Психология бойынша Ұстаздарға арналған оқу әдістемелік материалдар

ҚР Оқу-ағарту министрлігінің стандарты бойынша жасалған

Мақала отбасылық құндылықтардың адам өміріндегі және қоғамдағы маңызды рөлін ашуға бағытталған. Мәтінде сүйіспеншілік, сыйластық және жауапкершілік сияқты іргелі ұғымдардың мәні талданып, заманауи әлемдегі отбасылық қарым-қатынастардың ерекшеліктері қарастырылады. Автор отбасылық дәстүрлерді сақтаудың ұрпақ тәрбиесіне тигізер әсерін негіздейді.

Говорят: «Вы слишком рано думаете о карьере, о деньгах, о будущем». Но у этого есть причина. Мы выросли в мире, где нестабильность - это норма, а не исключение. Экономические кризисы, быстрые изменения технологий, давление социальных сетей - всё это формирует поколение, которое не может позволить себе роскошь долгого поиска.

Раньше человек сравнивал себя с ограниченным кругом людей - одноклассниками, соседями, коллегами. Сегодня - с тысячами. Социальные сети создали бесконечную витрину чужих успехов, где каждый пост - это отредактированная версия реальности.

Әлемдегі ең үлкен әрі глобальді мәселелердің бірі - әйел теңсіздігі . Бұл спичрайтингте неліктен ондай болмау керек және де теңдік қандай үлкен құндылық екені баяндалған .

В СОВРЕМЕННОМ МИРЕ, ГДЕ КУЛЬТ МОТИВАЦИИ СТАЛ ПОЧТИ ОБЯЗАТЕЛЬНЫМ ЭЛЕМЕНТОМ САМОПОМОЩИ, ВСЁ ЧАЩЕ ЗВУЧИТ ПРОТИВОПОЛОЖНАЯ МЫСЛЬ: ДИСЦИПЛИНА ВАЖНЕЕ ВДОХНОВЕНИЯ. ПРИЧИНА ПРОСТА - МОТИВАЦИЯ НЕСТАБИЛЬНА. ОНА ЗАВИСИТ ОТ НАСТРОЕНИЯ, ВНЕШНИХ ФАКТОРОВ И ДАЖЕ БАНАЛЬНОЙ УСТАЛОСТИ. ДИСЦИПЛИНА ЖЕ ПРЕДСТАВЛЯЕТ СОБОЙ СИСТЕМУ КОТОРАЯ ПРОДОЛЖАЕТ РАБОТАТЬ ВНЕ ЗАВИСИМОСТИ ОТ ЭМОЦИОНАЛЬНОГО СОСтОЯНИЯ.

Негізгі идеясы: Гендер адамға туғаннан берілмейді, ол қоғам арқылы үйретіледі (тәрбие, мәдениет, дәстүр, медиа арқылы).

Негізгі идеясы: Гендер адамға туғаннан берілмейді, ол қоғам арқылы үйретіледі (тәрбие, мәдениет, дәстүр, медиа арқылы).

COGNITIVE AND REGULATORY FACTORS OF STUDENTS’ TRUST IN EXPLAINABLE ARTIFICIAL INTELLIGENCE SYSTEMS Adilova E.T., Leskhan A.A., Mamash D.D. Al-Farabi Kazakh National University Almaty, Kazakhstan Abstract In the context of digital education, trust in explainable artificial intelligence systems has become an important psychological issue. This article systematically analyzes the psychological foundations of students’ trust in AI, focusing on reflection and digital self-regulation as key predictors. The role of these factors in shaping trust at cognitive and behavioral levels is examined. Keywords: explainable artificial intelligence, trust, reflection, digital self-regulation, digital psychology. Introduction In the context of digital transformation, artificial intelligence systems have become a factor that fundamentally changes the structure and content of the educational process. These changes impose new cognitive, metacognitive, and behavioral demands on students’ learning activities. In particular, the development of explainable artificial intelligence systems creates a new technological environment aimed at enhancing users’ understanding and acceptance of algorithmic decisions by ensuring their transparency. However, the explainability of algorithms does not automatically guarantee the formation of trust. Psychological research indicates that trust is a complex and multi-level construct. Mayer, Davis, and Schoorman [1, 729] define trust as a willingness to be vulnerable under conditions of uncertainty, while Hoff and Bashir conceptualize it as a dynamic system based on the interaction of experience, monitoring, and cognitive evaluation [2, 410]. From this perspective, trust depends not only on technological characteristics but also on the user’s internal psychological resources. Contemporary studies on trust in AI predominantly focus on technical parameters such as accuracy, reliability, and interpretability. However, understanding students’ interaction with algorithmic systems requires an analysis of their cognitive and regulatory characteristics. In this regard, the concepts of reflection and self-regulation become particularly relevant. Reflection, as the ability to analyze and monitor one’s cognitive processes, enables critical evaluation of algorithmic decisions. Self-regulation, in turn, is understood as a system that organizes goal-directed behavior and regulates actions through internal control mechanisms [3, 282]. In digital environments, these capacities acquire new meanings, determining the user’s autonomy under algorithmic influence. Thus, explaining students’ trust in explainable AI systems requires moving beyond purely technological factors and considering the interaction between reflection and digital self-regulation. The aim of this article is to systematically analyze the role of these psychological mechanisms in the formation of trust in AI and to substantiate their integrative effect.

ӘРТҮРЛІ ӨМІРШЕҢДІК ДЕҢГЕЙІНЕ ИЕ СТУДЕНТТЕРДІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚОРҒАНЫС МЕХАНИЗМДЕРІНІҢ КӨРІНІС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Нуржан Р.Н. Адилова Э.Т. PhD доктор Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан nurzhanrizaali@gmail.com Қазіргі студенттік жастар жоғары академиялық, әлеуметтік және тұлғалық белгісіздік жағдайында дамиды, осыған байланысты тұлғаның стресске төзімділігін, ішкі үйлесімділігін және бейімделуін қамтамасыз ететін психологиялық ресурстарға деген қызығушылық артып отыр. Осындай ресурстардың бірі ретінде психологиялық әдебиетте өміршеңдік қарастырылады, ал тұлғаның ішкі тепе-теңдігін сақтауға ықпал ететін маңызды реттеуші механизм ретінде психологиялық қорғаныс механизмдері танылады. Аталған екі конструкттың өзара байланысын зерттеу заңды, өйткені олар күрделі өмірлік жағдайларға жауап беру үдерістеріне қатысады, алайда психикалық реттеудің әртүрлі деңгейлеріне жатады: өміршеңдік тұлғаның ресурстары мен ұстанымдары жүйесіне қатысты болса, психологиялық қорғаныс көбінесе санадан тыс деңгейде жұмыс істейтін, ішкі кернеуді төмендетуге бағытталған механизмдер болып табылады. С. Кобаса және С. Мадди еңбектерінде өміршеңдік үш негізгі компоненттен тұрады: қатысу, бақылау және сын-тегеурінді қабылдау. Бұл компоненттер тұлғаның стресс жағдайында тек төзімділік танытып қана қоймай, оны даму тәжірибесіне айналдыру қабілетін сипаттайды [1]. Психологиялық қорғаныс механизмдері дәстүрлі түрде тұлғаның ішкі конфликтісін, мазасыздық пен эмоционалдық кернеуді әлсірететін санадан тыс тәсілдер ретінде түсіндіріледі. Қазіргі психологияда олар бейімделген (жетілген) және бейімделмеген (жетілмеген) формалардан тұратын континуум ретінде қарастырылады. Г. Вайллан ұсынған иерархиялық модельге сәйкес, жетілген қорғаныс түрлері тұлғаның тиімді бейімделуімен байланысты, ал жетілмеген қорғаныстар психологиялық қиындықтардың артуымен ұштасады [2]. Студенттік кезеңде тұлғаның идентификациясы қалыптасып, өзін-өзі реттеу тәсілдері орнығады, сондықтан өміршеңдік пен психологиялық қорғаныс механизмдерінің өзара байланысын зерттеу ерекше ғылыми мәнге ие. Өміршеңдік психологияда тұлғаның стресс жағдайында тұрақтылығын және белсенділігін сақтауға мүмкіндік беретін интегративті қасиет ретінде қарастырылады. С. Мадди тұжырымдамасына сәйкес, өміршеңдік бұл қиындықтарға деген қатынас тәсілі, яғни тұлға жағдайға белсенді қатысып, оны бақылауға ұмтылып, өзгерістерді қауіп емес, мүмкіндік ретінде қабылдайды. Психологиялық қорғаныс механизмдері басқа функция атқарады: олар жағдайды саналы түрде шешуге емес, эмоционалдық шиеленісті төмендетуге бағытталған. Қорғаныс механизмдерінің бейімделу деңгейі олардың жетілу дәрежесіне байланысты. Жетілген қорғаныстарға сублимация, юмор, саналы тежеу жатса, жетілмегендерге проекция, регрессия, терістеу жатады. Осыған байланысты өміршеңдік пен қорғаныс механизмдерінің өзара байланысы мынадай түрде түсіндіріледі: жоғары өміршеңдік кезінде тұлғада икемді, жетілген қорғаныс жүйесі қалыптасады, ал төмен өміршеңдік жағдайында ригидті және дезадаптивті қорғаныс формалары басым болады. Шетелдік психологияда студенттердің психологиялық қорғаныс механизмдері мен олардың оқу әрекеті арасындағы байланыс жүйелі түрде қарастырылған. Э. Карагианнопулу, Ф. Милиенос және В. Атанасопулос жүргізген эмпирикалық зерттеуде қорғаныс механизмдерінің стилі студенттердің оқу әрекетінің сипатына тікелей ықпал ететіні анықталған: жетілген қорғаныс түрлері оқу материалын терең өңдеуге, рефлексивті талдауға және академиялық өнімділікке қолайлы жағдай жасайды, ал жетілмеген қорғаныстар үстірт оқу стратегияларымен, мотивацияның тұрақсыздығымен және оқу қиындықтарының артуымен байланысты көрінеді [3].

ЖАСТАРДЫҢ ЦИФРЛЫҚ ТӘУЕЛДІЛІГІ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ БЕЙІМДЕЛУІ Мерекенова А.М. Адилова Э.Т. PhD доктор Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан Қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында цифрлық технологиялардың кең таралуы тұлғаның психологиялық құрылымына, мінез-құлықтық стратегияларына және әлеуметтік өзара әрекет жүйесіне терең трансформациялық ықпал етеді. Бұл өзгерістердің ерекше көрінісі ретінде цифрлық тәуелділік феномені қалыптасып, ол жеке тұлғаның бейімделу әлеуетін шектейтін күрделі психологиялық құбылыс ретінде қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі цифрлық ортада ұзақ уақыт болудың тек мінез-құлықтық ерекшеліктерді ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік-психологиялық бейімделудің құрылымдық компоненттерін де өзгертуімен негізделеді. Осыған байланысты цифрлық тәуелділік пен бейімделу арасындағы байланыстарды жүйелі теориялық талдау қажеттілігі туындайды. Цифрлық тәуелділік мінез-құлықтық аддикциялардың бір түрі ретінде қарастырылады және ол технологияларды бақылаусыз, шамадан тыс пайдалану арқылы сипатталады. Бұл ұғым алғаш интернет-тәуелділік контекстінде қалыптасып, кейіннен кеңейтіліп, түрлі цифрлық платформалар мен құрылғыларды қамтитын кешенді феномен ретінде қарастырыла бастады.

Бұл тақырыпта қазіргі жастар арасында кездесетін стресс пен қысым туралы айтылады. Оқушылар мен студенттер оқу, емтихан, ата-ана күткені және қоғам талабы сияқты себептерден психологиялық қиындық көреді.

как современный человек не насыщается всеми ресурсами

Про то как мы потеряли чувство наслаждения в эру современных технологий

Уақыт-өзгерістердің реті мен өмірдің өлшемі.

Эмоционалды интеллект дегеніміз не? Эмоционалды интеллект дегеніміз – адамның өз эмоцияларын басқарып білуі,ниеттерін мен мотивацияларын танып және түсінуі,сонымен қатар басқа адамдардың да сезімін түсініп,олармен тиімді тілдесуді орнату.

В статье рассматриваются актуальные проблемы дидактики в современном образовании в условиях стремительных социальных, технологических и культурных изменений. Анализируются противоречия между традиционными методами обучения и требованиями цифровой образовательной среды, а также трудности адаптации педагогов и обучающихся к новым форматам взаимодействия. Особое внимание уделяется вопросам индивидуализации обучения, снижению учебной мотивации, перегрузке информацией и необходимости формирования критического мышления. Рассматриваются пути модернизации дидактических подходов, направленные на повышение эффективности образовательного процесса, развитие компетенций XXI века и внедрение инновационных педагогических технологий. Делается вывод о необходимости пересмотра дидактических принципов с учетом современных вызовов и потребностей общества.

МАГИСТРАНТТАРҒА БАСҚАРУ ПСИХОЛОГИЯСЫН ОҚУДЫҢ АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ

Ұйымдардағы психологиялық мәселелер және арыз-шағымдар өзара байланысты болғанымен, олардың айырмашылығы бар және әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар.

1. Помочь детям осознать важность образования для личностного и социального развития. 2. Работать с внутренней мотивацией к учебе, формировать позитивное отношение к школе. 3. Развивать умение выражать и управлять своими эмоциями, улучшить самопонимание.

кеңес,оқуға деген құштарлық,және жалпы мотивация