызды өбіп көзімен.Бұл жалғанның жанын іздеп жабыққан,Сырласар ма ед, сынық Айдың өзімен?!Көкке ұмтылам, арманыма асылып,Жер бетінде бар қайғымды жасырып.Күндей болып көкте тұрсам не арман,Ізгіліктің нұрындай боп шашылып.Арман, бірақ жету қайда аспанға,Кәрі шырша ақыл айтты жас талға.Қызғалдақтар жөн жымиып қояды,Алма ағашы сөз таппайды бастарға.Ай жынданды «батырам» деп қарамды,Мейірлі Күн айна алдында таранды.Биік тауға тілек айтам жыр оқып,Солар менің емдейтіндей жарамды.Түн келеді қап-қара боп ұрланып,Көкжиекте сынық Ай тұр мұңданып.Жұлдызды әлем бөленгенде шаттыққа,Ақ қағазға телміремін нұрланып.

    ТүнҚап-қара түн қара шашын тарайды,Ай жымиып қыр басынан қарайды.Анау жұлдыз аят оқып отыр ма?Мына төбе құшақтаған талайдыБасымды иіп, түнек түнге үңілдім,Көрдей қара келбетінен түңілдім.Санамды сан сансыратқан қайғыммен,Түнді құшып, жанұшыра жүгірдім.Аяз түнді жараулы аттай қаңтарып,Түн асырған жастық дәурен жалтарып.Жұлдызды аспан мейірленіп барады,Қара түннің жанарынан ар тамып.



    ТүнТүн мені тұншықтырды,Ай жүзін жасырып.Жұлдыздар ынтықтырды,Аспанға асылып.Күн көзін тұмшалады,Бұлттар есеңгіреп.Ол өзін кім санады,Сөкпеші кеселді деп.Тауларым сұлап жатыр,Төбелер биіктейді.Бұлақтар құлап жатыр,Көлшіктер иітпейді.Ормандар ойға кетіп,Теректер теңселеді.Дауысым Айға жетіп,Мұңдарым еселеді.Кең дала кемсеңдеді,Бүйрегі зақымдалып.Ол мені «көмсем» деді,Тиісті ақымды алып.Түн мені жылытқалы,Жарықты сағынамын.Кім келсе уатқалыЗаңына бағынамын.Сынық Ай сырын ашпайдыКөкжиек салқын қабағы,Ұялып бұлтқа Күн кірді.Ымырттың үзіліп сабағы,Құшағын жайып түн күлді.Именіп тұр ма жұлдыздар,Асылып түнгі аспанға.Алтыбақан тепкен қу қыздарЖара сап кетті жас жанға.Сынық Ай сырын ашпайды,Кірбің көңілі тазармай.Ойларым аулақ қашпайды,Жақсы бір өлең жазардай.Қап-қара түнге емініп,Түнекке сіңіп барамын.Тұлпар ойымды тебініп,Білмеймін қайда қаламын.



    Қараңғы түн...Жұлдыз ақты төбемнен,Бақытымды таба алам ба өлеңнен?!Кең даламның құшағында еркелеп,Түнгі аспанға сырымды айтып келем мен.Арманыма Айға мініп аттанып,Сол бір әуен жүрегімде сақталып.Күннің көзін тұмшалаған бұлттарды,Найзамменен келем үнсіз ақтарып.

    Табиғат Абаилдаев 1988 жылы Т.Рысқұлов ауданы, Көкдөнен ауылына қарасты Құмарық разъезінде дүниеге келген. 1995-2006 жылдар аралығында Құлан ауылындағы Ш.Уәлиханов атындағы орта мектебінде білім алған. 2012 жылы М.Х.Дулати атындағы ТарМУ-ды филолог мамандығы бойынша тәмамдаған. 2006-2009 жылдар аралығында Т.Рысқұлов аудандық «Құлан таңы» газетінде қызмет еткен. 2009 жылдан бастап облыстық «Ар-Ай» жастар газетінде жемісті еңбек етіп келеді. Республикалық «Махаббат» мүшайрасының бас жүлдегері.Космология немесе ұшқан рухты іздеуТарзым Тұманды Альбион –Мен түкті аңдамай адастым.Батыстан гулеген желменен бірге ұшып,Тұп-тура белінен құшыппын –Алпауыт ағаштың....ғайыптан жоғалған өр рухы«осында екен ғой»деп қоям Алаштың!Ысқырған жел тағы жетектеп әкетті жиекке,(Өн бойым жеп-жеңіл, айналып кеткем бе сүйекке?)...мен кенет кейпіне ене қап білместің,Бүкір бел, түсініксіз тілде тек сөйлейтінАйменен тілдестім.Уәдеден қажып та кеткен соң, құрғақ тым,Жиектің еркесі – ақ балтыр Айға менБылай деп тіл қаттым:«Арқалап келдім мен алты Алаш арызын,Рухымды оятып алам деп,Тоздырдым кеңселер дәлізін.Қолыңнан келсе егер,Қазақтың өр рухын қайтару –Ақмарал, Ай бикеш, парызың!»Ай:«Тектілік тезіне көнбеген,Жанының жарасын арзанқол күлкімен емдеген.Қазақтың рухы астеройд кейпінде ұшып жүр,Ауа жоқ аймақтың өзінде өлмеген.Сұлтаны өлтіріп, ұлтаны жерлеген,Метеорит күйінде ағызып жібердім,Рухыңды жерге мен!»Дәл қазір өзіме-өзім жат, бөтенмін,Өзімді жоғалтып, өзгенің шашбауын көтердім.Өзімді жоқ қылған өзгенің болмысын өлтіріп,Өзімді қайтадан табар ма екенмін...

    ТүсініксізЗуылдап құлады жұлдыздар,Жер-ана үстінен көр қазып.Денемнен сылынып сүйектерМен де ұштым ғаламға тым өзге:Сөзіммен тұрманы ерттелген,Жыл бұрын құрлыққа серт бергем:«Көлеңкем соңымнан ерсін деп,Шашылған сүйекті көрсін деп,Жүректен бөлініп сүйегі мерт болғанБейбақтың мәйітінШалтаудың басына көмсін деп,Қолынан келсе егер адамдарМен құсап жүрексіз өлсін деп»Ауа – тар, кеңістік жолында келемінҰшып мен,Қара жер ұүрбаны бітімі бөлектеуТек еттен жаралған Түсік пе ем...Мен жердің ауасын жұтқанмен,Жұмағын бокалға толтырып ішіп пе ем...Ай тұсы аялдап,Тұрғанда маңдайым нұрланып,Сәулесі сөнген тым сәл ғана ұшқынменАқ Шолпан қарайды ұрланып.Ұшқынын көргенмен жарықтың,Түнекке тығылып алыппын.Түнекке рең беріп күліп күн,Тұтатты шылымын үміттің.Осы сәт тек түндеКөк жүзін шарлайтын.Білгіштер телескоппен барлайтынАндромеда жиекте жарқ етті.Болбырақ бос сұлбам болбырап,Жанарым жалт етті.Пенделік болмыспен қымсынбай,Өзгеше өлімге құлшынбай,«Адамды емес еш –Өзіңді сүйем» деп сыбырлапТіл қаттым.Темірдей тот басқанЖүректің бүлкілін тыңдаттым.Тұрпаты өзгеріп тіпті оныңЖауабы қатқылдау шықты оның:«Сөздерің сілкіді жүректі мендегі,Бойымды бөлек күй баурады, меңдеді.Бірақ та, ғафу ет, сүймеймін,Сүйексіз, тірейтін тиексіз пендені!»Жыладым сол кездеКөзімнің маңайын шық басып,Естуім бойынша –Сүйегім алыпты жер құшқанКометамен жұптасып...

    Бауыржан Әліқожа 1990 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданы, «Қожатоғай» ауылында дүниеге келген. «Қос қарлығаш», «Талантқа тағзым» жыр жинақтарына өлеңдері енген. Республикалық бірнеше жыр додаларының жеңімпазы. Төлеген Айбергенов атындағы сыйлықтың иегері. Жас қаламгерлердің Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы сыйлықтың лауреаты. Әл-Фараби атындағы Өазақ Ұлттық Университетінің журналистика факультетін тәмамдаған.АспанАйналдырып тауларды баспалдаққа,Шақырардай сол әлем дос болмаққа.Жүргеніммен жер басып ісім болмай,Неге елеңдей беремін аспан жаққа?!Хабар беріп қалардай бір шындықтан,Зеңгір көкке қараймын тылсым бұққан.Жұмбағы мол дүние жымыңдайды,Жүректегі беймаза дүрсілді ұққан.Айтатындай сырларын ақтарып бар,Іркес-тіркес жүзеді мақта бұлттар.Аспан кейде ғаламды ақпен бояп,Қанатынан төгеді шаттанып қар.Бала шақта жетелеп өрге мұрат,Сермегенмен құлашты кеңге бірақ –Шатырласа найзағай, шошушы едім,Кететіндей қара аспан жерге құлап.Жарық берер сәулелі нұрланып күн,Ай, жұлдызын сонан соң тұр жағып түн.От пенен шам бұлардың көшірмесі,Бәрі сенде екен-ау шын жарықтың.Заңғарлықты паңдықпен тұғыр еттің,Құйды нөсер... бірі ме ең мұңы көптің?!Аспан, неге жылайсың ағыл-тегіл,Бола тұра мекені құдіреттің?!Күмбірлеген кеудеңе саз ба сіңген,Үйлесімнің барында тозбас іргең.Жағал-жағал осынау тіршілікті,Тазалайын дедің бе көз жасыңмен?!..Ай менің...Түн. Самал жел есіп тұр еді,Тұлпарлар отта асыл тұяқты.Менімен Ай ілесіп келеді,Құдды бір досым сияқты.Ай да маған жасымнан балдай-ды,Қазіргі сәулешім қияқты.Қайда барсам қасымнан қалмайды,Періштем, жебеушім сияқты.Ойымдағыны ұғып та алады,Анам сияқты жаны ізгі.Бұлттарға тығылып қалады,Жасырынбақ ойнар тәрізді.Ешқашан оның аяғы талмайды,Бір нұрға бөленген тегі.Әйтеуір, қасымнан қалмайды,Жоқ әлде көлеңкем бе еді?!Айға ғашықпынҰзақ түнге сұлу Аймен сырласып,Мұңын шағып отырады бір ғашық.Себезгілер нұр төгеді толған Ай,Жымыңдаған жұлдыздармен жымдасып.Түн баласы, біргеміз біз қайда да,Жанымды ұғар бұл әлемде Ай ғана.Көлеңкемдей жүреді ылғи ілесіп,Кенелтердей бір сезімге қаймана.Төңкерілген кесе сынды бүгінгі Ай,Бұлтқа кіріп жатып алды бұрылмай.Торқа түгі қоюланып түнектің,Қара қайғы бастадың ба ей, ырылдай?Қара қайғы – қап-қара түн үрейлі,Қорқыныштар елестетіп дүлейді.Төбе шашы тік тұрды ма дүниенің,Дымы ішінде кірпік іліп сілейді.Көқте жүзген секілдімін Ай кезбе,Бұдан басқа сұрамаңдар жайды өзге.Жер бетінде мені жоқ деп есепте,Жоғалады Ай қара аспанда қай кезде.Мен мұңдансам, Ай да бірге мұңданар,Мен нұрлансам, Ай да бірге нұрланар.Оның хаты – мөлдір жаңбыр шер жуған,Жауабымды алып ұшты тырналар.Саған барар айналғандай жол мұзға,Өміріңді сүре аларсың жалғыз да....О, несі екен, есім ауа береді,Есімі Аймен басталатын сол қызға.Түнгі жырЖасаған, құлын Айды мертіктірме,Келеді аспан төсі бөртіп түнде.Есіме түсті қарғам,Шақта осынау,Жүр екен менсіз сырын шертіп кімге?!Жұлдызы бөртіп төске ұрған аспан,Құс жолы соқпақ па еді қырға қашқан.Көмкерген кереметті Көк күмбезі,Өзіңдей ғашық едім жырға бастан.Бастаған аяқ-қолы жансыздана,Тіріліп, серпіледі қамсыз қала.Төңірек боялды, әне, бозаң нұрға,Оянды тіршілік те, таң сыздана.Бұл да бір табиғаттың сазы-дағы,Жарасқан жаз қылықтың назына әні.Түндегі бөрткен дене асқынбастан,Ақ күннің шуағымен жазылады.Ай мен сұлуБір аунап алып ақша бұлттарға,Барады Ай жүзіп дөңгелек...Өне бойында бақ, шабыт барда,Қалдырмақ па екен зер бөлек?!Сен көшірмесі – аспандағы Айдың,Қарақат көзің тұңғиық.Еңсемді езіп басқанда қайғым,Емдейсің өзің нұр құйып.Аядай ған ардағым менің,Бұл – біздің лаулар отты шақ.Көзіме түсті қолдағы меңің,Ай бетіндегі дақ құсап.Теңіз-сезімнің тереңін арна,Махаббатыңа сай деп ұқ.Көктегі Айдың керегі бар ма,Жанымда тұрсаң Ай болып.Өзгеден, қалқам, шын қызғандым ба?!Құшақтай алдым аңсаумен.Қадірі жоқ-ау жұлдыздардың да,Жымиып күлсең жан сәулем.Маңайға мынау өң беріпті ұл-қыз,Секілді әлем – пәк өлең.Желменен бірге тербеліп тұрмыз,Көркем Ай, сұлу және мен.ТүнКөңілінде будақ-будақ мұң көшіп,Жан дүниесі тұма шерге толатын.Қара аспанмен отыр дағы тілдесіп,Сұлу Айын ұнататын сол ақын.Сағынышты қоздаттың-ау, қайран күз,Қарауытқан тарылуда кең дала.Жанымды ұғып мұңаяд Ай жалғыз,Сосын мені түсінетін сен ғана.Жымыңдаса жымыңдасын сан жұлдыз,Бізді алдан тосар екен қандай бақ?!...Жүрегімнен орын алған бар бір қыз,Мендей ұлды жүрген шығар ол да ойлап.Түнгі көңіл-күйАй жарық...Түнгі жұпар аңқығанда,Не жетсін шабытпенен шалқығанда.Жақыннан ай сәулесін себезгілеп,Ілініп қара талға жарқырауда.Біз, бейне, ғашықтармыз, түнгі үздіккен,Жымыңдап көзді арбайды жұлдыз біткен.Кестелі орамалды еске салды-ау,Аспан бүгін әсемдеп бір қыз тіккен.Еседі қоңыр салқын баяу ғана,Болғанман меңіреу түн ояу дала.Жіберген аңғал ұлын Алматыға,Уайымдап отыр ма екен аяулы ана?!Шыңдалып балаң бұл күн жүр сындардан,Қол созып зеңгір көкке құлшынды арман.Өрінен табам орын уайымдама,Көрінемәлі-ақ, апа, кіл шыңдардан.
    Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Ешмуратов Арнұр Жақсыбайұлы
    Жарияланған уақыты:
    2019-01-17
    Категория:
    Қазақ тілі
    Бағыты:
    Ғылыми жұмыстар
    Сыныбы:
    10 сынып
    Тіркеу нөмері:
    № C-1547700924
    2222
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999