Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

Әлемдік діндер тарихы
Материал жайлы қысқаша түсінік: мектеп оқушылары мен ұстаздарға және студенттерге арналады.
Материалды ашып қарау






Жасақтаушы ______________Жумабаев Амангелді Жеңісұлы - оқытушы, магистр


Кафедраның мәжілісінде қаралып __________ № хаттама ___ _______ 2018 ж.


Кафедра меңгерушісі: ______________ Хамидуллина Д.Ұ.



Гуманитарлық ғылымдар және өнер факультетінің оқу-әдістемелік кеңесінде талқыланып___________ № хаттама ___ _______ 2018 ж.


Факультеттің оқу-әдістемелік кеңесінің төрағасы:__________ Сармурзина Н



































Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
ШЖҚ РМК Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті
Гуманитарлық ғылымдар және өнер факультеті
Қазақстан тарихы және дүниежүзі тарихы кафедрасы


БЕКІТЕМІН
Кафедра меңгерушісі
_________ Хамидуллина Д.Ұ.
____ _________2018 ж.






ПӘННІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ

Әлемдік тарих модулі
(модуль атауы және шифр)
Syllabus (Жұмыс оқу бағдарламасы)

Пәні Әлемдік діндер тарихы
(пәннің толық атауы және коды)
Мамандық 5В011400 Тарих
(мамандықтың атауы және шифр)


Білім траекториясы: Бакалавр



















АТЫРАУ, 2018
1. Силлабус (Syllabus)
1.1 Оқытушы туралы мәлімет:
Жумабаев Амангелді Жеңісұлы - оқытушы, магистр
Байланыс ақпараты – ұялы тел. 87029185450
Электронды пошта –
Кафедрада болу уақыты: 8:30-18:30
Сабақ кестесінен бос уақыт:
Жұмыс телефоны:

1.2 Пән туралы мәлімет:
Әлемдік тарих модулі
(модуль атауы және шифр)
Пәні Әлемдік діндер тарихы
(пәннің толық атауы және коды)
Мамандық 5В011400 - Тарих
(мамандықтың атауы және шифр)


Білім траекториясы: Бакалавр

Кредит саны 3 және ЕСТS: 2/4
Өтетін орны: Бас оқу ғимараты, сабақ кестесі бойынша
Сағаттың бөлінуі:
Сабақтың түрі
Жалпы сағат саны
Күзгі семестр

Көктемгі семестр



аптасына
барлығы
аптасына
барлығы

Дәрістер
15
1
15



Семинар сабақтары
30
2
30



СОӨЖ
15
1
15



CӨЖ
75
3
75




1.3 Білім алушылардың түсу алдындағы және пәндерді меңгергеннен кейінгі дағдыларына қойылатын талаптар:
Пән Алғашқы қоғам тарихы, Археология, Этнология, ежелгі дәуірдегі Қазақстан тарихы, деректану, тарих методологиясы, қосалқы тарихи пәндер, философия, мәдениеттану, мұрағаттан, археография, т.б. пәндерімен пәнаралық байланыстар орнатады.
1.4.1 Пәннің мақсаты мен міндеттері
1.3. Пререквизиттері: студенттер казіргі діни философияның жетістіктерін біліп, ғылыми әдебиеттермен жұмыс істеу керек.
1.4. Постреквизиттері: пәнді оқыту негізінде оқытуға берілген басқа пәндер тізімі: Философия, Діни философия, Дін философиясы, Онтология және таным теориясы.
1.5. Пәннің қысқаша мазмұны.
Бағдарлама 135 сағат көлемінде, 0,5 жылдық міндетті оқу курсы, 5 семестр, 3 кредит, емтихан, 3 курс.
Әлемдік діндер тарихы курсының қысқаша мазмуны өмірдің талабына сәйкес болып табылады. Дін адамзат мәдениетінің бір бөлігі болғандықтан, әрбір жоғары білімді адамдар дінің мазмунын білулері кажет. Жауынгер атеизмнің тоқтауымен, шетелден көптеген экзотралик және эзотриалық дінден көбейюде. Олардың идеологиялық және дүниетанымдық көзқарастары бізге жат. Мұндай жағдайлар Дінтану пәнін игеруді керек етеді.
Дінтану пәнін игеру барысындағы алға қойылған мақсатты жүзеге асыруда төменгі міндеттер туындайды:
-діннің теориялық мазмұнын менгеру;
-діннің тарихи түрлерін білу;
-дәстүрлі діндерден саяси және экстремистік діндерді айыра білу;
-мемлекет пен шіркеу арақатынасының заңдылықтарын білу;
-ар-ождан бостандығын білү.
-Дін мен философияның дүниетанымдық жолдарын ажрата білу.
1.4.2 Оқылатын пәннің оқыту нәтижелері
Бұл пәнді оқытудың өзектілігі: Орта ғасырлардағы Қазақстан жеріндегі тарихи процестердің негізгі кезеңдері мен басты ерекшеліктері туралы түсінік беру, отан тарихының маңызын түсіндіру, ел тарихы туралы жүйелі білім қалыптастыру, оны өмірде қолдана білуге баулу. Оқыту нәтижесі негізінен Дублинді дескриптор білім дәрежесімен анықталып, құзыреттілігімен білдіреді.
Сонымен бірге бес негізгі оқу нәтижесі көрсетіледі:
-білім және түсіну
-қолдану
-анализ
-синтез
-бағалау
Оқыту нәтижесі барлық бағдарламаға, сондай-ақ, әр модульге және жеке пәнге тұжырымдалады.
Оқыту нәтижесінің тұжырымдамасын қолдана отырып, төмендегі принциптермен жүзеге асырылады:
Дискрипторларына сәйкестігі
Оқу қорытындылары
Тапсырмалар түрлері
% бағасы
Тапсыру мерзімі

Білу

Әңгіме, баяндама, реферат, викториналар дайындау, мини-тесттер, кейс-стадилер, эссе, жауаптар дайындау, мәтіндер оқу және т.б.

10%


40%

1-7 апта


3-5 апта

Түсіну

Жазбаша жұмыс жасау, ауызша әңгіме дайындау, қандай да бір нәрсені дәлеледеу, мазмұндама және т.б.

50%

6-7 апта

1 аттестация қорытындысы
100%


Қолдану

Топтық жоба, презентация, сабақ өткізу және т.б.

50%

11-12 апта

Анализ

мини-тесттер, кейс-стадилер, викториналар,
ғылыми-зерттеу жұмысы, конференцияларға қатысу, сабақты сараптау, лабораторияда эксперименталды жұмыс,
топтық жоба, тапсырмаларды орындау және т.б.

10%


40%


8-15 апта


14-15 апта

Синтез





2 аттестация қорытындысы
100%


Бағалау
Бағалау -
Қорытынды жұмыс,
Қорытынды жұмыс, тапсырманы ұйымдастыру және өткізу және т.б.

100%

16-17 апта


Курс бойынша қорытынды:
100%





1.4.3 Оқытылатын пәннің жоспары


Модуль мен тақырыптардың атауы
Сабақтың түрлері
Қысқаша мазмұны
Сағат саны

1
МОДУЛЬ 1. ҚАЗАҚСТАН ТЕРРИТОРИЯСЫНДАҒЫ ЕРТЕ ОРТАҒАСЫР МЕМЛЕКЕТТЕРІ.

1.1
Тақырып атауы
Ерте ортағасыр мемлекеттері. Түрік қағанаты. Батыс түрік қағанаты (603-704 жж.). Түркеш қағанаты (704-756 жж.) Қарлұқ мемлекеті (756-940 жж.). Оғыз мемлекеті (IX ғ.- XI ғ. басы). Қимақ қағанаты (IX ғ.- XI ғ. басы). Қыпшақ хандығы (XI ғ. - 1219 ж.). Дамыған орта ғасыр мемлекеттері. Қарахан мемлекеті (942-1210 жж.). Қарақытай мемлекеті (1128-1213 жж.). Наймандар, Керейіттер, Жалайырлар (Х-ХІІ ғасырлар).
Лекция
Лекцияның қысқаша мазмұны
Түрік қағанатының құрылуы. Қағанаттың Византиямен, Иранмен және Қытаймен байланыстары. Қағанаттың ішкі құрылымы - он оқ бодун. Түрік қағанаты құрылуының тарихи маңызы. Түркештердің Жетісуда Батыс Түрік қағанаты мемлекетін қалпына келтіруі. Түркештердің Соғды халқымен бірге арабтарға қарсы күресі. Сары түркештер мен қара түркештер арасындағы күрес. Қытай агрессиясы. Оғыздар Түрік қағанатының құрамында. Оғыздардың Сырдария мен Арал бойына қоныс аударуы. Оғыздардың шаруашылығы, дәстүрлері, наным-сенімдері. Оғыз-қыпшақ байланыстары. Мемлекеттің ішкі құрылымы. Ягма және чигили. Сатук Богра Қарахан – Қарахан мемлекетінің негізін қалаушы. Қашғар және Баласағұн қалаларының мемлекет тарихындағы ролі. Мемлекеттің Батыс және Шығыс қағанатқа бөлінуі. Араб-парсы, қытай, европа, ежелгі орыс деректері қыпшақ тайпалары туралы. Батысқа және оңтүстікке таралу. Дешт-и-Қыпшақ. Қыпшақтардың шаруашылығы, әлеуметтік және мемлекеттік құрылымы. Қыпшақтардың қазақтар мен басқа да түркі халықтарының этногенезіндегі ролі.
10



Семинар
Ерте ортағасыр мемлекеттері. Түрік қағанаты. Түркеш қағанаты. Оғыз мемлекеті. Қарахан мемлекеті. Қыпшақтардың таралуы.
5



СОӨЖ
Ерте ортағасыр мемлекеттері. Түрік қағанаты.Батыс түрік қағанаты (603-704 жж.) Л.Гумилевтің Көне түріктер еңбегіндегі түрік мемлекеті және оған берілген баға. Түркеш қағанаты (704-756 жж.) Шығыс Тұрік қағанаты. Ұйғыр қағанаты. Қарлұқ мемлекеті (756-940 жж.). Оғыз мемлекеті (IX ғ.- XI ғ. басы). Қимақ қағанаты (IX ғ.- XI ғ. басы). Қыпшақ хандығы (XI ғ. - 1219 ж.). Түркі әлемінің исламдануының ерекшеліктері және салдары. Қарақытай мемлекеті (1128-1213 жж.).
5



СӨЖ
Л. Гумилевтің Көне түріктер еңбегіндегі түрік мемлекеті және оған берілген баға. Шығыс Тұрік қағанаты
Ұйғыр қағанаты. Көне түрік сына жазбалары Қазақстан және Орта Азия тарихы бойынша дерек ретінде .751 ж. Талас шайқасы. В.В. Бартольд еңбектері тарихи дерек ретінде. Қорқыт ата кітабы. Қимақ қағанаты (IX ғ.- XI ғ. басы). Ұлы Жібек жолының қазақстандық тармағы. Дамыған орта ғасыр мемлекеттері. Қарахан мемлекеті (942-1210 жж.)
25

2
МОДУЛЬ 2. ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛУЫ

2.1
Тақырып атауы
VІ-ХІІ ғасырлардағы Қазақстан мәдениеті. Қазақстан территориясындағы. Ұлы Жібек жолы. Көшпелі және отырықшы мәдениеттердің өзара байланысы.Моңғол шапқыншылығы, ұлыстардың құрылуы. Алтын Орда мемлекеті. Ақ Орда. Моғолстан. Әбілхайыр хандығы (1428-1468 жж.). Ноғай Ордасы (ХІV-ХVІ ғғ.).
Лекция
Лекцияның қысқаша мазмұны
Ерте феодалдық қатынастардың пайда болуы және дамуы. Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудің қала мәдениеті. Түркі халықтарының рухани мәдениеті. Діни сенімдері. Түркі әлемін исламдандырудың ерекшеліктері мен салдары. IХ-ХII ғғ. Қазақстанның ғалымдары мен ойшылдары. Қоныстар мен қалалар. Түрік-соғды синтезі қалалық мәдениет қалыптасуының негізі. Ұлы Жібек жолының қазақстандық тармағы. түркі халықтарының көрші елдермен мәдени және саяси байланыстарының орнауы және кеңеюуі.Орда Ежен ұлысы, территориясы, тайпалық құрамы. Ақ Орда мен Алтын Орда арасындағы қатынас. Ақ Орда Барақ хан тұсында (1423/24-1428 жж.). Қазақстан тарихындағы Ақ Орда мемлекетінің маңызы. ХV ғ. ортасындағы Әбілхайыр хан ұлысы және оның көрші мемлекеттермен қарым-қатынасы. Жәнібек пен Керейдің Шу бойына көшуі. Қазақ хандығының құрылуында Әбілхайыр мемлекетінің ролі. Сыр өңірі аймағының тарихи-географиялық сипаттамасы. Сыр өңірі қалаларының қазақ халқының саяси-әкімшілік өміріндегі ролі. Сыр өңірі қалаларының қазақ халқының экономикалық өміріндегі ролі. Сыр өңірі қалаларының қазақ халқының әскери-стратегиялық өміріндегі ролі.Сыр өңірі қалаларының қазақ халқының діни-мәдени өміріндегі ролі.
10



Семинар
VІ-ХІІ ғасырлардағы Қазақстан мәдениеті.
Қазақстан территориясындағы Ұлы Жібек жолы. Ақ Орда. Әбілхайыр хандығы. ХІІІ-ХV ғасырлардағы шаруашылық пен мәдениет.
5



СОӨЖ
Наймандар, Керейіттер, Жалайырлар (Х-ХІІғасырлар). Керейттер. Тәңіршілдік.VІ-ХІІ ғасырлардағы Қазақстан мәдениеті. Ежелгі түріктердің тарихы мен мәдениетін зерттеудің қазіргі жағдайы .Қазақстан территориясындағы Ұлы Жібек жолы.
XI ғ. ІІ жартысы - XIII ғ. Қазақстанның экономикасы мен мәдениеті.Моңғол шапқыншылығы, ұлыстардың құрылуы.XIV – XV ғ. I жартысындағы Қазақстан территориясында мемлекеттер .Моғолстан .Ноғай Ордасы (ХІV-ХVІ ғғ.).ХІІІ-ХV ғасырлардағы шаруашылық пен мәдениет.Қазақ хандығы құрылуының барысы мен кезеңдері.
5



СӨЖ
Түркі әлемінің исламдануының ерекшеліктері және салдары.Керейттер
Оғыз-қыпшақ байланыстары (қыпшақтар мен оғыздардың қазақ және басқа түркі халықтарының этногенезіндегі ролі).Түрік қағанаты дәуіріндегі этно-мәдени даму ерекшеліктері.Қазақстан моңғолдардың қол астында.Рашид ад-Диннің Жылнамалар жинағы. Ақ Орда.
Шағатай ұлысы. Әмір Темір тұсындағы Қазақстан. Қазақ хандығының тарихы мен қазақ халқының қалыптасуында Моғолстанның ролі.
25

3
МОДУЛЬ 3. ХV- ХVІІІ ғғ. ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ

3.1
Тақырып атауы
ХІІІ-ХV ғасырлардағы шаруашылық пен мәдениет. Қазақ хандығы құрылуының барысы мен кезеңдері. Қазақ халқының қалыптасуының аяқталуы. Қазақ хандығының Сыр өңірі үшін жүргізген күрестері (ХV ғ. 70- 90 жж.). ХVІ ғ. басындағы Қазақ хандығы. Қазақ хандығының уақытша әлсіреу кезеңі. XVI ғ.ортасы - XVII ғ. басындағы Қазақстан. Тәуке хан түсындағы Қазақ хандығы. XV- XVIII ғ. қазақ қоғамының саяси әкімшілік, әлеуметтік-этникалық құрылымы. XV- XVIII ғғ. қазақтардың материалдық мәдениеті.
Лекция
Лекцияның қысқаша мазмұны
Қазақ хандығының құрылуы туралы жазбаша деректер, тарихи аңыздар мен шежірелер. Қазақ хандығы құрылуының алғышарттары. Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы. Қазақ билеушілері билігінің Дешті Қыпшаққа таралуы. Қазақ хандығы құрылуының тарихи маңызы. Қасым ханнан кейінгі Қазақ хандығының саяси жағдайы. Хақназар хан билігі. Мауреннахр және Ноғай мырзаларымен қарым-қатынас. Тәуекел ханның билік басына келуі. 1598 ж. Орта Азияға жорық, оның қорытындылары. Есім ханның билігі. Тәуке ханның билігі. Батырлар мен билер институты. Жеті Жарғы орыс зерттеушілерінің еңбектерінде . Жеті Жарғы халық ауыз әдебиетінде. Мал шаруашылығы – қазақ қоғамының шаруашылық негізі. Қазақ қоғамындағы феодалдық қатынастардың өзіндік ерекшеліктері. Меншік жәнеоның түрлері. Феодалдық бытыраңқылықтың күшеюі. Жоңғарлармен күрес.
10



Семинар
Қазақ хандығы құрылуының барысы мен кезеңдері. XVI ғ. ортасы –XVII ғ. басындағы Қазақ хандығы. Тәуке ханның Жеті жарғысы. XVII ғ. Қазақстанның ішкі және сыртқы саяси жағдайы. ХIII-ХVIII ғғ. қазақ халқының әлеуметтік құрылымы.
5



СОӨЖ
XV ғ. аяғы – XVI ғ. басындағы Қазақстан. Шейбанидтермен қарым-қатынас. Қазақ халқының қалыптасуының аяқталуы. Қазақ-моғол қатынасы. Қазақ-қалмақ қатынасы. XVI ғ.ортасы - XVII ғ. басындағы Қазақстан. Тәуекел мен Есім тұсындағы Қазақ хандығы. 1598 ж. Тәуекелдің Орта Азияға жорығы.
Тәуке хан түсындағы Қазақ хандығы.
Тәуке ханның Жеті жарғысы. Қазақстан тарихындағы билердің ролі.
XVII ғ. Қазақстанның ішкі және сыртқы саяси жағдайы.Қ.Жалайырдың Джами ат-Тауарихы.
5



СӨЖ
Әбілхайыр хандығы. Түркістан тарихындағы Әмір Темірдің орны.
Этникалық бірігудің негізгі алғышарттары.XV ғ. аяғы – XVI ғ. басындағы Қазақстан. Шейбанидтермен қарым-қатынас. Қазақ халқының қалыптасуының аяқталуы. 1598 ж. Тәуекелдің Орта Азияға жорығы. Қазақ қоғамындағы феодалдық қатынастың өзіндік ерекшелігі. Ауызша тарих дәстүрі, оның ерекшелігі. ХVI -ХVIII ғғ. қазақ халқының әлеуметтік-экономикалық жағдайы. ХIII –ХVIII ғғ. қазақ халқының әлеуметтік құрылымы.
25


Барлығы-135
Дәріс

30



Семинар

15



СОӨЖ

15



СӨЖ

75



1.4.4. Пән бойынша тапсырмаларды орындау және тапсыру графигі


Жұмыс түрі және коды
Пәннің тақырыптық реттік номері
Тапсырманың
тақырыбы, мақсаты және мазмұны
Қолданылатын
әдебиеттер
Орындау
ұзақтығы
Бақылау
түрі
Тапсыру мерзімі

1
Презентация
№1
Ерте ортағасыр мемлекеттері. Түрік қағанаты..
1,2,3
1 апта
жеке
1 апта

2
Реферат, талдау
№2
Түркеш қағанаты
3,4
1 апта
жеке
2 апта

3
Презентация
№3
Оғыз мемлекеті.
1,2
1 апта
жеке
3 апта

4
Презентация
№4
Қарахан мемлекеті.
7,8
1 апта
жеке
4 апта

5
Презентация
№5
Қыпшақтардың таралуы.
8,9
1 апта
жеке
5 апта

6
Презентация
№6
VІ-ХІІ ғасырлардағы Қазақстан мәдениеті.
6,7
1 апта
жеке
6 апта

7
Презентация
№7
Қазақстан территориясындағы Ұлы Жібек жолы.
1,3
1 апта
жеке
7 апта

8
Жоба
№8
Ақ Орда
1,2
1 апта
жеке
8 апта

9
Баяндама
№9
Әбілхайыр хандығы.
5,6
1 апта
жеке
9 апта

10
Презентация
№10
ХІІІ-ХV ғасырлардағы шаруашылық пен мәдениет.
7,8
1 апта
жеке
10 апта

11
Презентация
№11
Қазақ хандығы құрылуының барысы мен кезеңдері.
9,10
1 апта
жеке
11 апта

12
Презентация
№12
XVI ғ. ортасы –XVII ғ. басындағы Қазақ хандығы.
2,4
1 апта
жеке
12 апта

13
Презентация
№13
Тәуке ханның Жеті жарғысы.
1,3
1 апта
жеке
13 апта

14

Презентация
№14
XVII ғ. Қазақстанның ішкі және сыртқы саяси жағдайы.
4,5
1 апта
жеке
14 апта

15
Курстық жұмыс
№15
ХIII-ХVIII ғғ. қазақ халқының әлеуметтік құрылымы.
2,3
1 апта
жеке
15 апта


1.5. Пәннің оқу-әдістемелік қамтамасыз етілуі


Автор, атауы, шыққан, жылы
Ақпарат тасушы
Дана




кітапхана
кафедра

Негізгі әдебиеттер

1
Қазақстан (Қазақ елі) тарихы. – 4 кітаптан тұратын оқулық. –
Алматы: Қазақ университеті, 2016.
10


2
Әминов Т.М. Қазақстан тарихы
Алматы : Бастау, 2016. - 448 б
5


3
Кан Г. В., Шаяхметов Н. У. Қазақстан тарихы. Оқулық
Алматы: Алматыкітап, 2007. - 264 бет.
20
2

4

books/education
Интернет көзі



5
Қуандық Е. ХIV – XXғғ. аралығындағы Қазақ елінің тарихы: лекциялар курсы
Алматы, Дәуір баспасы, 2015
20


Қосымша әдебиеттер

6
Мустафин Ж Ортағасырлық Сарайшық
Ағатай баспасы
30
5

7
Қазақстан тарихы Көне замандардан бүгінге дейін. Көп томдық, 1-3 том,

Алматы, 1996-2000.
15


8
Дулати М.X. Тарих-и Рашиди. -
Алматы, 2003.
5


9
Кәрібаев Б.Б. Қазақ хандығының құрылу тарихы. –
Алматы, 2015.

2

10
Қазақстан тарихы: Оқу құралы (құрастырушылар: Берлібаев Б.Т., Раджапов А.У., Байдильдина С.Х., Жұмағұлов М.Д.).
АУЭС. 2014.

3



1.6 Оқытудың басты нысандары мен әдістері және оқу жетістектерін бақылау
1.6.1 Оқытудың және оқу жетістіктерін бақылаудың негізгі нысандары мен әдістері
Оқыту нысандары :
Дәріс
Семинары
Практикалық сабақтар
Лабораториялық сабақтар
СӨЖ
СОӨЖ
Тәжірибе
Оқыту әдістері :
Сөздік әдістер (ауызша айту немесе жазбаша мәліметтер дереккөздері болып табылады);
Көрнекілік әдістер (дереккөздері болып зерттеліп отырған заттар, құбылыстар, көрнекілік құралдар);
Практикалық әдістер (студенттер білім алады және тәжірибелік іс– әрекеттерді жүзеге асыра отырып, дағдылар мен қабылеттерді қалыптастырады);
Проблемалық оқытудың әдістері.
Жобалар және т.б.
1.6.2 Оқу жетістіктерін бағалау
Кредиттік жүйе жағдайында оқу процесін ұйымдастырудың бір элементі ретінде білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалаудың балдық-рейтингтік жүйесі табылады. Баға қоюдың саясаты объективтік, ашықтылық, жоғарғы дифференциацияға деген икемділік қағидасына негізделеледі. Қорытынды бағалауда мыналар болады:
- аралық бақылау;
- емтихан.
Оқытушы әрбір 8-15 аптадан кейін семестр ішінде 100 ұпайлық есеппен рейтингілік бақылау қорытындысы шығарылады, және рейтингтік баға ағымдық, аралық бақылаудың қосындысы болып табылады..

Кредиттік технология ережесіне сәйкес студенттербілімі семестр ағымында 5 кезеңмен бағаланады. Мысалы: студенттер семестр бойы екі ағымдық, екі аралық бақылау және семестр соңында емтихан тапсырады. Сонымен бірге, бірінші ағымдық (t1) - және аралық (r1) бақылауды бірінші рейтинг нәтижесі анықтайды, ал екінші ағымдық (t1) және аралық (r2) бақылауды екінші рейтинг (R2) нәтижесін анықтайды. Студенттің әрбір рейтингтік бағасы ағымдық (пайызбен, баллмен) және аралық бақылау (пайызбен, баллмен) бағасынан жиналады. Ағымдық және аралық бақылаудың орта арифметикалық саны ретінде анықталады. (сызбаны қараңыз)
R1=t1 + r1 ; R2 =t2 + r2
22 (1)
R1 R2 - бірінші және екінші рейтингтік бағалауда студенттің рейтингтік бағасына сәйкес.
Студенттің орташа рейтингтік бағасы (Rорт) екі рейтинтік орта арифметикалық санымен анықталады және пайыздық мазмұны төмендегі формуламен анықталады:
Rорт=R1+R2
2 (2)
Пән бойынша қорытынды бағаны ұсыну кезінде қорытынды бағадан 60% құрайтын рейтингтік бақылауға берілсе, ал емтихан бағасы студенттің қорытынды бағасынан (Е) 40 % беріледі.
I = (R1+R2) х 0,6 + Е х 0,4

Қорытынды бағаны мына формуламен есептейді:
U= (R1+R2) х 0,6+ Е х 0,4
R1 – 1-ші рейтингтің сандық эквивалент бағасы;
R2 – 2-ші рейтингтің сандық эквивалент бағасы;
Е – емтиханның сандық эквиваленті.

Білімді қорытынды бағалау мынадай әдіспен анықталады:
Әріптік жүйе бойынша баға
Баллдың сандық баламасы
%-дық мазмұн
Дәстүрлі жүйе бойынша баға

А
4,0
95-100
Өте жақсы

А-
3,67
90-94


В+
3,33
85-89
Жақсы

В
3,0
80-84


В-
2,67
75-79


С+
2,33
70-74
Қанағаттандырылған

С
2,0
65-69


С-
1,67
60-64


D+
1,33
55-59


D
1,0
50-54


F
0
0-49
Қанағаттандырылмаған





Бағалау критерийлері
%-көрсеткіш
Критерилар

0-49
Егер студентқатаң түрдегі қателіктер жіберсе, оқу бағдарламасына сәйкес ақпараттарды толық білмесе, негізгі ақпараттар жөнінде беймәлім болса.

50-74
Негізгі жауабы дұрыс бірақ толық емес болса, жауабында пәнді толық білмейтіндігі анықталса, теориялық тұрғыдан кейбір жерлерінде шатастырса немесе қателіктер жіберсе, жауапты бергенімен оған қатысты өзіндік ой пікірлерін көрсете алмаса, қосымша ақпараттардан беймәлім болса.

75-89
Пәнге қатысты толық жауап бере отырып негізгі ойлармен ережелерді толық игергендігін көрсете білуі. Қоғамдық құбылыстардың мәнін дұрыс саралай алуы, негізгі түсініктер мен заңдылықтарды дұрыс тұжырымдап қорыта алуы. Өзгепәндер бойынша ақпараттарды қоса талқылай отырып олардың бұл пәнге қатыстылығын аша білуі, айтып отырған ақпараттарын дәлелдеп, оларға қатысты толық қорытындылар мен толықтырулар бере алу жағдайы. Бірақ соған қарамастан шамалы қателіктерінің болуы және соның негізінде айтылып отырған деректердің маңызды қателіктерге шалдығу жағдайын қарастырамыз.

90-100
Пәнге қатысты толық жауап бере отырып негізгі ойлармен ережелерді толық игергендігін көрсете білуі. Қоғамдық құбылыстардың мәнін дұрыс саралай алуы, негізгі түсініктер мен заңдылықтарды дұрыс тұжырымдап қорыта алуы. Өзге пәндер бойынша ақпараттарды қоса талқылай отырып олардың бұл пәнге қатыстылығын аша білуі, айтып отырған ақпараттарын дәлелдеп, оларға қатысты толық қорытындылар мен толықтырулар бере алу жағдайы. Кезеңдік ақпараттарды, қайнар көздерді қолдана отырып толық зерделеу жұмыстарынжүргізе алу. Жауабына ешбір ескерту болмаған жағдайды қарастырамыз. Пәнге қатысты толық жауап бере отырып негізгі ойлармен ережелерді толық игергендігін көрсете білуі.
Қоғамдық құбылыстардың мәнін дұрыс саралай алуы, негізгі түсініктер мен заңдылықтарды дұрыс тұжырымдап қорыта алуы. Өзге пәндер бойынша ақпараттарды қоса талқылай отырып олардың бұл пәнге қатыстылығын аша білуі, айтып отырған ақпараттарын дәлелдеп, оларға қатысты толық қорытындылар мен толықтырулар бере алу жағдайы.


1.6.3 Оқытушының талаптары.
1. Сабақта міндетті түрде болу (магистрант 2 сабақтан көп босата алмайды);
2. Болмаған сабақтарды оқу;
3. ТӨЖ және ОӘЖ міндетті түрде орындау.
Болмайды:
Сабаққа кешігіп келу немесе кетіп қалу;
Сабақ кезінде ұялы телефонды қолдану;
Алдау немесе көшіру;
Тапсырмаларды уақытымен тапсырмау.
Сабаққа кешікпеулерінің сұралады, ұялы телефонмен сөйлесуге тыйым салынады және оны сөндіру керек.
Жоғарыда аталған талаптарды ескере отырып, мен мынадай штрафтық санкцияларды белгілеймін:
- сабақ жіберу (- 0,5 балла);
- арды уақытында тапсырмау (- 0,5 балла);
- жасалмауы (- 0.5 балл әрбір орындамаған жұмыс үшін);
- аудиториядағы тәртіп (- 0,5 балл);

1.6.4 Курс саясаты мен процедурасы
Студент сабақ кестесіне сәйкес дәрістер және семинар сабақтарына қатысуға, уақытымен оларға дайындалуға міндетті, жазбаша және ауызша тапсырмаларды оларға қойылған талаптар бойынша уақытында орындау, магистранттың оқытушымен және олсыз дербес пәнге қатысты сабақтарға адал және уақытында дайындалу.
Сабақта және одан кейін, сондай-ақ дәрістер және семинар уақытында ЖОО әкімшілігінің талаптарын орындауы, сабаққа қатысу міндетті. Себебі ол сабақтарға қатысудың басты мақсаты берілетін ақпараттардың негізі келешекте талқылап оқитын ақпараттардың негізі болып табылады. ҚР құқық жүйесіндегі медиация жалпы заң саласының негізін салушы курстардың негізі бола отырып дәрістер мен семинар сабақтарында берілетін ақпараттардың көлемі және оқытушы мен араласу үрдісінде құқықтық білімнің жүйелілігі оның динамикасын түсінуімен өзіндік білімдену әрекеттері, олардың қазіргі заңнаманы позитивті қабылдауына себеп болып табылады. Түрлі сабақтарға қатысу режимі ЖОО-ң әкімшілігімен анықталады.
Курс саясаты оқу үдрісінің жоғары тиімділігін қамтамасыз ету қажет және барлық студенттер үшін міндетті. Осы курсты оқу барысында Сіздер оқу жетістіктерін сипаттайтын бірнеше тапсырмаларды орындауыңыз керек:
1. Аудиториядағы белсенді жұмыс, викториналар, кейс-стадилер, ойында, мини-тесттер (аудиториялағы және үйдегі жұмыс)
2. Жазбаша жұмыс:
- бақылау жұмысы, сұраулар
- қысқаша баяндамалар
- ғылыми -зерттеу жұмысы
3. Топтық жұмыс
4. Презентация
5. Қорытынды аттестациялау
Сонымен, 1-аралық бақылауда балл алу үшін Сізге пән бойынша біліміңіз бен түсінігіңізді көрсететін тапсырмаларды орындау қажет, соның ішінде Сіз мини-тесттерге, кейс-стадиларға, бақылау жұмысына (сұрауларға), әртүрлі тақырыптар бойынша қысқаша баяндамаларды дайындау және әртүрлі өзіндік жұмыстарды дайындау (СӨЖ). Максималды балды иелену үшін Сіз мәселені түсінуіңіз керек, терминологияны иеленуіңіз керек және толық тұжырымды жауап беруіңіз керек.
Алғашқы 7 аптада Сіздің тәжірибелік сабақтарыңызда 5 мини-тесттер, кейс-стадилар және т.б. Осы тапсырмалардың әрқайсысының салмағы 2% – ды құрайды. Барлығы 10%.
Бақылау жұмысы (сұрау) 3апта мен 5 апта аралығында қойылады және максималды түрде 40% –ға бағаланады.
Оқытушымен тақырыбы алдын-ала дайындалған қысқаша жазбаша баяндаманы тапсыру 6-7 апта аралығында жүзеге асырылады. Баяндама максималды түрде 50% бағаланады.
1-аралық бақылауда балл алу үшін Сізге пән бойынша алған біліміңізді қолдана білу, қажетті ақпаратты анализдеу және синтездеу. Сізге топта жұмыс жасауға дайын болу дағдысын иелену керек (топтық жоба, презентация), ғылыми-зерттеу жұмыстарын және өзге дк өзіндік жұмыстарды (СӨЖ) орындау керек.
Қалған 8 аптада Сізде 5 мини-тесттер, кейс-стадилер және т.б. жүргізіледі. Осы тапсырмалардың әрқайсысының салмағы 2% – ды құрайды. Барлығы 10%.
Презентациямен қоса топтық жобаны қорғау (топта 4-5 адам) 11 - 12 апталарда жүргізіледі. Максималды балл – 50%.
Ғылыми-зерттеу жұмыстарын қорғау 14-15 апталарда жүргізіледі. Максималды балл- 40%.
Топтық жобаны және ғылыми-зерттеу жұмысын бағалауда оқытушымен сіздің креативтілігіңіз, тақырыпты нақты баяндауыңыз, ораторлық өнеріңіз, әдебиетті, қолданған әдебиеттерді баяндай білу қабілетіңіз және т.б. ескеріледі.
Кеңес беру және орындалған тапсырмаларды қорғау аудиториядан тыс уақытта, атап айтқанда студенттің оқытушының жетекшілігімен өз бетімен жұмысын орындау (СОӨЖ) уақытында күннің екінші жартысында жүргізіледі.
Барлық тапсырмалар тапсырмаларды тапсыру кестесіне сәйкес тапсырылуы керек.
Жоғарыда аталған тапсырмаларды орындау арқылы емтиханда рұқсат беріледі. Бірақ, егер студент 2 аттестацияда 50%-дан аз жинаған студент емтиханға жіберілмейді.


1.3 Білім алушылардың түсу алдындағы және пәндерді меңгергеннен кейінгі дағдыларына қойылатын талаптар:
Пән Алғашқы қоғам тарихы, Археология, Этнология, ежелгі дәуірдегі Қазақстан тарихы, деректану, тарих методологиясы, қосалқы тарихи пәндер, философия, мәдениеттану, мұрағаттан, археография, т.б. пәндерімен пәнаралық байланыстар орнатады.

1.4 Пәннің сипаттамасы
1.4.1 Пәннің мақсаты мен міндеттері

1.4.3 Оқытылатын пәннің жоспары


Тақырып атауы
Сағат саны



Лекция
Семинар
СОӨЖ
СӨЖ

11
Дінтану пәні, құрылымы және анықтамасы.
1
2
3
6

32
Ежелгі тарихи діндер
1
2
3
6

33
Ұлттық діндер
1
2
3
6

44
Дүниежүзлік діндер.
Будда діні.
1
2
3
6

55
Христиан діні
1
2
3
6

66
Ислам
1
2
3
6

77
Қазіргі дәстүрлі емес діни қозғалыстар мен ғибадат.
1
2
3
6

88
Будда философиясы
1
2
3
6

99
Христиандық философия
1
2
3
6

110
Мұсылмандық философия және теология
1
2
3
6

111
Конфессиядан тыс синкреттік діни философия.
1
2
3
6

112
XX ғасыр теософиясы

1
2
3
6

113
XX ғасыр мәдениетіндегі шығыстық дүние түсінігі
1
2
3
6

114
Діни дүниетанымның трасформациясы
1
2
3
6

115

Діни плюрализм және еркін ойшылдық
1
2
3
6


Барлығы
15
30
45
75


1.4.4 Пән бойынша тапсырмаларды орындау мен тапсыру кестесі


Жұмыс түрі
Тапсырма мақсаты мен мазмұны
Пайдаланатын әдебиеттер

Орындау мерзімі
Бақылау түрі
Балдар
Есеп беру түрлері
Тапсыру уақыты

1
2
3
4
5
6
7
8
9

1
Семинар сабағында ауыша жауап беру
Cеминар сабақтарының жосппарлар мен сәйкестігі
Семинар
сабақтарына пайдалнау үшін усылын. әдебит. қолдану
Курсты
оқу барысындағы
сабақ кестесі мен және оқу жоспары мен сәйкесті
Күнделікті тексеру. Семинар
сабақтардағы жұмыста
ауыpша
жауап бағаланады
Ағымдық
2
0
Семинар сабақт
сабақ
кестесі
және
оқу
жоспары
сәйкестігі

2
СОӨЖ ауызшада беру
доклад жасау
СОӨЖ
саба-ның
жосп-мен
сайкестігі
СОӨ-ға
дайын-лу
үшін
ұсылын-тын әдеб- терді қолдану
Курсты
Оқу басын-дағы
Сабак кестесі мен жоспа-ң сәйкестгі
Аралық
тексеру
СОӨЖ- дағы
жұмысы
/доклад/
және
ауызша
жауабы
бағал-ады
Аралық
3
0
СОӨЖ-
дағы
сабақ
кестесі
және
оқу
жоспар-
ының
сәйк-гі

3
Жазбаша
жұмы-ың
дайын-ғы
СОӨЖ
саба-ың
жоспар-ң
сәйке-гі
СОӨЖ-ға
дайын-у
үшін
ұсын-ған
әдебиет-і
қолдану
Курсты
оқу
барысын
оқу
жоспар-ымен
сәйке-гі
Аралық
тексеру
/жазбаша
жұмы-ың
көркем-гі
мен
қор-ғы
ауыша корғау.
Үй
жұмысы
1
0
СОӨЖ-
дағы
сабақ
кестесі
мен оқу
жос-ың
сәйкес-
тігі

4
Емтих-ға
дайы-ық
/ауызша/
Емтихан
сабақ-ры
Негізгі
және
қоымша әдеб-ің
тізімімен
сәйкестігі
Барлықоқу
Процесі
арал-ғы
дайындық
Қортт-ы
бақылау
/аызша
жауап-ың
нақт-лығы
бағала-ы
Қорыт-ынды
4
0
Курс-ң
аяқт-ан
кейін
емти-ан
кесте-ің
сәйке-гі


1.6 Оқу нәтижелерін бағалау және бақылау
Бақылау түрлері (ағымдық, аралық)
2 рейтингтік бақылау және емтихан
Оқытушымен әрбір 7 және 15 аптадан кейін семестр ішінде 100 ұпайлық есеппен рейтингілік бақылау қорытындысы шығарылады. Рейтингтік баға ағымдық, аралық және бақылаудың қосындысы болып табылады.

1.7 Студенттердің білімін бағалау критерийлері
Кредиттік технология ережесіне сәйкес сгуденттер білімі семестр ағымында 5 кезеңмен (сызбаны қараңыз) бағаланады. Мысалы: күндізгі бөлім студенттері семестр бойы екі ағымдық, екі аралық бақылау және семестр соңында емтихан тапсырады. Сонымен бірге, бірінші ағымдық (t1) және аралық (r1 ) бақылауды бірінші рейтинг (R1) нәтижесі анықтайды, ол екінші ағымдық (t2) және аралық (r2 ) бақылаудың екінші рейтинг (R2) нәтижесін анықтайды. Студенттің әрбір рейтингтік бағасы ағымдық (пайызбен, баллмен) және аралық бақылау (пайызбен, баллмен) бағасынан жиналады. Ағымдық және аралық бақылаудың орта арифметикалық саны ретінде анықталады (сызбаны қараңыз).
R1 =, R2 =
R1, R2 - бірінші және екінші рейтингтік бағалауда студенттің рейтингтік бағасына сәйкес.
Студенттің орташа рейтингтік бағасы (Rорт) екі рейтингтік орта арифметикалық санымен анықталады және пайыздық мазмұны төмендегі формуламен анықталады :
Rорт =
Пән бойынша қорытынды бағаны ұсыну кезінде қорытынды бағадан 60% құрайтын рейтингтік бақылауға берілсе, ал емтихан бағасы студенттің қорытынды бағасынан (Е) 40% беріледі.
I = x0,6 + Еx0,4
Қорытынды баға:
рейтингілік бақылау
емтихан
Оқытушы әрбір 8-15 аптадан кейін семестр ішінде 100 ұпайлық есеппен рейтингілік бақылау қорытындысын шығарады.
Рейтингтік баға ағымдық, аралық бақылаудың қосындысы болып табылады.
Қорытынды бағаны мына формуламен есептейді U = (R1 + R2)х 0,6 + Е х 0,4
R1 - 1-ші рейтингтің сандық эквивалент бағасы, R2 - 2-ші рейтингтің сандық эквивалент бағасы, Е - емтиханның сандық эквиваленті.
Әрбір оқытушы студенттерге талап ету жүйесін, сабақ кезінде студенттердің тәртіп ережесін, оқытушымен, басқа студенттермен ара қатынасын түсіндіруі қажет.
Әдетте силлабуста:
барлық жұмыс түрлерінің баға қою ережесі (ең жоғары ұпай, айып ұпай және ынталандырушы ұпай);
емтихан, қорытынды бағаны қою критерийлері және аппеляция ережесі.
Курс компоненттеріне негізгі талап мәселен: Этнология курсы бойынша 15 лекция қарастырылған. Әрбір сабақ басталар алдында тақырыптың негізгі теориялық ережесі көрсетілген материал таратылып беріледі. Толық лекция материалдары теориялық ережеден, қолданылған әдебиеттен тұрады. Толық лекция мен сабақ басталарға дейін танысуға болады. Лекция біткеннен кейін студент қолданылған әдебиеттерден міңдетті түрде оқып алуға болады.
Әрбір лекциядан кейін экспресс-сұрақ қойылады. Әрбір экспресс-сұраққа 0-ден 0,5 ұпайға дейін қоюға болады. Ең жоғары ұпай - 7,5.
Практикалық сабақ 0-ден 0,5 ұпайға дейін бағаланады.
Теориялық білімді толық меңгеру мақсатында СӨЖ-ге 30 тапсырма беріледі. СӨЖ тапсырғаны үшін 0-ден 0,4-ке дейін ұпай (әрбір тапсырмаға), ал СОӨЖ-на 0-0,5 ұпай беріледі. Жоғары ұпай алу үшін сгудент терминологияны жақсы біліп, келелі мәселелерді көтеріп, логикалық жауап беруі қажет. СӨЖ-ге қойылатын қорытынды баға 12 ұпай.
СОӨЖ тапсырмаларын орындау аудиториядан тыс уақытта, күннің екінші жартысында қосымша консультация ретінде жүргізіледі.
СӨЖ бойынша барлық тапсырмалар СӨЖ-ді тапсыру кестесіне сәйкес қабылданады. Мерзімінен кешіктіріп тапсырылған тапсырманың бағалануы автоматты түрде төмен болады. Талап орындалған жағдайда емтиханға жіберіледі. Емтиханға 0-40 ұпай аралығында беріледі.
Сабаққа қатысу, тәртіп Студент Ары кодексіне сәйкес болуы керек. Студент сабақтан себепсіз қалмауы, кешікпеуі керек, аудиторияда тәртіп сақтап, оқытушы мен студенттерге сыйластықпен қарау қажет. Өтілетін материалды талқылау үшін, дайындалып келуі, қажетті сұрақтарды қойып, тапсырманы орындауға сын көзбен қарауы қажет. Келешекте анықтауды қажет ететін мәселеге баса назар аудару керек.
Барлық баға әр тапсырмада алған ұпайдың нәтижесімен есептеліп, орта ұпаи табылып қорытынды баға қойылады.
Студент:
Сабаққа міндетті түрде қатысуы керек. Сабаққа кешігуге, сөйлесуге болмайды және мобильді телефон сөндірулі болуы керек. Ал егер орындалмаған жағдайда айып ұпай салынады;
Сабақтан кешіксе (- 0,5 ұпай);
Сабаққа қатыспау (- 0,5 ұпай);
Тапсырманы кеш орындау (- 0,5 ұпай);
СОӨЖ-ге дайындалмау (- 0,5 ұпай әрбір тапсырма үшін);
Аудиториядағы тәртібі (- 0,5 ұпай).

Қорытынды баға төмендегі категориялар негізінде анықталады:


Курс компоненттері
Тапсырма саны
Қорытынды ұпай
Максимальдык балл

1
Сабаққа қатысы

18
60 x 0,3 = 18

2
Дәріс конспектілері
15
7,5
15 x 0,5 = 7,5

3
СӨЖ орындалуы
30
12
30 x 0,4 = 12

4
СОӨЖ орындалуы
30
15
30 x 0,5 = 15

5
Практикалық сабақтар
15
7,5
15 x 0,5 = 7,5

6
Аралық бақылау
2

100

7
Қорьпынды бақылау: емтихан

40
40

Барлығы




1. Пәндер бойынша қорытынды баға пайыз есебінен төмендегідей баға белгіленеді:
Пайыз есебіндегі Қп/ц қорытынды бағасы Қос сандық баламасындағы қорытынды бағаға Бағалар сәйкестігі кестесіне сай айналдырылады.
Пайыз есебімен бағалау
Әріппен бағалау
Бағалаудың сандық баламасы
Дәстүрлі жүйе бойынша бағалау

95-100
А
4,0
Өте жақсы

90-94
А-
3,67


85-89
B+
3,33
Жақсы

80-84
В
3,0


75-79
В-
2,67


70-74
С+
2,33
Қанағаттанәрлық

65-69
С
2,0


60-64
С-
1,67


55-59
D+
1,33



50-54
D
1,0


0-49
F
0
Қанағаттанарлықсыз

Егер студент емтиханда Ғ (қанағаттанарлықсыз) бағасын алса, қорытынды бағасы есептелінбейді, ведомоске Ғ бағасы қойылады. Жазғы емтихан сессиясы келесі курсқа көшіру сессиясы болып табылады, сондықтан сессияны қанағаттанарлық бағаға тапсыру жеткіліксіз. Студенттерді курстан курсқа көшірудің GРА (ОБ) орташа бағасын жоғары оқу орындары өздері белгілейді. Оқу мерзімі кезеңіндегі сгуденттің GРА (ОБ) бағасы барлық оқу мерзімінде қол жеткізген орташа бағасының деңгейі ретінде тіркеуші Офисінде төмендегі формула бойынша анықталады:

(1кредит х 1 балл)+ (2кредит х 2балл)+ (n кредит х n балл)
GPA= -----------------------------------------------------------------------------------
1кредит+2кредит+ n кредит

Студентті келесі курсқа көшіру тіркеуші офисінде жүзеге асырылады. Егер студент белгіленген деңгейден төмен GРА (ОБ) алса, ол екінші рет сол курста қалдырылады. Ол өзінің бұрын қабылдаған жеке оқу жоспарын келесі жылы орындауға немесе белгіленген тәртіпте жаңадан жеке оқу жоспарын жасауға құқылы.
Бағаны қою саясаты
Бағаны қоюда төмендегілер ескертіледі:
1. Сабаққа қатысы және белсенділігі;
2. СӨЖ - уақтылы орындауы;
3. Негізгі және қосымша әдебиеттерді игеруі.
Курс саясаты және процедурасы:
Өзге адамның көзқарасын сыйлап, шыдамдылық танытыңыз. Қарсы пікіріңізді дұрыс, тура мағынасында жеткізе біліңіз. Плагиат және басқа да әділетсіз жұмыс түрлеріне тиым салынады. СӨЖ, аралық бақылау жұмыстары, қорытынды емтихан кезінде басқаның айтқанын айту, көшіру, орындалған тапсырманың көшірмесін түсіріп алу, басқа студент үшін емтихан тапсыру сияқты әрекеттерге тиым салынады. Студент, кез – келген жалған ақпаратпен ұсталған жағдайда F деген баға алады.


Пайдаланылған әдебиеттер:

1 Иудаизм, христиандық пен исламдағы 4000 жылдық ізденіс: Құдайтану Баяны, Карен Армстронг, 2018, 204 б.
2 Діни радикализм мен экстремизм: идеологиясы, тәжірибе және қарсы күрес, Ақпараттық талдау орталығы, 2017




Дәріс сабақтарының тезистері

№1 тақырып Дінтану пәні, құрылымы және анықтамасы.
Дінтану пән есебінде немесе жеке ғылым жүйесі болып XIX ғасырдың екінші жартысында дүниеге келді. Дегенмен, дінтанудың қайнар көздері сонау ортағасырлық христиан философтарының, мүсылман теологиясының құдайтанушылық ізденістерінен бастау алады. Бастапқы құдайтанушылықты дінтанудың алғашқы формасы деп айтамыз. Теология қүдайтану жолында тек догма ғана емес, философиялық түрғыда дәлелдеуге, Құдайды абсолютті идея, әлемдік ерік, әлдебір түр-түссіз парасатты негіз түрінде көрсетуге тырысатын қағидаларды пайдаланады. Қазір де теологтар философиялық ілімдермен және жаратылыстану деректерімен Құдайды тану идеяларын жаңартуда. Сондықтан Қүдайтану формасының дінтану формасына өтуі рационалдық философиямен тығыз байланысты. Дінтанудың негізгі пэні дін болғандыктан, діни көзкарас тікелей философиялық көзқараспен тығыз байланысты болғандықтан, дінді діни философиялық пәнге де айналдырып қарастырады. Соның салдарынан діни философия мен философиялық дін дінтанудың ең негізгі теологиялық түрғысы болып есептеледі. Дінтанулық көзқарас бойынша, қандай да бір дін болмасын тарихтан тыс қүбылыс ретінде емес, керісінше оны тарихи, коғамдық ақылмен түсіндіруге болатын қүбылыс ретінде қарастырады. Екінші жағынан, дінтану XIX гасырдың екінші жартысында ғалымдардың жетістіктерін кеңінен пайдалана отырып, эсіресе қандай да бір гылыми жаңалықтың дүниетанымдық әдістемесіне сүйене отырып дамыды. Осының арқасында дінтану ғылымның бір саласы ретінде калыптасты. Ондай бастаудың шыңында түрган адамдар Э.Тайлор (1832-1917), Дж.Фрезер (1854-1941) болды. Э.Тайлор болса өзінің Алгашқы мәдениет атты фундаментальды монографиясында жэне Дж.Фрезердің көп томдық Алтын бүта атты еңбектерінде дінді гылыми, теориялық жэне эмпирикалық түрғыдан зерттей бастады. Бүлардың еңбектері ескі сенімдер мен мифтерді, алғашқы ойлау жүйесін зерттеуге ғылыми эдістемесін қолдануы еді. Бұндай бетбүрыстағы ғылыми еңбектерді М.Мюллердің 1856 жылы шыққан Салыстырмалы мифология атты еңбегінен де көреміз. Қазіргі дінтанудың ішіне бірнеше жекелеген бөлімдер кіреді: тарихи дінтану, дін философиясы, дін социологиясы, дін психологиясы және т.б.
Сонымен, дінтану - қазіргі кезде адамзаттың кешендік білімінің бір саласы.
Дінге деген анықтамаға келетін болсақ, ол күрделі іс жэне осы кезге дейін беделді де, бір ауыздан беретін анықтама жоқ деуге болады. Әрбір діни және ғылыми өкілдер өздерінің білімдік саласына субъективті баға беріп дінді анықтайды.
Осылайша әр түрлі көзқарастарды жинақтап, екі топқа бөліп карастыруға болады: дін адам санасының жемісі ме, жоқ, санадан тыс, адам ақылынан биік нәрсе ме? Философия лық тілмен айтқанда, дінге иррационалды (санаға сыйымсыз, логиканың заңына бағынбайтын) және рационалды (зерделі, санаға сыйымды) түрғыдан анықтама берүге болады. Соңғы жылдары дінге деген әралуан көзқарастардың ішінен төрт бағыттағы топтар айқындала бастады: теологиялық, философиялық, ғылыми жэне мәдениеттің салалары.
Теологиялық анықтама. Теология (грек theos - қүдай және log - ілім, сөз, акыл,) Құдай туралы дін ілімі, белгілі діннің ілімдерін жүйелеу деген түсінік береді. Қандай бір теологиялық көзқарастың түрлері болмасын олардың бастарын біріктіретін бір тәсіл, иррационалдық көзқарас арқылы жүріп жатады.
Теологиялық анықтама бойынша, Қүдай - реалды күш және адам өзінің өмір сүру процесінде онымен қатынас жасайды. Дін дегеніміз - Құдай мен адамның кездесуі деп түсіндіреді. Себебі дін дегеніміз (лат.се: religiaze) - байланыстыру сөзі арқылы анықталады дейді. Олардың айтуы бойынша, дін деген үғым - Қүдайдан келетін түсінік. Дін арқылы адам Қүдаймен байналыс жасайды. Теологиялық көзқарас бойынша діннің не екенін былайша анықтайды: теология Қүдай тураль білім болғанымен, теология Қүдайдың болмысын зерттемейді, ол Құдайдың өсиетін зерттейді. Ол өсиетті күмәнсіз сенуге, қабылдауғ: шақырады. Сондыктан, теология дегеніміз Қүдай туралы ілім емес, ол -Қүдайдың айтып кеткен өсиеттері туралы білім. Басқаша, теология. Құдайдың сөзі емес, ол Қүдайдың сөзі туралы сөз болғандықтан, теология адамның ақылын, ой-парасатын Қүдайдың өсиеттерін түсіндіру үшін қолдану керек екенін көрсетеді. Осыдан, теологияның өзі догма емес, дамитын ғылым есебінде қарастырылады. Теология арқылы адамның ақыл жолдары, логикалық көзқарастары сол бір биік сенімге, қүдіреті күшті сенімдерге қарай бой ұрғандықтан, ол адамның сенімін, ой-өрісін жогары дәрежеге көтерді. Басқаша айтқанда, Сенетін сенімді, сенім арқылы сендіру - деп түсіндіреді.
Дінді философиялық тұрғыдан анықтау. Философиялық анықтау методологиясы субстанциалық және универисализмдік жолдармен қарастырылады. Қандай бір құбылыс немесе процесс болмасын абстрактылы-логикалық сызбадан шығады.
Антикалық философияда дінге берген анықтамада, дінді бір абсолютке элемнің рухына немесе бір жоғары идеяға теңеп анықтады. Мүндай абсолют немесе жоғарғы идеялар элемнің негізі ретінде қарастырылады, олар қүдіретті күш емес, оларға бас ию, қүрбан шалу қажет емес. Мысалы: Аристотельдің Құдайлық түсінігі, ең жоғарғы болмыс, денесіз әлемді қозғаушы күш, мэңгілік себеп жэне дүниенің даму үрдісінің максаты.
Философтардың идеалистік топтары (олар да рбір салаларға бөлініп кетеді), дінді адамның сапалық түсінігі ретінде, туғаннан берілетін сезім ретінде, оның керектілігін және мәңгілігін дәлелдейді. Осы идеалистік философтардың көрнекті философы И.Кантқа (1724-1804) тоқталып өтейік. Ол Қүдайдың барлығын дәлелдейтін теологиялық көзқарастарды сынай отырып, Қүдайдың болмысын моральдық принциптерге теңейді.
Қүдай туралы Кант былай дейді: ... Қүдай күбылыс ретінде белгі бермегендіктен, оның бар екенін дәлелдеу де, теріске шығару да мүмкін емес. Қүдай туралы мәселе - діннің ісі. Біз Қүдайдың барлығын дәлелдей алмаймыз, бірақ моральдық принциптер, өнегелілік сезімдер, Қүдайдың барлығын дәлелдеуге даяр түрады. .Гегель (1770-1831): Қүдайді абсолюттік идеямен, абсолюттік рухпен теңеп: барлық нәрсе соларді-шығып, соларға қайта оралады, - деді. Діни көзқарас төменгі сана, ал философия болса, биік сана деп түсіндіреді.
Материалистік философияда дін жеке адамның және қоғамның өмірінің күрделі рухани қүбылысы есебінде қарастырылады. Qларды топтап көрсетсек, мынадай негізгі аспектілерін көреміз:
- дін дегеніміз - жеке адамның, үжымның, қоғамның рухани өмірінің аймағы;
- дін дегеніміз - әлемді рухани-тэжірибелік түрғыда меңгеру;
- дін - рухани өндіріс аймағы;
- дін - қоғам санасының бір формасы, идеялық жемісі мен формасы.
Ғылыми көзқарас бойынша, дін философияның бөлігі ретінде қарастыруға болатындығы.ін және философия, әмбебаптық, дүниетанымдық мәселермен айналысуында. Дінді мәдениеттің бөлігі ретінде қарастырамыз. Дін мәдениетке ұксап, адам мәселесін, адамды тәрбиелеу мәселесін өзінің негізгі мәселесі деп есептейді.
Негізгі әдебиеттер: 4,10,13,
Қосымша әдебиеттер: 1, 2, 8.

№2 тақырып Ежелгі тархи діндер.
Діннің шығуы мен ертедегі түрлері.
Осы күнге дейін діннің шығуы мен дамуы туралы көптеген ілімдік және ғылымдық көп көзқарастар бар. Олардың барлығын діни-теологиялық және ғылыми-дінтанулық деп екіге бөліп қарастырамыз. Діни ілімдік көзқарас, діннің шығуын діни шығармалармен дәлелдейді. Мысалы, Христиан дінінде, діннің адам санасында пайда болуы Қүдайдың болмысынан шыққандығы. Ол туралы Қадірлі кітаптарда жазылған (Інжілде).
Қазіргі кезге дейін өмір сүріп келе жаткан Прамонотейзм деген теологиялық теория бойынша діннің шығуы туралы бы лай дейді: көне діндердің шығуы алдында алғашқы дәуірдегі адамдарда бір Қүдайлық немесе бір Жаратушы Қүдайға сенген. Кейіннен бүндай сенімге жалған көзқарастар қосылып көп діндік (политеизм) тарады. Дегенмен жалғыз-Қүдайлық үғымы олардың арасынан аман өтіп біздің дәуірімізге жетті. Бүл бір Қүдайлыққа сену (монотеизм). Мәселен, монотейстік дін -Христиан діні. Ол ең бір ақиқат дін деп есептейді.
Келесі бір - ғылыми дінтанушылық көзқарас бойынша дінсіз дәуір деген теория бар. Мүндай көзқарастың мазмүны бойынша, адамзатта көптеген дінсіз уақыттың болғандығын дәлелдейді. Ғылыми деректерге сүйене отырып, адамзаттың неандерталецке дейін 2 млн. жыл өмір сүргендігін, оның ішінде неандерталецтердің 100-40 мыңыншы жылда ғана пайда болуы. Дін болса тек неандерталдық (орта тас дәуірде) кезінде пайда болуы туралы дәлелденді.
Сол кездегі ең бір қарапайым жэне жабайы діни сенімдер фетишизм, тотемизм, магия жэне анимизм деп аталады.
Фетишизм - (португ.сөзі -сиқырлы зат) әр түрлі заттарды, кейде өсімдіктерді киелі ету. әр алуан заттардан бірнеше немесе бір затты бөліп алып, оған киелі, қүдіретті мән беріп, сол зат арқылы өзіне қолайлы, керек оқиғаға әсерін тигізеді деп ойлау. Ондай фетиштік заттарды тек табиғаттан емес, қолдан да жасап алуға болады. Фетиштің заттары - табиғи: тас, ағаштың бөлігі, аңның тісі, ...келе-келе қолдан жасалған заттар: талисман, крест, икон, жарты ай т.е.с. Осындай заттардың арқасында әр түрлі аурудан сақтану, көз тиюден сақтау, жаулардан сақтау, аң аулауда сол заттардың жәрдем беруі және т.с.с
Тотемизм - өсімдіктер жэне жануарлардың адамға қанды туыстық қатынасы бар деп түсіну. Ертедегі рулық қоғамда аң аулау мен үй жануарлардың адам өміріне, оның өмірі тікелей сол жануарларға байланысты болғандықтан (жануарларды тамақ, киім, көлік ретінде пайдаланды), малдардың алдында ризашылығын білдіріп, жануарлардың бірнеше түрлерін киелі етіп қарастырды. Қазіргі кезде әрбір діннен тотемнің ізін табуға болады. Міне, осы күнге дейін Африка континентін тотемдік жер деуге болады. Үнді мемлекетінде тотемдік көрініс - сиыр. Сиырды күрметтеп, киелі деп есептеп, оның етін жемейді.
Магия (грек. тіл. си-қыршылық, тәуіпшілік) - бір обьектіге иррационалды түрмен әсер ету, немесе әр түрлі сөздермен сол бір кезекті оқиғаны өзінің көзқарасына сәйкес етіп өзгерту.
Магияның қолдану әдісі бойынша: тікелей объектімен жанасу; инициалды объектімен жанасуға мүмкіншілік жоқ; парциалды - бір зат арқылы әсерін тигізу, шаш алу, тырнағын any...; имитативтік- объектіге үқсас объектімен әсер тигізу.
Магияның мақсаты бойынша: олардың ішінде ең үлкен тараған түрі өндірістік магия. Магияның басқа түрлері: соғыс магиясы, денсаулық сақтау магиясы, сүйіспеншілік магиясы, т.е.с Магияның өзара бөлінуіне байланысты, магияның өзін кәсіп ретінде пайдаланатын адамдар шығады, олардың атын әр түрлі атайды: шамандар, тәуіптер, көзбояушылар, сиқыршылар.
Анимизм (лат.-тіл.жан) - деген жан бар дегенге сену. Анимизмнің алғашқы түрі аниматизм деп аталады. Аниматизмдік түсінік жан мен тән (дене) бірге өмір сүреді. Тән өлсе немесе қираса, жан да өледі. Ал анимизмде жан тәннен дербес өмір сүре алады. Мүндай түсініктің ертедегі адамдардың көптеген құбылыстарды білмеуі, түсінбеуінің нәти-жесі.
Политеистік культер мен мемлекеттік діндер.
Мемлекеттің пайда болуына байланысты жердегі бір патшалық түсінік аспандағы бір Қүдайдың шығуына алып келеді.
Көне дәуірде алғашқы мемлекет күрастырған халық Египет деп са-налады. Египет мемлекетшің билеушшерді, перғауындарды күдай деп санады. Ал, Ра құдайын қүдайлардың күдайы деп немесе перғауындар (фараондар) оның ұлы деп санады. Көп қүдайлықтың басын коспақ болған Перғауым Аменхотеп (б.з.б. 1419-1400жж.), діни реформа жүргізді. Ол көп қүдайлық түсінікті жойып бір құдайға сену керек деді. Ол қүдайдың атын Атон деп қойды.
Б.д.д. IV мың жылдарында кос өзен бойында Шумер, Аккат, Вавилон, Ассирия, Иран сиякты түрлі мемлекеттер пайда болды. Олардьщ сол кездегі мәдениеттері Египет мәдениетімен қатар болды.
Қос өзеннің ең көне дәуірд Шумер-Аккат мемлекеті орасан зор өркениетке жетті. Адамзат тарихында алғашқы Алтын ғасыр поэмасын берді. Дүние жүзінде бірінші рет кітапханалық каталогтар жасауды игерді, медицинада, дәрі-дәрмек жасауда және т.б. табыстарға жетті. Шумерлердің діни наным-сенімдері де жан-жақты дамыған болды. Өз қүдайларын дінгір-тәңір деп атады. Шумерлер әлемді жаратушы - Ан-ки қүдайы, аспан қүдайы - Ан, жер қүдайы -Ки деп санады және тағы сондай 50-ден астам көп қүдайлық - политеизмдік дін болды. Шумерлердің политеистік діни көзқарастары, әсіресе топан су мифі, бірінші адамды қүдай балшықтан жарату және оның қабырғасынан әйелді жасау аңыздары, кейіннен Вавилондар мен Ассириялықтарға, олар арқылы гректермен еврейлерге жетті. Мұндай аңыздар Иуда және Христиан дініне бастау болды десек те артық болмайды.
Вавилон мәдениеті болса, тікелей Шумер-Аккад мәдениетінің мүрагерлері десек те болады. Б.з.д. II мыңжалдықтың ортасында, әсіресе, Хаммурапин (б.з.д. 1792-1750 жж.) патшасының түсында вавилоңдықтардың өркениеттері ең биік шыңына жетеді. Вавилондықтар да көп қүдайларға табынды, олардың ішінде ең бастылары: Шамаш - Күн қүдайы, Син - Ай қүдайы, Адад - жауын-шашын кұдайы, Нергал - Өлім қүдайы, Ирра - соғыс қүдайы. Осы қүдайлар адамдарға үксап өмір сүреді: үрпақ жалғастыру, байлық пен мансаптан бас тарту, өз мүддесін орындау және т.е.с . Адам тағдыры осы қүдайлар қолында, ал олардың еркін тек абыздар ғана болжай біледі. Ең басты құдай – Ан, ең жоғары құдай – Мардук,
Ертегі Иран діні.
Ертедегі Иран діні зороастризм (Парсизм) діні болды. Бүл дін б.д.д.УП ғ. ертедегі Иран мемлекетінде шықты. Зороастризм Египет және Вавилон діндеріне қарағанда пайғамбарлығы жетілген немесе бір жүйеге келтірілген дін деп айтуға болады. Зороастризм дінінің негізін қалаушы Заратуштра аңыздық пайғамбар. Аңыз бойынша, Заратуштра (гректе Зороастр деген сөз), ежелгі Иран сөзінен шыққан түйелі адам, түйе жетектеген адам деген мағына береді. Зороастризмнің діни және мәдени жәдігері Авеста кітабы болды. Зороастризм бойынша, әлемде бір-біріне карама-қарсы екі негіздің - жақсылық пен ізгіліктің қүдайы, нүрдың, өмірдің ақиқаттың, рәміз Ахура-Мазда мен зүлымдықтың белгісі, қараңғылық пен өлім таңбасы Анхра-Маньюдің арасында толастамайтын күрес жүріп жатады. Өз қарсыласына қарсы күресте Ахура-Мазда адамды жаратады. Демек, әлемде екі қүдай бар, оның біреуі - мейірімді қүдай Агура - Мазда да, екіншісі - мейірімсіз күдай Ан-гра-Майнью. Киелі Авеста кітабының өлеңдерінде және гимнінде зороастризм еңбекті, жақсы жұмысты, ойды, бейбітшілікті, достықты, адалдықты, сенімділікті мақтайды. Ал, ұрлықты, жаман сөздерді айытпайды
Ертедегі грек діндері.
Діни мифологиялық көзқарас бойынша: алғашқы кезде Хаос (түпсіз түң-ғиық) өмір сүрді, одан жер күдайы Гея және жерасты қүдайы Тартар шықты. Гея аспан қүдайы, әрі баласы, әрі әйелі Уранды туды.
Екінші қатар күдайлары, Гея мен Уранның балалары - Титандар туды. Уран қауіптеніп, орнымды тартып алады деп, өз балаларынан қорқып, оларды жер астына Тартар күдайына беріп қамап қояды. Бірақ Титандар жер астынан күтылып шығып, әкесінің тағын тартып алады. Олардың ішінен Кронос, уақыт күдайы, өз балаларын жеңіп, барлық әлемге тыныштық орнатады.
Үшінші қатарлық қүдайлар басталады. Кроностың ең кіші баласы Зевс - найзағай және жауын қүдайы, өзінің әкесін жеңіп бас күдайға айналады. Оның әйелі Гера - аспан қүдайы және неке қамқоршысы. Зевс өзінің ағайындары Посейдонға теңіздегі билікті, Аидқа жер асты патшалығын береді. Сүлулық пен сүйіспеншілік күдайы Афродита мифтер бойынша теңіз толқынынан жаратылған. Үшінші қабатты қүдайлар Олимп тауында орналасады.
Ертедегі Рим діндері.
Ежелгі Рим діндерінде Грек дініндей айқындық миф жоқ. Олардың діні қарапайым, сөзге сараң болды. Керек болса ертедегі Рим діндерінде күдайлардың суреттері мен образдары болмады.
Рим қүдайлары үзақ уақыт антропоморфтық түрде, Юпитер болса, шақпақ тас түрде, Map күдайы найза түрде, Веста қүдайы от-жалын түрде бейленді. Римдіктер жай ғана Юпитерге сенсе жеткілікті деп түсінді. Пуникалық соғыстан кейін Рим мен Греция елдері тығыз байланыс жүргізді. Рим Эллада мәдениетін қабылдап, оның дінін өздеріне таратты. Гректердің қүдайлық түсінігінен, Римдік қүдайлар шықты.
Ертедегі славян діндері
Ертедегі славяндарда 9 табиғаттың күшіне табыну үлкен орын алып отырды. Ең жоғарғы қүдай Перун - күн күркірейтін және найзағай қүдайы. Перун қүдайына екі жақты көзқарас болды. Біріншіден, ол өзінің жауын және найзағайымен жерді көгертеді. Екіншіден, қиратушы және жазалаушы қүдай болып көрінеді. Одан кейінгі қүдайлар, Сварог - жарық пен аспан қүдайы, Әке Дажбога - Күн мен от қүдайы, Хоре - жел, Стрибог - мал қүдайы жэне т.е.с Көптеген мейрамдар табиғаттық қүбылыстарға байланысты болды. Қыстың уақытында күннің үзаруына, масленица, Купала, егін тойы өткізілді. Олар-дың барлығы магиялық түрғыда өтіп жатты.Русьтің Византиядан Христиан дінін (988ж.) қабылдауы орыс өміріне, тарихына бетбүрыс алып келді.
Ежелгі Қазақстандағы діни сенімдер.
Кең байтақ Қазақстанның ұлы даласында ерте заманнан бастап көптеген діндер шығып, көптеген діндер таралып, өмір сүріп жатты. Олардың түрлеріне келетін болсақ, осы кездегі археологиялық, этнографиялық ғылымдарға сүйене отырып мынандай діндердің шығып таралғанын айта аламыз: Көк тәңірі (Теңрізм), Жер-Су, май, Шаманизм, Митрайзм, Буддизм, Манихейшілік, Христиандық (несториандық) және Зороастризм. Ежелгі қазақ хандығының тікелей ата-тегі түріктерден таралды дейтін болсақ, ежелгі түріктердің басты Қүдайы Көк Тәңіріне сенгендіктен, қазақ халқының да алғагпқы сенімділігін Тәңірлік деп айта аламыз. Олай деп айту себебіміз, көшпенді түрік халқы үшін табиғат, оның ішінде Аспан, олардың өмір сүруіне тікелей байланысты болды. Көгілдір Аспан - ең жоғарғы әлемнің тірегі, тіршіліктің тірегі. Тіршіліктің тірегі Жер мен Су. Сонымен әлемді үстап, басқарушы – Тэңір.
Сонымен, табиғи күштерді пір түтудан, тәңірлік көп түсініктіктен бас Қүдайына айналуы.
Түрік халықтарының мифологиясының өзіндік ерекшелігі - Жер мен Аспанның тығыз байланыстығы. Ондай байланыстырушының дәнекері - алып Бәйтерек. Осы биік Бәйтерекпен эпос батырлары аспан денелеріне өрмелеп жете алатын болған. Аспан денелері сакралды киелі ретінде қарастырып қадірленген. Мысалы, Оғызнама эпосында Оғыз қаған өз балаларының атын Көк, Күн, Ай, Жұлдыз деп койған екен. Қазіргі қазақ халықтары балаларында Күнсұлу, Айсүлу, Жүлдыз, Шолпан деген аттар кеңінен колданылуда. Аспан мен Жердің үйлесімдік идеясы туралы Ш.Уэлихановтың жазғанына тоқталсақ: Аспанда өмір сүретін адамдар бар. Олар тамақтарының астына белбеу буынады. Біз ортада, жер үстінде өмір сүреміз, белбеуді денеміздің ортасынан буамыз, ал күні, айы және жұлдыздары бар жер асты адамдарды белбеуді аяғына буалы.
Алғашқы дүниетанымдықта, адам өзін табиғаттың бір бөлігі ретінде қарастыра отырып, өздерін ғарыштық күшпен жасағандығын мойындады. Кеңістік пен Уақытты жакындастырып, мифологиялық көзқараспен дамыды.
Айқастыра тіркеп байлаған қой, ешкілер тобын айтады. Қазақстан еліне Христиан сонан соң Ислам дінінің тарауынан бастап қазақ халықтарында мәдени үлкен өзгерістер басталды.
Негізгі әдебиеттер: 2, 4, 6, 13, 18.
Қосымша әдебиеттер: 2, 4, 8.

№3 тақырып Ұлттық діндер.
Үлттық халықтың діндері әр түрлі ру-тайпаның діндерінің араласуы мен дамуы арқасында, таптық қоғамның шығуына байланысты үлттык мемлекет діндері шығады. Ол діндер сол үлттың шекарасынан шығып кетпейді, немесе баска улттарға тарамайды. Қазіргі кезде бар және сол бір белгілі үлттардың арасында тараған улттық діндерге жататындар: индуизм, конфуцианство, синто, иудаизм және т.с.с.
Үнді халықтарының діндері: брахманизм, индуизм, сикхизм.
Үнді халкында қандай да бір діни ағымдар болмасын олардың барлығының ортақ көзқарасы: кайта туу және әрбір жеке адам өз жолдарымен күнәларын жеңілдетуді іздейді. Әрбір адамның тағдыры өз қолында деген пікір бар. Ерте дәуірден бастап әр түрлі діни көзқарастар, ритуалдар, салтанатты өлеңдер мен жалбарыну өлеңдері, ритуалды қүрбан шалу түрлерінің Веда деген киелі жинақта топтасқан. Ведалар дегеніміз - діни сарындағы дүғалардың, қүрандардың, қүрбандық шалу негізінде айтылатын суреттемелердің, табиғаттың поэтикалық бейнесінен хабардар ететін өлендердің жиынтығы. Веда б.з.д. II мың жылдықтарда және б.д.д.1 мың жылдарында күрастырылған төрт бөлімнен түратын жинактар. Ең маныздысы Ригведа симхат,
Ригведа бойынша, ең басты қүдай - Аспан Дьяус қүдайы, қүдайлардың кесі, оның йелі - Жер Притхива қүдайы. Барлық қүдайлар осы екі қүдайдан тарады дейді. Ең атақты қүдайдың бірі - Индра әлемді үстап түрған, жындарға қарсы, данышпан және батыр, жылы мен жарықтың, жауын мен дауылдың қүдайы. Оның ерлігіне арналған 250 гимн бар. Тағы да, үй мен отбасының, бақыт пен денсаулықтың қүдайы - Агни. Оған арналған Ригведада 200 гимн бар
Брахман діні - бар әлемнің генетикалык, түп негіздік бастамасы және олардың соңы. Брахман екі түрлі болады. Бірінші түрі қозғалмайды, нақты өмір сүреді, бірақ жойылып кетуі мүмкін, ал екіншісі жойылмайды, өлмейді, қозғалыста болады және ақиқат. Бірінші брахман көп түрлі болса, екіншісі жеке түрлі болады. Брахман жрецтері әр түрлі дәлелдер аркасында Веданы өздерінің жағдайларына ыңғайлап, халық арасында үлкен авторитетке ие болады. Жрецтерге қүрбандық жасау ритуалына ақы төленеді. Ақыны алтын мен бүқа, ат және киіммен төлеуге болады. Олардың мүліктеріне ешкім тиісе алмайды, солардың арасында - патша да. Брахман жрецтерінің айтуы бойынша адамның үзақ жасауы тікелей қүрбандық жасау ритуалына байланысты, кім көп қүрбандық ритуал жасаса, сол үзақ өмір сүреді дейді. Өмір кайталанып отырады, өлім ол басқа сапаға көшу деген сөз. Адам жанының әрбір нәрсеге айналып отыруы кармага байланысты, немесе қанша жақсылық және жамандық жасағанына байланысты.
Индуизм Веданың көптеген көзқарастарын сақтап, ары қарай дамыды. Мысалы, карма туралы, Веданың қасиетті екенін, сансара туралы, яғни, өмір жанының тоқтамауы, жанның бір денеден екінші денеге көшуі және т.е.с көзкарастары. Индуизм үнді халкы үшін қатардағы дін емес, ол өмір сүру формасы, этикалык, адамгершілік және жеке адамның өмір сүру мәні болып есептеледі. Индуизм діні Брахман дініне қарағанда өте қарапайым және түсінікті. Индуизм дінінің қүдайлары адамдардың мүсініне жақын және өмір сүру формасы да түсінікті. Осы дін бойынша үш қүдайдың барлығына сенім бар. Брахма, Шива және Вишну. Әрқайсысының өзінің мүсіні, мінезі және істейтін ісі бар. Брахма - бар әлемді жаратушы, барлық нәрсенің түп негіздік бастамасы, ең жоғары ақикаттың бірлігі, әр түрлі тірі нәрселердің негізі мен қозғаушы күші. Үнді халықтары көбінесе қалған екі құдайға шоқынады, Шива мен Вишнаға. Шива өз мүсініне көптеген күдайларды ендіреді. Шива - қатал, қоркынышты қүдай. Оның үш көзі бар, денесіне жыландар жабысқан, мойнында бас сүйектері бар. Шива - өнер мен ғылым-ның, салтанатардың күдайы. Ол сонымен қатар, өлімнің, қиратудың, бүзудың, өзгертудің қүдайы болып табыла-ды. Осымен бірге, еркек күшін беруші, балалар жасаушы болып бейнеленеді.Сол себептен бала таппаған әйелдер сол Шива храмына барып, бала сүрайды. Шива жын-сайтандарға қарсы, барлық тірі жанды сақтаушы және ойын-сауық, бидің қүдайы.
Үшінші қүдай мүшесін Вишну дейді. Вишну - адамдардың адал қамқоршысы, көмекшісі. Ол адамдарды зүлымдық пен қатыгездіктен қорғайды, оларды қауіп-қатерден сақтайды және адамдарға шындықты жариялап отырады. Ол әрдайым әр түрлі образдар арқылы көрінеді. Мысалы, ол тасбақаға айналып, қүдайларға сусын жасауды үйретеді, осының арқасында қүдайлар өлмейтін болады. Вишна тағы да аватарх кейпіне антроморфизмдік түрде көріне алады. Вишнаның аваторлық кейпіне айналуы негізінен он дейді. Алғашқы төртеуі жануарлар түрінде болады, бесіншісі аватара қортық дәуге айналады. Алтыншы Парашура әскери ерлік мүсініне айналған. Қалған төртеуі барлық индустарға мәлім қүдайлар Рама, Кришна, Будда және Калка. Жетінші аватара Рамаяна эпосында Вишна Рамма батырына айналады. Индустар Раманы басқа батырларға қарағанда, үлгі есебінде көрсетеді. Оған адалдық, батырлардың үлгісі, дінге берілгендігі, мейірмандылық т.е.с қасиеттерді, адамгершілікті қосып көрсетеді Кришнаның образы мен идеясы соңғы индуизм тарауларына әсер етті.
XV-XVI ғ. Үнді елінің индуизм дінінен бөлініп шыккан діни ағым - Сикхизм. Сикхизм индуизм дінінің оппозициялық түрі деуге болады. Индуизм дінінің қол өнерімен сауда-саттық жасайтын бір топ адамдары үнді халқының кастаға бөлінушілігіне қарсы шықты. Оны басқарған Гуру Нанақ (1469-1538) деген адам. Ол үлы Моголовтарға қарсы күресіп, Солтүстік-Батыс Үнді мемлекетінде соғыс демократиялық коғам қүрды. Сикхизм дінін екі діннің - индуизм мен ислам дінінің арасында қүрама дін деп айтуға болады. Дегенмен, ол дінді монотеистік дін деп айтамыз. Қүдай бір ғана, жалғыз, аты Ек деп аталады. Негізі діни кітап - Грантх Сахиб (қүдай кітабы). Қазіргі кезде Сикхтар Үнді мемлекетінің Пенджаб аймағында тұрады. Олар Пенджаб қүрамасын Үнділерден бөліп жеке Халистан мемлекетін қүруға армандайды. Сикхтер киелі Алтын Амритсара деген храмында өздерінің киелі кітаптарын сақтайды. Олар шаштарын алмайды, сакалдарын кеспейді, басына дөңгелек тақия киеді, ет жемейді, ішімдік ішпейді, темекі тартпайды. Әрбір сикхтер қарулы болып жүру керек. Олар өздерінің белдеріне кыска семсерін байлап жүреді де, әрдайым әр-бір сикхтер соғыска дайын болып жүру керек дейді.
Қытайдың ұлттық діндері: даосизм және конфуцианшылық.
Қытайлар да баска халыктарға үқсап, күдайлар мен рухтардың қүрметіне күрбандықтар шалды. Уақыт өткен сайын политеистік діни жүйелер генотеистік (бас қүдайлық) діни көзкарасқа ауысты. Рулық көп қүдайлардың ішінен лы Қүдай Шанди аты аңызға айналды. Қытайлық үлы Қүдай Шанди өз халқының мүңын жоктайтын, жағдайын ойлайтын, камқорлық жасайтын және арғы ата-бабаларының, ата тектерінің негізін қалаушы ретінде қабылданады.
Даосизм б.д.д. VI-V ғғ. өмір сүрді. Даосизмнің негізін қалаушы Лао-Цзы б.д.д. VI ғ. өмір сүрген, өз өмірінде Кәрі дана деген атаққа ие болған. Бүл діни жүйе діннен гөрі философияға жақындау десек те бола-ды. Даосизм адамзатты табиғатпен бірлікке шақырады. Кәрі дананың негізгі идеялары Дао дэ цзин кітабында баяндалған. Оның айтуынша, барлық заттар өз жолының даоның арқасында туып дамиды. Дүниеде өзгермейтін нәрсе жоқ, сөйтіп, өзгеру үрдісінде олардың бәрі өзінің қарама-қарсы жағдайына көшеді. Дао болса, алғашқы бастама, алғашқы түп негізі және барлық қүбылыстардың, денелердің бірлігі, соңғы сатысы. Даоны барлық заттардың анасы және аспан аясындағы империяның анасы деп есептеуге болады. Барлық заттар даодан шығады да, даоға қайта оралады. Адамзат жерге, жер Аспанға тәуелді, Аспан даоны, ал дао табиғилықты қажет етеді. Олай болса, дао адамзат баласының тіршілігі мен бізді қоршаған жарық дүниенің дәнекершісі болып табылады. Сонымен дао жалпы дүниетанымдық ұғым.
Б.д.д. II ғ. даосизм діни көзқарасқа айналды. Лао-цзы б.д.д. 666 ж. үлы діни императорға айналып, оның қүрметіне көптеген храмдар салынады. Бара-бара даосизм көптеген секталарға айналады.
Конфуций діні. Қазіргі Қытай халқының ең беделді үлттық діні Конфуций ілімі болып саналады. Оның негізін қалаушы Кун-Фу-Цзы, яғни Кун - үстаз. Конфуций б.з.б. 551 ж. шамасында өмірге келген. Оның негізгі ілімі бізге өзінің шәкірттері Ман-Цзы және Сюн-цзыдың еңбектері арқылы жетті.
Жалпы конфуцийшылдық діни көзқарасты философиялық-этикалық ілім десек те болады. Кунфуцзыдың философиялық көзқарасы бойынша, атты түзету деген көзқарасын қарастырайық. Барлық заттардың, адамдардың аттары болу керек. Сол аттарына сәйкес мінездері болу керек, ат пен атағы сәйкес келуі керек: әке - әкеге, бала - балаға, билеуші - билеушіге сәйкес болып аттарына байланысты ғана емес, шын мәнісінде де қалулары керек. Билеуші - әке, халық оның балалары. Осы түрғыдан мемлекет басқарылу керек. Олай болса, білу дегеніміз табиғатты емес, адамдарды танып білу. Қараңғы адамдар данышпандарға бағынуға тиісті. Олай болмаған күнде елде тыныштық болмайды. Лун юй деген Конфуций сөздерінің жинақ кітабы.
Жапонның ұлттық діні: синтоизм. Синтоизм - синто қүдай жолы, б.д.д.УІ-УП ғғ. шығыс Кюсю аралында Жапонияда пайда болды.
Ерте дәуірдегі жазу немесе Койки деген кітаптағы аңыз бойынша, синтоизм дінінің шығуы туралы айтылады. Бүл әдеби жинақ б.з.д. 712ж. жазылған. Оның негізгі мақсаты император рухын халықтардың үстінен қарап, билеу күкығын бекітуге арналған.
Ертедегі аңыз бойынша, император рухтары Аматрерасу (Күн күдайы) күдайынан таралғандығын, қалған Жапон халыктары оларға бағыныштылығын көрсетуге тырысады. Ең негізгі синтоикалық храм Исэ деген қалада. Оны Исэ дзингу Аматерасу храмы дейді. Жалпы Жапония бойынша 110 мыңдай храмда-ры бар.
Еврейлердің ұлттық діні: иудаизм. Иудаизм б.з.д. XIII ғ. Еврей халқының арасынан шыққан дін. Иудаизм деген сөз Еврей тайпасынан шыққан Иуда руының атымен аталады. Иуда руы еврей халқының 12 рудан шыққан ең ірі және бірінші патшасы Давидтан таралған беделді ру болады. Олардың қүдайы Яхва (Найзағай қүдайы, от күдайы, су қүдайы) барлық рулардың қүдайы деп алынады да, монотеистік жеке, еврейлер Палестинаны жаулап алған соң, Яхва құдайының кұрметше Иерусалим храмын салады.
Жалпы иудаизм дінінің дамуын үш кезеңге бөліп көрсетуге болады. Бірінші, - Таураттың шығуы немесе оның басқа негізгі бөлімі - Көне өсиет (б.з.д. ХІІІ-ІІ ғғ.) - Танах деп иудейлер атайды. Танах болса 39 кітаптан тұрады. Танах Ескі өсиеттің негезі.Екінші кезең Иудаизмнің Талмуттық даму кезеңі деп айтамыз. Қүлиеленушілік дәуіріндегі еврейлердің өмірлері діни формада көрсетіледі. Б.д.д. 70ж. Рим империясының Палестинаны жаулап алуы, ондағы Иерусалим храмын бүзуы, еврей халықтарының қүлдыққа түсіп, өз елінен тарап басқа елдерге кетуі туралы айтылады.
Үшінші кезең, Иудаизмнің даму кезеңі; модернизаторлық шағы. Қазіргі кезде Идаизмде әртүрлі ағымдар мен сектілер бар. Негізгі Иудаизм догмасы бойынша: Қүдай бір - Яхва, еврей халқы Қүдайдың таңдаған ерекше халқы, Яхва жерге қайтып келеді, жан мәңгі, ол дүниеде бар, Талмуд пен Танаха қасиетті кітап және т.б.
Иудаизмде діни табынушылық, әдет-ғүрыптар, мейрамдар өте көп. Діни регламенттер бойынша 365 іс-әрекетке тыйым салынады да, 248 іс-әрекеттерді істеуге шақырады. Иудей ораза үстау керек, баланы туған соң сегіз күннен кейін сүндетке отырғызу керек, балалық шаққа жету тойы, жерлеу т.с.с діни әдет-ғүрыптар бар. Мейрамның мейрамы - Пасха. Пасха мейрамы еврей халқының б.з.д.VII ғ. Ёгипёттен еврейлердің шығуы кезінен басталады, басқа әдет-жоралары бар. Иудаизм өзі басқа діндерден көптеген әсер алса да, ол дін христиан діні мен ислам дінінің шығуына, дамуына үлкен әсерін тигізді.
Негізгі әдебиеттер: 1, 2, 4, 5, 6, 11, 13.
Қосымша әдебиеттер: 2, 4

№4 Тақырып Дүниежүзлік діндер. Будда діні.
Буддизм Суддхонаның баласы Сиддхартхи Гаутаманың ілімінен (б.д.д. 563-483 жж.) таралған дін деп есептеледі. Буддизм дінінің шығу себебі сол кездегі Үнді мемлекетінің әлеуметтік-экономикалық жэне мәдени дағдарысқа үшырап жатқан кезі болатын. Будда діні, оның негізгі идеалды қөзқарастары таптық қоғамның шығуына, дамуына жол беріп отырды. Сол кездегі рулық-брахман дініне оппозиция болған Будда діні варна-касталық бөлуге қарсы шығып, елдердің басын біріктіруге талпынды.
Будданың ашқан өмір ақиқаты немесе ілімінің негізі - азап шегу-шілік, ол төрт игілікті ақиқаттан түрады. Бірінші ақиқат, өмір сүру азап шегу болып табылады. Екінші акиқат, азап шегудің себептері адамның тілегі мен қүмарлығына байланысты болды. Үшінші ақиқат, азаптан құтылудың жолдары – құмарлықтан құтылу. Төртінші акиқат, тілектер мен қүмарлыкты шешу үшін адамдар Будда көрсеткен жолдармен жүрулері керек. Ол жолдар мыналар: Буддаға деген қалтқысыз наным, дінге нұқсан келтірмей дұрыс талаптану, тәртіпті болу, кісі өлтірмеу, адамдармен соғыспай жақсы қарым-катынаста болу, өзін-өзі үстау және аңдып жүру. Қысқаша айтқанда, нирванаға жету. Нирвана деп адамның ерекше жайын білдіретін бүтіндей тыныштыққа бөленіп, айналаны қоршағандардың бәріне енжар караушылықты атаймыз. Соған жеткен адам қайта туудан қуылып, азап шегушілік тоқталады. Нирванаға тікелей жетудің сегіз сатысы болады: түзу көзкарас, түзу батылдық, түзу сөз, түзу жүріс-тұрыс, түзу тұрмыс қалпы, түзу күш салу (өзін-өзі үстай білу), түзу ықылас, түзу жұмылдыру.
Гаутама діни көзқарасына брахманизм және джайнизм діндері үл-кен әсер етті. Бірақ ол өз діни жолын тапты. Өзінің қатаң таукуалық тәр-тіп жолында медитация әрекеті мен сергектенуге жетті немесе Будда атағын алды. Буддалық дәрежеге жеткен соң, ол әрі қарай тауқуалық (мүғалім-монах) жүмысын жүргізе берді. Ол Сангха (монах ордені) деген қауым қүрды. Ол орден халықтардың садақалык, қайырымдылық көрсетудің арқасында өмір сүрді.
Сангха болса, Будда ілімін (Дхарма) халықтарға жеткізу үшін жүмыс істеді. Алғашкы Сангха бірте-бірте өсіп, дами отырып Әлемдік буддизмге айналды. Алғашқы б.з.д. 300 ж. Сангхи бір қалыпта дами отырып, одан бірнеше ағымдар бөлініп шығып, айрықша мектептерге айналды. Біздің заманымыздың жаңа дәуірінің басында Сангханың әр түрлі ағымдарынан екі үлкен мектеп пайда болды. Олар: Хинаяна (кіші күйме) және Махаяна (үлкен күйме). Хинаяна Тхеравада (ескі өсиеттік жол) көз-қарасын дамытты. Махаяна әлемге деген жаңа көзқарастыкпен дамыды.
Қазіргі кезде буддизмнің үш ағымы бар. Олардың діні, әдет-ғұрыптары, догмалары бір-бірінен айрмашылығы өте зор десек те болады. Бүл ағымдар: 1) Үнді-буддизмі - Тхеравада, немесе оңтүстік жэне шығыс-оңтүстік буддизмі. 2) Дао-буддизмі - махаяна немесе үлкен күйме, Қиыр Шығыс буддизмі. 3) Тантрикалық буддизм - ваджраяна немесе орта азиялық буддизм.
1.Тхераведа ағымы - (ескі жол) будданың салт жолы. Үстаздың бейнесін жай қүрмет етудің орнына тәңірге айналдырылған Буддаға табыну Үндіде етек алды. Мифтік аңыз есебінде Гаутаманың жүрген жерлері, айтқан сөздері барлығы киелі ретінде көрсетіліп, сол жолмен жүру керек дейді. Қатардағы буддистерді сергектену жолындағы жүмыс, жақсы жиған еңбегі бойынша бағалайды. Сол себептен Оңтүстік және Шығыс-Оңтүстік Азиядағы монастырдің рольдері биік болды. Осыған байланысты Тхеравада ағымы немесе хинояна (кіші күйме) үнді мемлекетінен басқа елдерге жақсы таралған жоқ. .
2. Махаяна ағымы (үлкен күме, үлы жол) - сергектенуге және нирванаға баратын жол, барлық адамға ашық, тек монах тәртібін сактау мен будда жолы және бодхисаттардың жәрдемі керек дейді. Сол себептен, бүл ағым бодхисаттарды пір тұтып, данышпандық рөлдерін өсіреді. Олар нирванаға қатардағы адамдарды жеткізуге жәрдем береді. Махаянада көптеген діни қауымдар пайда болды.
Жапониялық буддизмнің Дзен деген ағымы таралып, қатардағы будда адамдарының діні болды. Дзен-буддизм Шығыс Азияға таралған, жаңартылған түрі. Дзен-буддизм қос ағымдық сәулеленуді, ақиқатқа жетуді, саториді уағыздайды. Ішкі сезім, медитация арқылы сергектенуге, өмірдің шыңдығына жетуге болады дейді. Дзен - буддизмнің ирраци-онализмі мен интуитивизмі, оның экзотикалық ғүрпы, әсіресе, соңғы он жылда Батыс Европа және Америка философтарының назарын аударуда.
3. Ваджраяна немесе тантраяна ағымы (айрықша салт күймесі) б.ғ.д. II мыңыншы жылы шықты. Ол гуру (оқытушы, бастық) басшылығымен йогамен шүғылданады. Әрбір гуру өз әдістерімен йога жүйесін қолданады. Иоганы адамның ойын кірден тазарту, үяту деп түсіндіреді. Цзян хавай (1357-1419) қүрастырған Ламаизм ағымында әрбір гуру немесе басшы тірі құдай есебінде қабылданады. Ламаизм иерархиялық шіркеу жүйесі мемлекет жүйесіне үқсас, Шыңғысхан жасап кеткен жүйе.
Ламаизм будда дінінен бөлініп шықкын ағым. Бүл ағым екі бөлшектен түрады. Ламаизмнің сырткы табыну тәжірибесі тхеравадаға үқсап, ішкі жақсы тәжірибе жинау, рухани оқу жүрегі немесе ваджараяна ілімі бойынша, адамның ақылы космостық Будда денесімен қосылуы. Рухани жүрек эр түрлі күрылымнан түрады, ваджарамен теңестіріле отырып, мәңгілік символы - түрақтылық және бүзылмайтындығы.
Ламаизм Буддизм дінінің кең таралған формасы есебінде қарас-тырылады. Ол көбінесе, Тибетке, Орта Монғолияға, Непалдың кейбір аймақтарына жэне Индияға таралды. Олардың монахтарын ламдар (жо-ғарғы, негізгі) деп атайды. Ламаизм алғаш VIII ғасырда Тибеттен шығып, XV ғасырда мемлекеттік шіркеу болып қалыптасты. Оның шіркеу басшысын, далай-лама, (теңіз ламы) немесе хушухты деп атайды. Далай-ламалар Будданың жер бетіндегі образы, олар өлгеннен кейін де балалары арқылы өмірге келеді дейді. Ламаизм Тибетте тарау кезінен бастап, жергілікті шаман дінінің міндеттерін өзіне алды.Ламаизмге шаман дінінің мистикалык тантр ілімі жэне сикырлық салттары енді.
XIII ғасырда Моңғолия ханы Хубилай қызыл бөрікші жоғары лам етіп тағайындалды. Пазел - Қытай, Моңғолия, Тибет мемлекеттеріндегі барлық абыздардың басшысы болып табылды. ХҮ ғасырдан бастап, Тибеттегі будда дін орталығына айналды, ламаизм қауымдары өздерінің ламдарын Қүдай есебінде, әулиелер деп жариялады және олар коғам және мемлекет жүмыстарына араласты. 1550 жылы ламдардың басшысына далай-лама атағы берілді. Тибеттегі далай-ламаға Бандида хамо-лама деген атақ беріліп, ол бүкіл дүниежүзілік және рухани билікке ие болды. 1959 жылы Тибет астанасында Лхаста діни үлт көтерілісіне байланысты Бандида хамо-лама және 100 мыңдай тибеттер шетелге қашып кетуге мәжбүр болды. Қазіргі кездегі Банди хамо-лама Индия мемлекетінде түрады.
ХҮІІ ғасырда лама діні Моңғолия арқылы Буратияға, Ресейге енді. Ламдар мен бурят нойондары лама дінін бурят, калмақ және тувинстердің ішіне зор ынтамен таратты. 1991 ж. шілденің 10-ынан 31-іне дейін, Ұлан-Удэде ламаизмнің Ресейге тарағанына 250 жыл толғандығын той лады.
Орта Азия мен Қазақстан жеріне Будда діні Ү-ҮІ ғғ. таралды деп есептейді. XX ғасырдың екінші жартысында жүргізілген археологиялық зерттеу бойынша буддизмнің Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарында және Қытаймен шекаралас Жоңғар қақпасының аймағында іздері табылды..
Қазіргі кезде буддистер Қазақстанда аз, Алматыда будда қауымы тіркелген. Оларға жергілікті бурят, қалмақ, монғолдар барады.
Негізгі әдебиеттер: 4, 9, 10, 11, 13.
Қосымша әдебиеттер: 2, 4, 8.

№5 тақырып Христиан діні.
Христиан діні - екінші әлемдік дін. Ол I ғасырда Рим империясының шығыс өлкесінде, дәлірек айтсақ, Израильде (Палестинада) б.д.д. 30-100 ж. еврей және басқа үлттардың арасында пайда болды. Алғашқы христиан қауымы қудаланушы дін болғандықтан, христиандар христиан дінінен басқа діндердің салтына қатыспады. Олар қоғам өміріне де қатыспады, жалпы мемлекеттік мейрамдар принциптерімен өмір сүрді. Мүның бәріне халықтың жоғары топтары қарсы түрды..
II ғасырдан бастап қүл иеленуші жүйесінің дағдарысқа үшырауы салдарынан, империяның нашарлануын тоқтата алмаған үстем тап дағ-дарысқа түсіп, пессимизмге үшырады. Жағдайдың қиындығынан, одан шығудың жолын білмеген ауқатты үстем таптың адамдары христиан қауымына кіре бастады. Сол себептен христиан кауымының қүрамы өзгерді.. Епископ пен пресвитерлер бірте-бірте қауымға басшылық етуді өз қолына алды. Әр түрлі культті өткізу, уағыз айту, күнделік жүмысты басқару осы адам-дардың қолында болды. Сонымен Шіркеу иерархиасының жоғарғы топтары қүл иеленуші мемлекетпен жақындасты. II ғ. аяғы кезінде Христиан діні Рим империясының барлық облыстарына таралды. III ғ. басы кезінде 313 жылы Миланда Константин император Христиан дінін ерікті түрде кабылдау жөніндриялады. Міне, осы уақыттан бастап Христиан діні ресми түрде үстемдік етуші дінге айналды. Ал, 324 жылы христиандықтар ресми түрде Рим империясының мемлекеттік діні деп жарияланды. 325 жылы оның бас-шылығымен Никке қаласында 1-ші Бүкіләлемдік христиан шіркеулерінің соборы (съезі) шақырылды. Собор Христиан дінінің негізгі уағыздарына қысқаша түрде каулы алды. Бүл қаулы Құдайға сенудің - Никкейлік символы деп аталды. Сөйтіп, император өкіметі мен христиан шіркеуінің одағы қүрылды да, Христиан діні мемлекеттік дінге айналды
Христиан дінінің негізгі догмалары Шіркеудің шығуымен бірге діни қасиетті жазбалар мен қасиетті аңыздардың жасақталуы катар жүрді. Христиан дінінің қасиетті жазбасы Библияда (грек. - Кітаптар) жинақталған. Қазақша атауы - Інжіл. Библия екі бөлімнен түрады. Бірінші бөлім, Ескі өсиет (Ветхий завет) және Жаңа өсиет (Новый завет). Ескі өсиет көлем жағынан 4/5 Библияның бөлігін алады. Бүл бөлігі Иудаизм дініне де ортақ. Өсиет деп ертедегі еврей халқы Қүдаймен, кейін келе баска да халықтармен Иисус Христос келісім жасаған деген түсініктен шығады. Екінші бөлімі Жаңа өсиет (Новый завет) деп аталады. Жаңа өсиет тек Христиан дініне тән. Барлығы 77 кітап. Олар ежелгі еврей, арамей және көне грек тілдерінде жазылған. Библия кітабына сүйене отырып, Христиан дінінің акиқат делініп танылатын діни қағидалары (догматтары) парыз есебінде күрастырылды. Христиан дінінің қандай бір ағымдары болмасын осы парыздық діни кағидаларды мойындайды да, бірақ өз беттерінше орындайды. Мүндай кағидалар (догматтар) негізінен 12 бөлімшеден түрады, оны негізі діни наным символы деп атайды. Бүл символдық сенімнің 325 жылы Никей соборында сегізі қабылданды да және Царьгород немесе Константинопль (381) әлемдік соборларда, жетінші Никкей (787) соборын коса есептегенде 4 символы қабылданды. Ал, католик ағымында Триденттік соборда (1545-1563) әрі қарай өңделген болатын.Осы 12 символдық сенімге күмәнсіз сену керек. Христиан табыну культтерінен фитиштердің калдықтарын көреміз: икондар, крестер, киелі дейтін табыттар, киелі су жатады.
Христиан дінінде магиялық қалдықтары да бар. Оларға әр түрлі дуа оқу (молитва), діни іс-әрекеттер жасау (таинства), күпия, сырлы жұмбақ, діни салт-жоралары.
Діни мейрамдарарын төртке топтап қарастыруға болады. Иисусқа арналған, Құдай туған (богородаца) әйелге арналған, әулие адамдарға арналған және киелі икондарға арналған.
Христиан дінінің бөлінуі. Христиан шіркеуі алғашқы уақыттан бастап біртүтас дін болған емес. Кең байтақ Рим империясының халықтары өздерінің түрып жатқан әлеуметтік, әдет-ғүрып жағынан әр түрлі болғандықтан, Христиан діні де сол жергілікті өмірге бейімделініп тара-лады. Рим мемлекетінің нәтижесінде алғашқы кезде төрт дербес шіркеулер пайда болады. Олар Константинопль, Александрия, Антиохий, Иерусалим шіркеулері, іле шала Антиохий шіркеуінен Кипр, кейіннен Грузин православы шіркеуі бөлініп шықты.
Ең үлкен бөліну 1054 жылы шығыс және батыс христиан шіркеулері болып, ыдырап аяқталды. Шығыс бөлігі Православиялық, ал батыс бөлігі Католик болып дербес шіркеу болып шықты.
Православие-христианшылдықтың Шығыс немесе Византиялық бөлігі, қазіргі кезде бір-біріне тәуелсіз автокефальды 15 православие шіркеуі бар: Константинопль (Туркия), Александрия (Египет), Антиохия (Сирия, Ливан), Иерусалим, Орыс, Грузия, Сербия, Румен, Болгар, Кипр, Эллада (Греция), Албан, Поляк, Чехославак жэне Американдық, тағы басқа үш автономдық шіркеулер бар (синай, фиин жэне жапондық). Әр-бір дербес шіркеулердің шекарасын сол дербестік берген автокефальды шіркеу анықтайды.
Әкімдік жағынан православия шіркеулері: экзархат (автономия), епархия (өлке), викариант (облыс), благочин (район) жэне приход (жер-гілікті, кішкентай) шіркеуі болып бөлінеді. Барлық православия шір-кеулерінің канондары, діни догмалары мен ғибадаттары бірдей. Православие шіркеуінің ілімі Никкей соборында (325) және Константинопльде (381) әлемдік соборлардағы шешімді бұлжытпай орындайды.
Русьтегі христиан діні. Х ғ. аяғында 988 ж. Владимир князінің бұйрығы бойынша Христиан діні мемлекеттік дін деп жариаланды. Христиан діні, Біріншіден, өкіметтің маңызын жоғары көтерді және мемлекеттің жеке бөліктерінің арасындағы байланысты нығайтып бір орталықты мемлекеттік халге жеткізді. Екіншіден, Христиан дінін қабылдау Батыс Европа елдерімен қарым-қатынасты жеңілдетті. Үшіншіден, Христиан діні орыс қоғамының мәдениетін көтеруге себепкер болды, орыстар Византия ғылымымен және өнерімен танысты. Византия ол кездегі Европаның ең мәдениетті елі еді. Ақырында, Христиан діні халықтарға (Библияны оқу үшін) сауат ашуға жрдемі тиді.
1037 жылы Владимирдің баласы князь Ярослав Мудрый Киевте митрополитті шіркеу басқармасын қүрды. Митрополит епархияға бөлінді, оның басында епископтар түрды. 1325 жылы митрополит Петр митрополия кафедрасын Мәскеуге ауыстырды. XIV-XVI ғғ. Русьте көптеген монастырьлар салынды. 1448 жылы бірінші орыс митрополиті Ион Кон-стантинопльдің патриархатының рүқсатынсыз Мәскеу митрополиті болып сайланды. Ал 1589 жылы Федор Иоаннович патшасының қолдауымен бірінші патриарх митрополит Иова сайланды. Осыған байланысты Орыс Православия шіркеуі дербес автокефалды болып жарияланды.
Орыс православие шіркеуі бүгінгі таңдағы үлкен екі мәселені шешті. Бірінші, Русьтің шокындырылғанына 1000 жылы толуына арналып, 1988 жылы маусымның 6-сында Троице Сергеев Лаврында ашылған орыс православие шіркеуінің жергілікті соборы көп көңіл бөліп, міндеттер қойылды. Жергілікті собордың барлық қатысушылары бірауыздан шіркеу өміріне өзгеріс енгізу қажеттігін мақүлдады. Екінші жағдай, 2000 жылы тамыз айының 13-16 күндері Орыс Православие шіркеуіне Архиерей юби-лейлік салтанат соборы өтті. Бүл соборда Негізгі әлеуметтік Орыс православие шіркеуінің концепциясы деген қаулы қабылданды. Бұндай қаулы бұрын-соңды болмаған әлеуметтік ресми шіркеу қүжаты болып есептеледі. Бүл қүжатта шіркеу қызметкерлері қазіргі кездегі әлеуметтік мәселелерге өте кең көңіл бөлген. Бүл мәселелер әрбір салада - экономикалық, саяси, мемлекет шіркеулік, моральдық, денсаулық, ғылыми, мәдениет, білім алу жэне т.б. мәселелер бар. Бүл қүжаттық бағдарлама шіркеу канонымен салыстырылады.
Орыс Православиясы Қазақстанда исламнан соң екінші орын алады. Бүл дін Қазақстан жеріне ХҮІІІ ғасырдан, Қазақстан Ресейге қосылғаннан бастап тарайды. 1876 жылы Верный қаласында (қазіргі Алматы) Түркістандық епархиясының кафедрі қүрылды. 1945 жылы Алматылық-Қазақстандық Епархия қүрылды. 1991 жылы осы епархия үш епархияға бөлінді. 1999 жылы епархиялық басқару Алматыдан Астанаға ауысты. 1995 жылғы 1 қаңтардағы санақ бойынша қазіргі Қазақстан жерінде 212 приход, 8 монастрь жүмыс істейді.
Католик дінінің шығуы. Католик шіркеуі және Католик ілімі ертедегі Христиан дінінен бөлініп шыкты. IV г. Рим империясы Батыс және ІІІығыс империя болып бөлінген кезде, Батыс Рим империясыньщ христиан шіркеуі батыстық немесе Рим-католик шіркеуі болып аталды. Католик немесе Католикос деген ұғым грек тілінде әлемдік, барлық деген мағына береді.
Он бір ғасыр бойы VIII ғ. - 1870 жылы Рим шіркеуі Италияның мемлекетіне қосылғанша Папалық жеке мемлекет болып түрды. Бірақ та 1929 жылы Папа Пий XI және Италия мемлекетінің басшысы Муссолиимен келісе отырып, Рим қаласына 44 гектар жер беріп, Католик шіркеуін дербес шіркеу ретінде жеке мемлекет болуына жәрдем берді. Содан бастап Ватикан мемлекеттік қала ретінде барлық католиктердің осы күнге дейін орталығы болып есептелінді.
Католик шіркеуі бір орталыққа бағындырылған. Оның орталығы және Рим Папасының резиденциясы - Ватикан. Ол Рим қаласының ортасында қала-мемлекет (ауданы 44 гектар, шекарасының үзындығы 2600 метр, халқы 1 мың адам), өз гербі, гимні, жалауы, поштасы, радиосы, телеграфы, баспасөзі т.б. сондай-ақ, шағын гвардиясы мен жандармериясы бар. Қысқаша айтқанда, қала ішіндегі мемлекет. Мемлекет басшысы - Папа. Оның дипломатиялық корпусы 100-ден астам мемлекеттермен қатынас жасайды. Күнделікті өмірде мемлекеттің жүмысын орындайтындар Ватиканның Куриясы (әкімшіліктер). Рим куриясы барлық саяси, экономикалық және діни жүмыстарын орындайды. Католик шіркеуінде жалпы Христиан дініндегі диакон, пресвиттер, епископ дәрежелерінен басқа тағы да жаңа кардинал, митрополит, патриарх, примас шендері енгізілген. Кардиналдар сословиесі барлық эпископтардан жоғары қойылады. Бұл атақ XI ғ. бекітілген, олар Папаны сайлауға және Папа болып сайлануға болады. Рим Папасы кардинал жиналысымен сайланады. Ол атақ өмір бойы беріледі. Қазіргі кезге дейін тарихта 265 Папаның аттары бар. 1523 жылдан 1978 жылға дейін Папаның тағына тек Италяндыктар сайланды. 1978 жылы бірінші рет бүл атақты Поляк кардиналы король Войтыл Папа атағына сайланды.
II Ватикан соборының шешімдерін іш жүзінде алға дамытқан Папа Иоанн Павел II шынында үлы Папа болып атағы қалды. Себебі жоғарыда көрсетілген Собордың шешімдерін іш жүзінде алға дамытқан Папа болды. О Қазіргі 265-ші Папа, неміс кардиналы Иозер Ратцингер, оған Бенедикт XVI деген ат қойды.
Қазақстан жерінде 80 католик қауымы, 2 монастырь жүмыс істейді. 1991 жылы Ватиканның шешімі бойынша Қарағанды қаласында Орта Азия мен Қазакстан жерінің Апостолдық басқару әкімі орналасты. 1994 жылдан бастап Ватикан мемлекетімен Қазақстан дипломатты қатынасы басталды. 2001 жылы қыркүйек айының 22-25 күндері аралығында Рим папасы Иоани Павел П-нің біздің елге ерекше сапармен келіп кетуі католик шіркеуінің Қазақстанға деген жақсы ниетін көрсетед.
Протестантизм, шығуы XVI ғ. Батыс Европада капиталистік қатынастар тууына байланысты феодалдық қүрылысқа қарсы, католик шіркеуі мен папашылыққа қарсы күрес формасында әлеуметтік саяси Реформация деп аталған қозғалыс туды. Ең бір үлкен реформаторлық козғалысты бастаған профессор Мартин Лютер (1483-1546) Виттенберг университетінің мұғалімі, дінбасшысы. Ол 1517 жылы 31 қазан айында Виттенберг университетінің кақпасына өзінің 95 тезисін іліп, индульгенция сатуына қарсы шықты. Лютердің әрбір адамы Христосқа деген сенімін өзі реттеу арқылы ешқандай дін кызметкерлерінсіз-ақ Қүдаймен байланысады, Қүдай алдында барлық адам тең деуі протентантизмнің негізгі догмасына айналады. Лютер католиктік иерархияға қарсы шықты. Оның жалпы бағдарламасында дін басшыларының сайланып қойылуы, шіркеудің Рим Папасына тәуелділігін жою, діни ғүрыптарын жеңілдетуі, феодалдық шіркеулік жер иеліктерді жою, Римге ақша жібермеу, шіркеудің әдет-ғүрыптарын қысқарту, шіркеуді мемлекетке бағындыру т.б. талаптар қойылды.
Лютердің көзқарасы бойынша, әрбір христиан өз бетімен Библияны оқу керек екендігін, Библиядан өзге шындық жоқ екендігін дәлелдеді. Алғашқы күнә адамзатты күнәһар етіп қоймай, оның табиғатын бұзды. Сол себепті адамның енді қайырымдылық жасау қолынан келмейді. Ол өзіне-өзі жәрдем бере алмайды. Қүтқарушылық тек Қүдайдан келеді, ол үшін адамдар тек Қүдайға қүлшылық жасауы қажет. Ал басқа жолдармен діни іс-әрекет, аскетикалық, салт, шіркеуге бару барлығы дүрыс емес. Қайырымдылық, жақсылық тек Қүдайды сүюден пайда болады, евангелідегі Христосты сүюден шығад. Оның соңы Лютерандық шіркеуінің пайда болуына алып келді. Лютерандардың сенімі мен догматикасының көзі ретінде Таурат, сондай-ақ М.Лютер еңбектері, әсіресе, оның Қысқаша катехезис еңбегі танылады. Лютерандық шіркеу иерархиясын және қүлшылық ету күпиясын теріске шығарады. Қүдай мен адамның тікелей байланыстығын мойындайды.
Дүние жүзінде бір-біріне дербес 250 лютерандық діни одақ бар.
Қазақстан жеріне лютерандар ХҮІІІ ғасырда ақ патшаның саясаты арқасында Ресей мен Қазақстанға кіре бастады. 1941 жылы немістердің депортациясына байланысты Қазақстан жеріне көптеп енді. Лютеран қауымы 1958 жылы Ақмола қаласында, 1963 жылы Алматы қаласына тіркелді. 1993 жылы Алматыда олардың учередительный Синоды (съезі) өтті. Осының арқасында 1998 жылы Алматыда Приход синоды ашылды. Республикамызда неміс үлттарының азаюына байланысты, 1993 жылдың 1 қаңтарында республикада 152 қауымдастық болса, 2003 жылдың 1 қаңтарында олардың 29-ы ғана қалды.
XVI ғ. бірінші ширегінде Кальвинизм деп аталатын протестан ағымы пай да болды. Бүл ағымның негізін салушы - шаруа отбасынан шыкқан Швейяария реформаторы Ивингли Ультрих (1484-1551). Ивингли өлгеннен кейін оның ілімін Жак Кельвин (1500-1564) үгіттеп дәйектеді.
Лютеран шіркеуіне караганда кальвенизмде түрақты символдық сенім жоқ, Библия тек жалғыз діни ілім. Екінші бір беделді сенім ілімі Кальвиннің шығармасы Наставления в христианской вере (1536-1559). Бүл кітапта Кальвин Лютердің идеяларын бір жүйеге келтіріп және баска да реформаторлардың еңбектерін көрсете білді. Реформаторлар барлык, діни атрибутиканы (икон, свеч, крес) алып тастады. Крещениемен және причащениені діни символикалық әдет деп қарастырады. Діни уағыздың екі түрін қалдырды, намаз оқу мен діни өлең айту. Кальвенизмнің діни үғымында фаталдық көзқарас басым, оның мәні мынада: дүние жаралғанға дейін Қүдай біреулерді жарылқады, біреулерді қарғады, кейбіреулері жүмаққа, екінші біреулерді тамұқка жазды, міне, осы мәңгілік жазмыш үкім тіпті де өзгермеді.
Англикан діні.
Германиядағы реформаторлар қозғалысы Англияға жетті. 1534 жылы Король Генрих VIII ғ. (1491-1547) Англиядағы монастырьлерді жауып, өзін шіркеудің бастығымын деп жариялады. Содан бастап Англияда протестант діні тарады. Оның ерекшелігі - әрбір құрамның конгрегацияның толық дербестігінде және діндарлар қүрамы өкімет орындарынан тәуелсіз. Олар алғашқыда иерархияға қарсы болғанымен, кейіннен Англияда және Уэльсте Конгрегациялық одақтар құрылды. Басқа протестанттарға қарағанда, англикалықтар шіркеудің қызметін қалдырды. Шіркеудің иерархиясын, епископтар мен священиктерді король өзі тағайындайды. Табыну, сиыну ағылшын тілінде өткізіледі. Діни әдет-ғұрыптардан екеуін қалдырған: крещение шоқыну және причащение. Қүдайға кұлшылық ету - басты орын алатын литургия. Ол күрделі ғүрыптармен, салтанаттылығымен ерекшеленеді. Жалпы англикан шіркеуі реформаторлардың ішінде евангелиялық жаққа бүрмалайды.
Квакеры. Протестант дінінің басқа ағымдарын кеш протестантизм деп атайды. Олардың біреуін Квакерлер деп атайды. XVII ғ. Христиан қоғамындағы ішкі жарық бауырластар (Христианское общество друзей внутренного света) деген ұйым шықты. Оның негізін салған кәсіпкер Джорж Фокс (1624-1691) деген адам, сенімін ақикат деді, әрбір адам ішкі нұрланудан шығады. Ондай нұрлануға жету жолы - Қүдаймен араласу. Құдаймен кездескенде адам дірілдеп қалтырайды, сонда адам нүрланады, ақиқат жолын көреді. Шоқыну үрдісінде үжымның мүшелері Қүдай мен адамның ішкі дүниесімен сөйлеседі, ондай сөйлесу қалтырап, дірілдеп өтумен жүріп жатады, сол себепті оларды квакерлер (анг. дірілдеу) деп атайды. Квакерлер жер жүзінде 200 мыңнан аспайды. Олардың үйымдары АҚШ-та, Англияда, Канадада және басқа мемлекеттерде кездеседі.
Методизм. XVIII ғ. бірінш жартысында методизм англиканшылдардың негізінде діни индифицентизмді (селқостықты) жеңу үшін шықты. Оның негізін қалаушылар ағайынды Уэли Джон (1703-1788) жэне Чарльз (1707-1788) Методизм діни әдет-ғүрыптарды өте тәртіппен үстау керек деп қарастырып және жаңа әдіспен шоқыну керек деп түсіндірді. Ағайынды екеуі Оксфорд университетінде оқып жүріп Киелі кулыб деген үжым ашты. Олардың айтуы бойынша әрбір адам туғаннан Қүдайдан қайырымшылык алады, Қүдай жолында жүруге жәрдем береді. Ондай жолдарды әр түрлі эдістемелермен жүргізуге болады. Қүдайға қүлшылық етуді, олар ашык аспанда, үйлерде, түрмеде, ауруханада жэне т.б. жолдарда жүргізуді үсынады. Методизмнің діни ғибадаттары өте қарапайым. Бүрынғы ғүрыптардан сакталған шоқыну мен причащения ғана. Методизм қауымдары 12 адамнан түратын класқа, топқа бөлінген. Қауым аймақтарға бірігеді. 1881 жылы дүниежүзілік методизмдік кеңес қүрылады. Қазіргі кездегі методизмдің саны 31 млн. адамды біріктіреді. Олар көбінде АКДІ-та, Великобританияда (Үлыбританияда), Австрияда, Оңтүстік Кореяда жэне Ресейде.
Меннониттер.
Меннониттер Солтүстік Германияда шаруалар соғысы (1524-1525) жеңілген соң пайда болды. Оның негізін қалаушы Гол-ландиялық Монно Симонс, ол зүлымдыкқа қарсы белсенді күреске қарсылық білдірді. Меннониттердің діни ілімінің негізі Менно Симонс жазған Шын христиан дінінің фундаменті. Бұл кітапта ол барлық қауым мүшелері тең праволы, зорлыққа, соғысқа қатынаспау керек (армияға кызмет етуден бой тартады), әрбір қауым дербес дейді. Меннониттер тағдырға мойынсынбайды. Олар тіптен Қасиетті жазбадан да жоғары деп есептейтін жеке діни нанымға зор мән береді. Голландияда және Германиядан меннониттер баска мемлекеттерге тарады. Олардың қауымдары Ресей мен Қазақстанда да кездеседі.
Баптизм.
Ағылшын Джон Смит (1554-1612) Англияда бірінші баптистік қауымды үйымдастырды. Баптистік (грек, суға батырамын, сумен шокындырамын) қауымда ересек адамдарды суға түсіріп шоқындыратын әдет ендіреді, өйткені олардың ойынша, кәмелетке жасы толғандар шын сеніммен келеді дейді. Баптисттердің мінәжәт (дом молитвы) үйіне кіретін есік кімге болса да ашық. Баптистер діни бостандықты талап етеді, қандай бір дін болмасын дербес өмір сүруі керек, шіркеу мемлекеттен бөлінуі керек, діни қауымдарға адамдардың барлығы тең праволы қүқты. Олар троицаны, Христостың Қүдай тектес екендігін мойындағанымен, шіркеудің адамдар арасындағы байланысшы болатынына, иконға бас июге, крест, әулиелерге сиынуға, монахтыққа қарсы болуды мойындамайды. Литургия, месса сияқтылардың орнына баталық жиындар (молитвенные собрания) өткізеді. Христиандық әдет-ғүрыптар мен мейрамдардан шоқындыруды, нан үзіп жеу салты (хлебопреломлена) және қол-алақан мен басқа дем (рукоположениені) жэне де Христостың атына байланысты мейрамдарды қолдайды.
ХІХғ. ортасында баптистер Ресейге, ал XX ғ. басында Қазақстан жеріне де тарады. 1944 жылы СССР-де Евангел христиан баптистерінің одағы қүрылды. Одан бір жылдан соң пятидесятниктер, ал 1963 жылы менониттер қосылып одақ күрды - ВСЕХБ. Белгіленген уақытында съездері өтіп түрады. Съездер арасында Братский Вестник - деген журнал арқылы жаңалықтармен бөлісіп отырады. 1960 жылдан бастап ЕХБ ішінде басталып, 70 жылдары қауымдық дербес одақтар шыға бастады. Қазіргі кезде дербес үш қауымдық одақ күрылды. Олар ЕХБ одағы, ЕХБ шіркеуі кеңес және ЕХБ шіркеу автономиясы.
Баптизм Қазақстанда ХІХғ. аяғы мен ХХғ.басында пайда болды. Қазіргі кезде інжілдің христиан баптистері (ІХБ) Қазақстан Республикасындағы шіркеулер кеңесін күрды. Оның діни орталығы Қарағанды облысының Саран қаласында. ҚР ШК негізінде 7 аймақаралық күрылған. Қазіргі кезде Ақмола, Қарағанды, Қостанай және Солтүстік Қазақстан облыстарында ІХБШК топтары жүмыс істейді.
Адвентистер. ХІХғ. 30-шы жылдарында АҚШ-та баптистерден жетінші күнгі Адвентистер бөлініп шықты. Діни уағыздаушы Уильям Миллер (1782-1849) жазда 1831 жылы Иисус Христос екінші рет жерге 21 наурызда келеді деп сәуегейлік айтты, сонда ақырзаман болады деді. Одан кейінгі Миллердің орынбасары Христостың қашан келетін мерзімін белгілеуден бас тартып, оның келуі жақын, бірақ келетін күні мен сағатын ешкім білмейді дейтін болады. Адвентистердің негізгі екі ағымы бар, Жетінші күннің адвентистері және адвентис реформистер. Жетінші күн адвентистерді баскарған Элен Уайттың (1827-1815) айтуы бойынша, Христос жақын арада қайта келеді, мың жылдық патшалық қүрып, күнәһарлар соңғы сот өткізеді деген жорамал айтты. Олардың ойынша, адам өлген соң жаны үйқыға кетіп, сот болатын күні оянады. Әрбір адам күдай алдында жазылып қойған. Олар жанның мәңгілік өмір сүретініне сенбейді, жан қатерлі сот уақытында қайта тіріледі де, күнәлардың жаны қүртылып, күнәсіздер Христостың денесімен мәңгілікке жаратылады дейді.
Ресейге XIX ғасырдың 80-жылы тарады. Олар Қазақстан жеріне XX ғасырдың басында пайда болды. 1999 жылдың соңында жетінші күн Адвентистер, жетінші күн христиан Адвентистердің шіркеуінің Қазақстандық конференциясы Астанада өтті. 2003 жылғы деректер бойынша Қазақстан жерінде 40-тан астам сыйыну үйі бар, ал қауым мен топтар саны 60-қа жақындайды.
Иегованың куәгерлері.
XIX ғасырдың екінші жартысында Америкада Иегованың куәгерлері - (свидетели Иеговы) деген қауым қалыптасты. Оның негізін салушы У.Руссель, Христос көзге көрінбей, 1914 жылы жерге екінші рет түсті, енді шайтанмен соғысқа дайындалып жатыр. Бүл армаггедон қасиетті соғыс соғысында тек иеговистер қалады да шайтан мемлекетінің барлығын қүртып орнына Христос басқаратын 144 мың иеговистер (қазіргі кезде олардың саны көбейді) қалып теократиялық мәңгілік мемлекет орнатады. Христос - Қүдай жасаған киелі адам. Шын мәнінде Құдай бір, ол Иегова Христостық Қүдайлық мәнін, о дүниелік өмір барлығын бекер дейді.
Қазақстанда Иегово куәгерлерінің 107 діни бірлестігі бар.Олардың догмалық діни көзқарастарына қысқаша мәлімет. Иегова куәгерлері - пацифистер, әскери қызметтен бас тартушылар. Олар протестанттарға үқсап икондарға, крестке жэне мүсіндерге табынбайды. Ондай табынушылық - пүтқа табынушылық дейді. Діни тойлары тек -Иисус Христостың өлген күнін Христостың өлгенін еске алу кештері және т.б.
Протестан дінінің ағымына жататын Елуіншілер (пятидесятниктер) дейміз. Елуіншілер ағымы АҚШ жэне Германияда XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында пайда болды. Иисус Христос қайта тірілгеннен кейін елу күн дегенде апосталдарға Қасиет Рух түсті және олар басқа тілдерде сөйлей бастады деген түсініктен оларға Елуіншілер деп ат қойып кетті.
Кейбір зерттеушілердің көзқарасы бойынша Елуіншілер Баптистерден таралған деп дәлелдейді. Себебі, елуіншілердің баптистерден айырмашылығы өте аз..
Протестант дінінің ағымдары өте көп. Қазақстан жерінде байқалғандары: Інжілдік сенімдегі христиандар (1921); Қүдай шіркеуі (Қүдай балалары) (XX ғасырдың басында); Пресвитериондар және т.б. Пресвитериандық ағымнан бөлініп шыккан, біздің елімізде кездестіретін діни қауымдар: Грейс-Благодать, Надежда, Косин дегендер.
Негізгі әдебиеттер: 4, 10, 11, 13, 15.
Қосымша әдебиеттер: 3, 5, 8.

№6 тақырып Ислам.
Ислам (араб тілінде бас июшілік, қүлшылык) - үшінші әлемдік, ең жас дін. Мүсылман қауымдары 120 мемлекетке тарап, 35 мемлекетте мүсылмандар саны басым болып, 28 мемлекетте мемлекеттік дін болып есептеледі.
Жалпы тарихи жағынан Ислам ҮІІ ғасырда Араб халыктарының алғашқы қауымдык күрылыстан таптық қоғамға өтуі, олардың феодалдық-теократиялық мемлекеттерінің Араб халифатына бірігуі кезеңінде пайда болып немесе осы жүйелердің тездеп өтуінің идеологиялық бейнесі болды.
VI-VII ғасырларда Аравия түбегіне әр түрлі діни ілімге бай болды. Араб жерінде орын алған, Иудаизм жэне Христиан, зороастризм діни ағымдары, сондай-ақ политеистік көзқарастарды да исламның идеялық көзқарасының қалыптасуына әсерін тигізді.
Ислам діні шықканға дейін Алла (Аллах) деген Қүдайға бас иген, бірақ бүл үғымға арабтар қатардағы бір Қүдайлардың есебінде қабылдады. Күрейіштер тайпаласы Мекке қаласын қоршаған Қүдайлар бейнесін және Қағбаның ішіндегі рулық Қүдайлардың бейнелерін сақтап қызмет етіп, біз Алла үйінің адамымыз, Алламен көршіміз деп санаған. Тек Мүхаммед пайғамбардың түсында Аллаға жеке Қүдай түсінігі берілді. Мүхаммед бір ғана Жаратушы күшті мойындады, ол күші - Алла еді. Міне, сол себепті ислам дінінің шығуы тікелей Мүхаммедтің өмірбаянына тығыз байланысты болды.
Ислам дінінің негізін салушы Мүхаммед 570 жылы Мекке қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Абдолла Бен Абдул-Муталиб Мүхаммед туған кезде сауда-саттық жолда жүріп, Ясриб қаласында өз баласын көре алмай қайтыс болды. Анасы Амина 4 жаска дейін баласын ауылға, бедуинге - Халима ас-Саадияға беріп асыратты. Мұхаммед 6 жасқа толғанда анасымен Ясриб қаласына қонаққа барып, ал қайтар жолында анасы Амина қатты ауырып, Абве қонысында дүние салады. Мүхаммедтің атасы Абдул-Муталиб Мүхаммедті 8 жасқа дейін тәрбиелейді. Атасы дүние салғаннан соң, немере ағасы Абу-Талиб Мұхаммедті өзінің жанүясына алады.
12 жасынан бастап Абу-Талиб Мүхаммедті өзімен бірге басқа елдерге сауда-саттық жасағанда алып жүреді. Мүхаммед ер жеткен соң, сауда-саттықты өзі жасай бастайды. Сонымен қатар, Хувайлиданың қызы Хадиджа (жесір әйел) Мүхаммедке ірі тауарлар беріп, сауда-саттық жасатады. Қатарынан екі рет алыс елдерге барып, Хадиджаның товарларын сатып, үлкен олжамен қайтқаны үшін, оның адалдығы үшін, Хадиджа Мүхаммедке түрмысқа шығуына ризашылығын беріп, үйленеді. Ол кезде Мүхаммед 25 жаска, ал Хадиджа 40 жасқа толған кездері болатын. Осындай жастық айырмашылыққа қарамай, олар бақытты өмір сүреді. Хадиджа болса Мүхаммедке 6 бала: екі үл, төрт қыз туады. Өкінішке орай Фатимадан басқа балалары Мүхаммедтің тірі кезінде өледі. Хадиджа Мүхаммедтің тек әйелі ғана болған жоқ, ол ең жақын досы болды. Мүхаммедті барлық жағынан қолдап жәрдем беріп отырды. Мүхаммед болса Хадиджаны сүйгенінен жэне сыйлағанынан, оның тірі кезінде баска әйел алған жоқ.
Мүхаммедтің қай кезде, неше жаста дін жолын бастағанын ешкім де айта алмайды. Бірақ білетініміз ол өз уақытында көптеген діндермен таныс болғандығы. Сауда-саттық жолда, көптеген елдерге барып, олардың діндерімен танысты. Меккенің өзінде де көптеген діндер болғандығын біз жоғарыда айтқан болатынбыз. Бірақ Мүхаммед осы діндердің біреуін де қабылдамай өз жолымен жүрді.
Мүсылмандар түсінігі бойынша, ислам уағызында Құран Алланың үмбеті Мүхаммедке Жәбірәйіл періште көктің бірінші қабатынан түсіріп, бір оқиға боларда, не бір жағдай туарда оның үзінділерін Мүхаммедке мезгіл-мезгіл жіберіп түрыпты. Ал Мүхаммед сол Қүдайдың берген өсиеттерін халыққа ауызша жеткізіп отырды. Қүран Қүдай сөзі болғандықтан бүған ешкім де ешбір шәк келтіруге тиіс емес.
Қазіргі Осман шығарған Қүран 114 сүре, 6225 аяттан (басқа да Қүранның түрлерінде 6204 жэне 6336 аяттан) түрады. Медина Қүраныда аяттардың саны 6000, Куфа Күраны мен үнді мүсылмандарының Қүранында 6232 аяттан түратын Қүрандар кездеседі. Шиитер қолданып жүрген Қүранында 115 сүре бар.
Барлық сүрелер көлеміне қарай орналасқан, басында үзақ сүрелер, одан кейін орта, ақырында қыска сүрелер. Сүрелердің аттары өздерінің мазмұндарымен анықталады. Бірақ біраз жағдайларда сүренің аты өз мазмүнына сәйкес келмейтіні де бар.
Біздің заманымызда ең дүрысы Құранның араб тілінен аудармасы болып есептелетін академик И.Ю.Крачковскийдің еңбегі, оның аудармасы 1963 ж. шықты. Қазақ тіліне араб тілінен Қүран кэрім аудармасын 1991 жылы Алматы қаласынан қажы Р.Нысанбайүлы мен У.Қыдырханүлы аударды. Дегенмен Құранды аударуға рұқсат болғанымен, намаз оқу бес парызды орындау тек араб тілінде жүруі керек.
Ислам дінінің шығуына байланысты, Мүхаммедтің ауызекі айтқан қасиетті сөздері және Мүхаммедтің күнделікті өмірдегі мінез-кұлқы мен әдет-ғұрыптарын іс-әрекеттері аркылы айтылуы суннаны шығарды.
Суннаның немесе Хадистің шығу себебі Қүран кітабындағы 114 сүре барлық мүсылман өмірінің катынастарын көрсету мүмкін болмағандықтан, мүсылмандар арасындағы қатынастарды Мүхаммедтің өміріне сәйкес етіп көрсету. Қандай бір іс-әрекетке мүсылман кездессе ол шешімді Мұхаммед өмірінен тосуы керек. Екіншіден, Хадис арқылы мүсылман өміріне жаңа әдет-ғүрыптар енгізуге икемді болды.
ХІ-ХІІ ғасырларда Қүран мен Суннаның арқасында фикха (мүсылман заңы) немесе шариат күрастырылды. Шариат пен фикха синоним есебінде қолданылады. Фикханың негізгі қызметі - мемлекет пен қоғам арасындағы, азаматтық қатынастарды реттейтін қүкық (заңы). Шариғат жолдары - Қүдай жолдары, оларды орындау әрбір мүсылманның борышы. Шариғатта діни әдет-ғүрыптар, діни салттарды орындау жолдары да көрсетіледі. Фикха сол орындаудың практикалық жолдарын, әрбір адамдардың өмірге байланысты, қалай және қайтып орындау керектігін көрсетеді.
Шариғат төрт Ислам қүқығына негізделген: Қүран, Сунне, Иджме (мүсылман қауымының және окымыстылардың пікірлеріне) және Қияса (үқсату арқылы жасалатын пікірлер). Қүранда заңдық емес, этикалық меже мен діни, азаматтық және қылмыстық талаптар бар. Заңдық межелер он шақтыдан аспайды. Екі-үш мыңдай заңдық шешімдер (Мүхаммедтің шешімдері) Суннада.
Мұсылман дінінің парыздары. Ислам деген үғым араб тілінде бас июшілік, қүлшылық деген мағына бойынша қүлшылық ету, табыну екі бөлімнен түрады. Біріншісі, міндетті түрде, ал екінші бөлімі, ерікті түрде орындалатын діни іс-әрекет.
Біріншіге, бес парыз діни іс-әрекеттер жатады. Олар: 1. Иманану (тавхид) - сену деген сөз, яғни бір Қүдайға сену бір Алладан басқа Қүдай жоқ және Мүхаммед оның бізге жіберген елшісі - дегенге сену. 2. Намаз - арабша салят. Намаз сөздері Аллаға сыйыну, тілек тілеу, қүлдық үрумен өтеді. Күн сайын бес рет сыйыну (намаз). Әрбір сыйыну (намаз) рахаттан (араб тілінде қүран сүресінен үзінді, дене тұрғысы мен қозғалысы) түрады. Таңертеңгілік 2 рахаттан, түскайталық, кешкі және түнгі 4 рахаттан, түнгі - 3 рахаттан... Жүма күнгі намазды мешітте оқу үсынылады. Намазға қалай дайындалу керек, қалай оқылуы керек шариғатта рет-ретімен жазылып көрсетіледі.
3.Зекет (қайыр) - жылына бір рет мұсылмандар өздерінің табыстарының 10/1 бөлігін Мешітке беріп отырулары керек. Ислам діні мемлекеттік дін деген елдерде, барлык меншігінің нақты кұнының немесе оның таза пайдасының 2,5%-ын күрайды. Мүсылмандардың түсінігі бойынша, зекет-қайырымдылық, мейірімді іс, ресми салық, ерікті кұрбандық т.б. Ислам дінінде басқа да садақа беру бар, мүгедек, жесір, жетім адамдарға кайырымдылық ету.
4. Ораза - арабша ас-саум үстау, Рамазан айында отыз күн ораза үстау. Ораза үстауда таң атқаннан (ақ жіпті қара жіптен айырғанда) кешке дейін (ак жіпті кара жіптен айыра алмау), яғни жарык күннің өне бойында тамақ ішуден, судан, шылым шегуден, жыныстық қатынастан толық тыйылуды білдіреді. Ораза тек нәпсіні тазалау емес, рухани тазаруға да жатады. Денсаулыққа жақсы әсерін тигізеді деп түсіндіріледі. Рамазан айы ең касиетті ай, ораза әрбір пенденің адамгершілігін білдіретін сауапты іс деп түсінеді..
5. Хаджи (хаджж) - әрбір мүсылман өмірінде ең болмағанда бір рет Мекке мен Мәдинеге барып, Каабаны айналып, намаз оқып, Мүхаммедтің бейітіне күран окып, күрбан шалып қайтуға тиіс шалып қайтады.
Қажыға барып келген адамдарға кажы атағы беріледі. Оның кіші мешітті басқаруға қүқықтык правосы бар. Болса да хаджның ең бір алға қойған мақсаты, барлык мүсылмандардың басын қосу, олардың барлығы, үлттарына, тілдеріне қарамай бауырлас екенін сезіну. Сондықтан хаджда терең діни, идеологиялык және саяси мән бар. Осы бес намаздан басқа діни көзқарас толық болу үшш әрбір мүсылман ең болмағанда 5 сенімге кәміл сенулері керек. Олар: 1) Алланың әр түрлі періштелері. 2) Қүран мен хадис кітабын Алланың жіберген кітабы есебінде, олардағы әрбір сөз Алланың сөзі деп сену керек. 3) Алланың пайғамбарларына, әсіресе ең соңғы пайғамбарға -Мүхаммедке сену керек. 4) о дүниенің барына - жүмақ пен тозаққа сену керек. 5) тағдырға, әрбір адамның тағдыры Алланың қолында екеніне сену керек.
Салттар. Қүлшылықтың екінші бөлімі, ерекше түрде орындалатын діни салттар мен діни мейрамдар. Оларға жататындар: 1) Балаларды сүндетке отырғызу. Жас балалардың балағатқа жеткенін көрсету, шын мүсылман қатарына қосылғандығын көрсетеді. Бала сүндеттеуді қазақтар көбінесе баласы есейіп қалған кезде, 5-9 жас арасында орындайды. 2) Қүрбан шалушылық. Қүрбан айтта орындалады. Бүл мейрам ораза өткен соң, жетпіс күннен кейін қүрбан айты мейрамдалады. Қүрбан айт 3-4 күнге созылады. Бүл салт Ибрахим пайғамбардың өз баласын Аллаға қүрбан шалуға дайын болғандығы туралы шықты.
Екінші бір мейрам ораза айт (ар. Ид аль-фитр.). Бүл мейрам ораза біткеннен соң жасалады. Бүл мейрамда мүсылмандар өздерінің қайтыс болған жақындарының бейітіне барады, үй-үйлерге кіріп тамақ, дәм татады, садақа береді. Елеулі діни мейрам деп жүма күнін айтады. Әрбір жүма намазда, мүсылмандар мешітке жиналып намаз оқиды, себебі Мүхаммед Меккеден Мединаға ауысқанда ол күн жүма күні болыпты. Ақыр заман болар алдында жүма күнінен басталады дейді. Со л себепті жүма күн мүсылмандар үшін қадірлі күн.
Жалпы Халифаттың басқаруы X ғасырдан бастап Аббасидтердің қолына өтті. XIII ғасырға дейін мүсылмандар орталығы Бағдат қаласына ауысып, бүл қала ислам дінінің тек орталығы емес, үлкен мәдени-ғылым орталығына айналды. Осы кезде атақты ғылыми адамдар шығып, Араб мемлекетін өркениетті елдер катарына қосты.
Ислам дінінің негізгі ағымдары. Қүранда пайғамбардың бөлінбеңдер деген нүсқауын тыңдамай Ислам діні бірнеше ағымдарға бөлініп кетеді. Хараджиттеден кейінгі, елеулі екі ағымына: суннизм және шиизм тоқталайық.
Суннизм.
Ислам дінінің ең үлкен ағымы (90%) суниттер. Сунниттердің шиит ағымына қарама-қарсы, ортодоксиялық ағым болып құралды.
Суннәнің (хадистің) алты жинағын құранмен бірдей мойындаған көпшілік мүсылмандарды ахль-ас суннэ, яғни сунниттер деп атады. Суннизмнің негізгі айырмашылығы: алғашкы төрт халифаты заңды деп мойындау; 6-хадисты ешбір күмәнсіз мойындау; суннизмнің 4 мектебінің (маликитік, шафиитік; ханифиттік немесе ханбалитік) біріне жату. О дүниеде Құдай мен адам арасындағы қатынастарда Мүхаммед пайғамбардың ешбір қатысы болмауы; Мүхаммедтің пайғамбар, Али болса Халиф есебінде қабылдау; Шиизмге қарағанда Суннизм ағымында сектлердің аздығы және т.е.с
Шиизм.
Араб елінде, Мүхаммед пайғамбар қайтыс болғаннан соң, Халифаттық басқару басталды. Төртінші халиф Алидің түсында ең үлкен рулардың арасынан алауыздық көзқарастар пайда болды. Омейядтар рулары, хурайш руынан шыққан Алиге қарсы шығып, бір түтас халифаттық басқаруды қолдамады. Осының салдарынан, Алидің оппозициялары, оны өлтірумен аяқтады. Алиді жақтаушылар екі нүр деген (теория) көзқарас таратты, бүл көзқарас бойынша: бірінші нүр Мұхаммед болса, екінші нүр Али еді. Солай болғаннан соң Қүранға Алидің де атын пайғамбар ретінде ендіру керек еді. Осылай, Алиді де пайғамбар есебінде қабылдаушылар Шииттер (арабша, топ, партия) деп аталды. Осының арқасында Шииттер Қүранға тағы бір сүре қосты (114 сүренің орнына 115 сүре). Шииттер қасиетті аңызында, сүнниттік Халифтар билікті заңсыз күшпен тартып алушылар деп түсіндіреді. Олар Алиді және оның үрпағын өздерінің заңды басшылары деп санап, сүнниттік Халифтарға Мүхаммедтің қызы Фатима мен Алиден тараған үрпақтың 12 имамын қарсы қояды. Шииалардың діни догмасының қүрастырылуы VII ғасырдың ортасында Аббасид династиясында жасалды.
IX ғасырда Шииттердің 12-ші имамы жоқ болып кетті, оның аты Мүхаммед аль-Махди болатын деген аңыз таратты. Ол көрінбейтін басшы деп жарияланды, өйткені ол өлген жоқ, оны Аллатағала өзіне керек болғандықтан, жасырып қойды деп сенеді. Аллатағала кажет болған кез-де оны қайтып жер бетіне жібереді, ол келіп жер бетіне әділеттік орнатады дейді. Сөйтіп Махди (жасырып имам) мен оның жер бетіне кайта оралуы жөнінде ілім шиизмнің басты уағызына айналды Шиит ағымынан көптеген қауымдар (партия) бөлініп шықты және ол қауымдар өз бетімен тағы да майда қауымдарға бөлініп отырды. Ең үлкен қауымдары: қайсандықтар, зейдиттер, имамиттер, шектелген шииттер және исмайллиттер.
Қазіргі ислам.
Ерте дәуірдегі Алтын ғасырдағы исламға, қайта оралу идеясы көптеген елдерде әртүрлі саяси-элеуметтік қозғалыстар туғызды. Мысалы, XVIII ғасырда Аравияда Ваххабиттік қозғалыс шықты. Ол қозғалысты баскарған Абд ал-Ваххаба (1704-1792) болды. Оның негізгі идеясы алғашқы мүсылман қауымдық кезіндегі таза Мүхаммедтің ілімін қолдау керек деді. Ол ілім бойынша Алладан басқа Қүдай жоқ, Мүхаммед -жай адам, оны Қүдаймен теңеуге болмайды. Алла жолына қарсы келу-шілер қатарына әулие адамдары, киелі жерлерді, магиялык іс-әрекеттерді, басқа да ескі діндердің әдет-ғүрыптарын жаткызды. Олар тек Күран мен Суннаны ғана Ислам дінінің таза жолы деп қарастырды. Олар тағы да байлыққа, тойымсыздыққа карсы, кедейлікті мақтап, мүсылман бауырлыкты жақтады. Ваххабиттер мүсылман емес халықтарға әулиелік соғыс жариялады. Олар дінді қорғауда фанатикалық жолда, керек болса экстремистік іс-әрекеттер де жасады. Ибн Абд аль лімі орта аравияның Саудидов руына үлкен жәрдемін тигізіп Саудидстік Мемлекет күруына жәрдем берді. Қазіргі кезде ваххабизм Саудавия Аравиясының негізгі идеологиясы.
Қазіргі кезде немесе 1962 жылы Ислам Әлем лигасы деген мү-сылман одағы қүрылды. 1969 жылы Ислам конференциясының одағы деген, үкімет деңгейіндегі одақ қазіргі ең биік одақтасудың орны деуге болады.
Қазақстан жеріндегі Ислам. Ислам діні Қазақстанға VIII ғасырдың соңынан бастап IX ғасырдың басында тарай бастады. 766 жылы Карлуг Ханы Қазақстанның Жетісу және Оңтүстік аймақтарын жаулап алып, мүсылман мәдениетін таратты. X ғасырдың басында Карахандықтар мемлекетін күрған Сатук абд аль-Керим Богра ханның (915-955) баласы 960 жылы Исламды мемлекеттік дін ретінде жариялады.
Дегенмен, кең байтақ Қазақстан жеріне X ғасырда ислам діні толық таралды деп айту киын. Себебі, осы күнге дейін ислам дінінің Қазақстан жеріне таралу мәселетеушілердің пікірінше, Ислам діні біздің еліміздің оңтүстік аудандарына, атап айтқанда, Орта Азия мен Кавказға VII ғасырда тарала бастаған десе, екінші біреулері Ислам діні Орта Азия мен Қазақстан жеріне ІХ-Х ғасырда енді дегенді айтады. Исламның VIII ғасырда Қазақстан жеріне енгенімен, бұл діннің өте ұзақ жылдар бойы кең байтақ қазақ жеріне таралғанын барлық зерттеушілер қолдайды. Бүған қосымша Ш.Уэлиханов-тың Ислам қазақ жеріне XIX ғасырда ғана толығынан таралды деген көз-қарасы да бар.
Ислам қазақ жеріне толық орнағанымен, оның даму деңгейі әр-бір аймақта бірдей емес. Бүндай ерекшелік тек Қазақстан жеріне ғана тән емес, ол қазіргі зерттеулер бойынша дүние жүзіндегі мүсылмандық елдерінде де осы секілді ерекшеліктері бар. Ең жиі кез-десетін көзқарастар: миссионерлік көзқарас - Исламды қазақтар үгіт-насихаттың күшімен, формалды түрде қабылдады, үлттық әдет-ғүрыпқа тигізген әсері шамалы деген көзқарас.
Екінші көзқарас, Реставраторлық пікір - қазақтың өзіндік, үлттық діндеріне: шамандық, зорастризмдік, тәңірлік діннің ықпалы басым, сондықтан Ислам қазақтар үшін негізгі дін емес. Үшінші көзқарас, қазақтар ислам дінін Орта Азия және Еділ бойы халықтарының ықпалымен қабылдаған деген тағы сондай көзқарастар бар. Осылардың барлығы бүл мәселенің күрделілігін білдіреді. Әрбір көзкарастардың өзіндік дәлелі бар. Мысалы, анимистік көзқарасты алып қарастырсақ, осы күнге дейін қазақтардың арасынан мынадай сөздерді естуге болады: Иә аруақ, иә Құдай, қолдай көр, пәле-жаладан сақта!. Бүндай пікір туралы Ш.Уәлиханов: Қазақтар өмірдің қиын сәттерінде өздерінің ата-бабаларының есімдерін еске алады. Ал, кез келген табыс аруақтың қолдауымен болады деп есептейді - деп жазған немесе қазақтардың пікірлесу кездерінде мынадай сөзді жиі естуге болады: Әруақ ырза болмай, тірі байымайды деген сөзді. Міне, осылай сан-алуан ерекшеліктерін корсете беруге болады. Осының арқасында қазақтың діни жүйесі бірінен соң бірі келетін діндер деп қарастыруға да болмайды. XI ғасырда қазақ жеріне көптеген діндер сіңіп таралған болатын. Тек нақтылы тарихи кезеңдерде, ұлттық саяси-идеологияның қалыптасу кезінде, қазақ дәстүрлі мәдениетінің қалыптасуында Ислам діні басым болды да, ол үлттық дінге айналды. Себебі ислам діні қазақ елінің көшпелі жеріне, әдет-ғұрыптарына баска діндерге қарағанда икемді де, тәжірибелі де болды. Ислам дінін қабылдай отырып, қазақ діни өкілдері ол діннің кейбір уағыздарын өзгертіп, оларға ғасырлар бойы өздерінің санасына калыптасқан ескі діни үғымның пішінін береді. Мүнымен бірге Ислам дінінің өзі де жергі-лікті діндердің ықпалымен өзгере бастайды. Сонымен, Ислам ұлттық дінге айналады. Қазіргі қазақ ұлттық минталитеті бойынша қазақтардың басым көпшілігі қазақ деген ұғымды мүсылман деген үғыммен бір-дей қабылдайды.
Жоғарыда көрсеткендей, Қазақстанға Ислам діні караханидтер (ХІ-ХІІ ғғ.) түсында да едуір таралды. Әсересе, В.В.Бартольдтың айтуына қарағанда, монғолдар жаулап алған жерлердің бәрінде XIV ғасырда Ислам діні үстем дінге айналды. Сондықтан монғолдар жаулау тұсында да бүл дін қазақ даласында бірте-бірте тамыр жая бастады. Ақсақ Темір тұсында Ислам дінінің маңызы мұнан да жоғары көтерілді. Себебі, Темір заманында ірі қалаларда мешіттер салынды. Темір Ислам дінінен басқа діндерге қарсы болды. Ол Ислам дінінің идеологиясын нығайтты.
Ислам дінінің таралуының тағы бір себептері Орта Азиядағы Ислам дінінің орталықтары Хиуа мен Бүхара үлкен әсерін тигізді. Сонымен қатар көрші елдермен қатынаста (тәжік, татар, азербайжан) олардың исламдық көзқарастары да әсер етті. Ислам діні казақ даласына енген сайын бүл байланыс діни негізде нығая түсті.
Қазақ еліне Ислам дінінің ағымы суфизм таралды. XII ғасырда қазақ жерінен шыккан атақты дін ғүламасы Хозрет Сүлтан Ахмет Яссауидің (1105-1166) діни ілімімен суфизмнің ясовизмдік ағымы таралды деп айтсақ та артық болмайды.
Яссауи араб-парсы мәдениетінің гүлденген заманында өмір сүрді. Яссауидің негізгі діни пікірлері Хикмет-нэме деген өлеңдер жинағында баяндалды. Бүл өлеңдер жинағында Исламдық діни нанымды одан да жоғары көтерді.
Яссауидің өшпес даңқын эрі қарай көтерген адам Ақсақ Темір (1336-1405) болды. Ол Яссауидің моласының басына көптеген Шығыс елдерінен таңдаулы тас оюлағыш өнерпаздарды, әскери күлдарды алып келіп мешіт тұрғызды. Кейіннен осы мешіттің маңында Түркістан қаласы пайда болды.
Жалпы Ислам дінінің қазақ мәдениетінің даму үрдісіндегі рөлдері әлі де жете зерттеліп біткен жоқ. Ондай ғылыми зерттеу әлі алда деп ойлаймыз. Қазіргі кезде Қазақстан егемендік алғаннан бастап, өз елінде жеке дербес Мүсылман орталық қауымы (ДУМ) ашылды. Жылдан жылға мүсылман мешіттері көптеп ашылып, емін-еркін әрбір мүсылмандар өз діни қажеттілігін орындауға мүмкіндік жағдай туды.
Негізгі әдебиеттер: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 9, 13.
Қосымша әдебиеттер: 4, 8.

№7 тақырып Қазіргі дәстүрлі емес діни қозгалыстар мен ғибадат.
Дәстүрден тыс діндер деп негізінен дүниежүзілік немесе үлкен үлттық діндерден бөлініп шығып, бір-бірімен косыла отырып, біріккен қазіргі діндерді айтамыз. Олардың шығу себебі үлкен саяси-әлеуметтік және мәдениеттің жаңаруына байланысты, әлеуметтік-саяси өздгерістермен, демографиялы козғалыстармен және де дәстүрлі діндердің ықпалының әлсіреуімен байланыстырылады.
Өздерінің діни ілімдерінің мазмұнына, діни рәсімдерінің аткарылуына қарай жаңа христиандык, жаңа бағдарламалык, оккультистік, жаңа пұтшылдык болып бөлінеді. Екінші жағынан, олар ілімімен де ұйымдастыру жүйесімен де ерекшеленеді. Үшінші ерекшелігі, олардың ілімі мен ресми тәжірибесі синкреттілікпен және дүниежүзілік діндердің көптеген кағидаларын ұстанушылығымен дамиды.
Дәстүрден тыс діндер белсенді миссионерлік қызметімен ерекшеленеді (әсіресе жастар арасында). Жаңа көзкарастын басшылары бұл заманның күнәкарлығын көрсетіп, одан шығу жолдарын білетіндігін айта келіп, адамгершілік жолдары мен даналык ақылдың өкілі ретінде өздерін ұсынады.
Қазіргі дәстүрлі емес діни козғалыстардың, сенушілік маңызы бойынша діни әдет-ғұрыптары, рәсімдік іс-әрекеттері аркылы айырмашылығы болады. Олар саны жагынан өте көп. Осы бір әр түрлі ағымдарын елеулі белгілерімен ең кем дегенде 5 топка бөлеміз:
1. Неоориенталдык табыну: Общество Сознания Кришны, Тихоокеанский дзен - буддийский центр, Миссия Божественного Света, Трансендентальная медитация жэне т.е.с.
Неоориенталдык табынудың шығу тамыры Шығыстан, будда және индуизм діндерінің осы заманга бейімделген түрінен шықты. Будда діни ағым - мистикалык жолмен, алғашқы Құдай жолын имманенті ішкі жолмен жандандыру. Өмір сүріп тұрғандардың барлығы иллюзия (қиял), оның жасырын соңында Қүдайдың шындык табиғаты бар, ол гармониялық және әділеттілік. Максат осы табиғатқа әр түрлі әдістермен, медитациямен косылу. Медитациялык үрдіс (ойлану, сезіну, ішкі дүниеге шүкшиып көңіл аудару, сыртқы коршаған дүниеден безу), әр түрлі мантрлық сөздер айтып, кайталау, кайталау үрдісінде мистикалык маңызы шығады. Діни сенімдік жағы екінші орынға кетіп, бірінші орынға акиқат жолға түсу, Гурудың беделінің артуы.
2. Неохристиандық одақ — Церковь объединение, Семья Детей Бога жэне т.с.с. Бұл діни ағымның ерекшелігі - Христиан идеологиясы мен шығыс дінінің әлементтерінің синкретикалык коспасы, эсхатология мен мессиандык көзкараска бұрмалау, кауым басшысы Қүдай жіберген пайғамбармен теңестіру.
3. Сейентологиялық ағым Церковь Саентологии, Космические религии және т.б. Бүл табынушылық әр түрлі физикалык приборларға мистикалык мағына беру. Осы аспаптармен әр түрлі мистикалык күбылыстарды байқау, өлшеу, оның физикалык, биологиялык табиғатының әсерін байкау. Мистикалык түрғыда әлі де тексеріліп біліп болмаған психикалык күбылысты, коршаған табиғат күбылысын түсіндіру.
4. Жаңа Магия, спиритизм. Бүгінгі күнге дейін сақталып келе жатқан сиқыршылык, балгерлік, шамандар, бал ашқыштармен қатар жаңа магиялық ілім және оның институттары, Батые пен Шығыс әдет-ғұрыптарын косып жаңа балгерлерді, сикыршыларды шығарды. Бүл жерде Мексикандық мифтік ілімін Карлос Костанелді алуға болады. Осы кезде Европа және Солтүстік Америка спиритистік қозғалыс және өлген адамдардың жанымен сөйлесу практикасын айтамыз.
5. Ібіліс немесе шайтан тобы (сатанинские группы). Ібілістік түсінік ертедегі Ирактан, Көк кітап деген кітапта жазылған хабарлар туралы діни аңыз. Ібіліс туралы кітапта зорлықты және зомбылыкты бірінші орынға қояды, кесірлікті жаманшылыктың кайнар көзімен, жын-шайтандармен мистикалык жолмен араласып сөйлесу. Олардың айтуы бойынша кесір, жаманшылыкты үгіттеушілер - Христиан дініне қарсы күрес жүргізушілер. XX ғасырдагы діндер халыктың көңілін өздеріне аудару үшін сырткы ерекшеліктеріне, әдеттен тыс нәрселерге аса көңіл бөліп, адамдарға эмоционалды-психологиялық әсер тигізуге тырысады.
XX ғасырда шықкан әдеттен тыс діндердің тек түрлерін санап шығудың өзі де үлкен жүмыс. Сол себепті біз кеңірек және тереңірек таралған кейбір түрлеріне ғана тоқтап өтеміз.
Неоориеталистік табынушылықтың бір түрі Кришнаның санала қауымы (Общество сознания Кришны) келетін болсақ, діни ағым вайшнайзм діні мен веданың философиялык көзкарасының ерікті одағынан шыккан кауым. Бүл діни агымның негізін салушы - Үнді діни үгіттеушісі Абхай Чарин Де (1806-1977), сал Қушаның аты Бхаквиведанта Сваии Прабхупада, езінің ілімін Бхагават - Гита сондай деген кітабында, тағы баска кітаптарында жазып көрсетті. Оның кітаптары 40 тілге аударылып таралған, орыс және казақ тілінде де кітаптары бар.
Вайшнавов ілімі бойынша ең бір ақиқат Құдай - Кришна, ол үш аспектіде бізге көрінеді: Бхагаван, Брахман, Параматма. Бхагован - бүл Құдай ең жоғарғы аспект, қол жетпейтін сапасы бар, өте бай, күшті, даңқты, сүлу. Брахман - жекеленген аспект, барлық жерде кездесетін абсолютті ақиқат, шексіз, сапасыз күш, жеке Құдайдың трансцендентальды сәулесі. Параматтық аспект - ең жоғарғы жак, ол барлык тірі жандардың жүрегінде, жеке, өзіндік жандармен бірге тұрады. Қүдай мәңгі және оны ешкім жасамағаң, оның көптеген аспектілері бар, оның екі энергиялык күші бар: ол барлық тірі жанды және әлемді жаратқан. Ең бірінші аты - Кришна. Ол өте сүлу, кара терілі жас жігіт. Қалған күдайлар - жартылүдайлар - аватарлар кайталаулары керек.
Алматыда 1990 жылдан бері Кришнаньщ Санасының Қауымы ұжым қүрды. 1996 жылы олар заң алдында тіркеліп, кауымдары өмір сүрде.
Жаңа христиандық (неохристианство) ағымдар болса христиан шіркеуінен бөлініп шықкан Квакерлер, Пятидестниктер, Иоговистер, Адвентистер және т.е.с ағымдарға толы.
Әмбебаптық дәстүрлі емес діни қозғалыстардан Бақайлык сенімді карастырайык. Бахай діни қауым XIX ғасырда Иранда пайда болды. Оны шығарған адам - Мирза Хуссейн Али Нури, кейіннен Бахаулла деген атак алған. Бахаулла арабша Даңктың Тақсыры деген ұғымды береді. Бахаулла өзінің ілімін көптеген шығармаларында қарастырып кетті. Қазіргі кезде Бахауллалар 190 мемлекетке тарады. Бахаулланьщ Қазақстан жеріне 1938-1939 жэне 1950 жылдары Орта Азиядан және Закавказьядан саяси жер аударушылыктың аркасында таралган. Олар бірінші Петропавл, Иртыш, Павлодар, Чилік ауылы, Алматы облысында таралды. Кеңе.содағы заманында Бахай қауымдары жартылай заңсыз болды. 1990 жылы тамыз айында шыккан О свободе вероисповедания деген заң бойынша Алматы қаласында жергілікті Рухани жиналыста өз-дерінің қауымдарын құрды. 1994 жылы Бахай кауымы заң жүзінде тіркеуге алынды. Ал 2002 жылы Қазақстанда 19 кауымы тіркелді. Орталы-ғы Алматы қаласында орналасқан.
Бахауллы ілімі Китаб-ул-Ахдас деген кітабында жазылған.
Бахайлар өздерінің киелі кітабын оку үшін олар өздерінің белгілеп алған үйінде бірге жиылып дұға оқиды. Негізгі бас қосулары 19-ы күні, яғни Мейрам күні, ол кездесу күні тек дүға оку емес, басқа да қауымдык проблемаларды шешеді.
Келесі бір синкреттік дін ағымы Саентология діні 1954 жылы пайда болды. Саентология деген сөз латын тілінде білім, калай білімді білу керек деген мағынаны білдіреді. Саентология түсінігі бойынша адамның рухын зерттеу жэне өзімен-өзінің катынастык жүмысын әлеммен және баска өмірмен катынасын зерттеу. Бұл діннің негізін калаушы Л.Рон Хаббард 1954 жылы Лос-Анже-лесте, Калифорния штатында Саентологиялык шіркеуді тіркеді.
Саентология - системалык білім күрылысы, фундаменталдық ақикат аныктамасының жалғасы. Ондай ақиқаттықтардың бірі: Адам жаны өлмейтін рухани нәрсе. Оның өмірлік тәжірибесі бір өмірден асып кетеді. Қазіргі кезде оның мүмкіндігі элі жүзеге асырылып болма-ғанымен, оның потенциясында шек жок. Адамның табиғаты кайырымды және рухани бостандылығы өзіне ғана немесе жақындарына байланысты емес, ол әлеммен жекеленуінде. Ең жоғарғы саентологияның мақсаты рухани акиқаттық ағартушылық жэне адамның бас бостандығы.
Қазакстанда саентологиялык ұйымдар мен топтар көптеген калаларда бар және әр жыл сайын олардың қатарлары өсуде. 1994 жылй акикаттыктардың бірі: Адам: Дианетика топтары Алматыда, Қарағандыда, Павлодарда Хаббард идеясын насихаттауға арналған коғамдық ұйым ретінде тіркелген.
Ібіліс топтары. Ібіліс шіркеуін кұрушы Антон Ла Вей (Сан-Франциско, 40 жылдары). Оның негізгі идеясы Сатана Таураты атты енбегінде. Ібіліс күші билік пен табыска кол жеткізуге мүмкіндік беретін күш көзі деп жазды. Ібіліс күші Қараңғылыктың күші. Оның негізгі ұраны - Әлсіздерге - өлім, күштілерге - байлык және адамдардың өз-өзін танытуында барынша еркіндік беру. Сатанизм өзінің жолын үстанушылардың өз табиғи кажеттіліктеріне еркіндік берген кездегі іс-әрекетін қолдайды. Өзін-өзі тыюдың орнына теріс әрекет колдау. Қуану арқылы күш жинау.
Ібілістің күлшылык ету және салт-дәстүрлерін жасау қауыш жиналысында (шабаштарда) жүзеге асырылады. Шабаштарда, ереже бойынша, еркектер де, әйелдер де жиналады, жекелеген топтарға айрыкша абыздар мен абыз абиелдер басшылык жасайды. Шабаштардың өткізілу сипаты туралы мәліметтер көп емес. Олардың өткізілу сипаты сол ұйымның басшысының тікелей ілімдік, моральдык, саяси көзқарастарына байланысты болады деп есептейміз. Дегенмен олардың жоралғысының үш түрі бар дейді: жыныстык, кайырымдылық не аяушылык, бұзушылык.Ібіліс шайтан және т.б. көзкарастық альтернативті діни көзкарас деп карастыруға да болады. Аздаған және нашар үйымдастырылған Ібіліс топтары біздің елімізде кездеседі.
Мұсылмандык шығыстағы діни қозғалыстар. Ислам діні де басқа діндерге ұксап саяси, мистикалык, экзотикалык ағымдар бөліп шығады. Жоғарыда көрсеткендей, коғамдық-саяси ағым Ваххабизм деді. Қазіргі кезде Сауд Аравиясының ресми идеологиясы болып табылады.
Таблиги Джамат қозғалыстары. Бұл козғалыс ваххабий ағымымен тығыз байланысты. Таблиги жамат (мұсылман үлемдердің кеңесі) 1927 жылы Дели қаласының жанындағы Мевет деген жерде Муалана Мүхаммед Ильяс Кандеххвели (1885-1944) деген деобондиялық богослав негіздеді. Бұл козғалыс соңынан Ауғанстан Талибанының козғалысына айналды. Бұл козғалыстың негізі тек молдалар емес, саяси қозғалыска тікелей қатынасы бар молдалар болды. Олар - XIX ғасырда Үндістан елінде Диобанд деген каладан шыққандар.
Диобандиялык Мазхаб мектебі екі ағымдық ілім берді. Бірінші, Алигарха университетінің ілімі, ислам богославтарын дайындайды, олардың ілімі батыс европалық білімге жакын. Екінші ағымы, консервативті ілім, олар ислам қүкығын (шариғатын) және ислам заңын (фикх) окитын орны болды.
Диобандиялық ағымдарының ілімдік кайнар көзі Аравиялық Мүхаммед ибн Абд аль Ваххабадан алынады. Сондықтан қазіргі ауғандық талибандардың ваххабиттермен жакындығын көруге болады. Сондыктан болар, диобакдилыктар ваххабиттерге ұксап, ислам канонын өзгертуге және кандай да бір модернизацияға карсы, оған жол бермейді. Мұсылман кауымының қандай бір иерархиясы болмасын оған да карсы, керек болса мемлекеттің монархиялык және трайбализмдік басқаруға, әйелдердің әлеуметтік рөлдеріне катаң регламациялық ережелері бар.
Талибандар Бен Ладенға Ауғанстанды Аль-Кайда базасына айналдыруға жәрдем берді. Бірақ 2001 жылы 11-қыркүйек айында АҚШ-тағы жарылыстан соң талибтердің АҚШ әскерлері Ауғанстаннан куып шыкты. Сонымен қатар жасырын қауымдар көрші мемлекеттерге -Өзбекстан, Тәжікстан және Қазақстанға тарады. Он дай кауымдарды Таблиги Джамаат кауымдары осы кезге дейін колдайды.
Казақстандағы Таблиги Джамаат қауымы тіркелмеген, жасырын түрде өмір сүруде.
Хизб-ут-Тахир ал-Ислами (Исламдық азаматтық партия), 1953 жылы Иерусалимде ал Ихван ал-Муслимин (мүсылман бауырлары) деген діни қозғалыстан, жеке діни партия болып бөлініп шықты. Ол партияның басында амир Хизб-ут-Такрир, өзін Алланың оған жүктеген тапсырмасын (әмірін) орындаушы халиф ретінде, халифаттық мемлекет кұруға күшін салуда. Хизбаның халифаттық мемлекеті калай түсіндіріледі. Ол елдерде үлттық айырмашылық болмайды, унитарлы, барлык азаматтары шариғатты негізгі заң есебіне үгіттейдіҮндеулер тарату жиһадтың формаларының бірі деп танылады. Үндеулерде байқалатын жиһадка шакырулар нактыландырылмайды. Осыған байланысты Хизб-ут-Тахрир біздің елімізде үндеулерін таратуда. 2006 жылы Алматыда Хизба-ут-Тахрир жасырын баспаханасынан 13000 үндеу және баска да экстремистік әдебиеттер алынды.
Көптеген экстремистердің айтуынша, казіргі кезде Хизб-ут-Тахрир тікелей өздері террористік жағдайға бармаса да, өздерінің идеологиялык үгіт-насихаттарымен ол партия террористерді шығарушы (жасаушы) конвейер десек те болады.
Олардың партиясының іс-әрекеттеріне көптеген мемлекеттерде (Ресей, Иран, Пакистан, Сауд Аравиясы, Иордания, Сирия, Германия, Канада, Өзбекстан, Таджикстан, Киргизия жэне баска елдерде) тыйым салынган.
8.2 Қазіргі кездегі күпия ілімдер
Көптеген ғасырлар бойы эзотерикалық (көрер көзге оғаш) күдіретті білімі кұпия сақталды да, тек кейбір ерекше түлғаларға ғана белгілі болды. Бірақ та ғылымның және философияның дамуына байланысты (XIX ғасырда) кұдіретті ілімінің тек көленкесін ғана көретін ежелгі ойшылдарға жаңа ғылымның жетістігі жарық сәуледей бағыт берді. Теософия элементтерін, оның идеяларын брахманизм, каббала, буддизм, неоплатонизм, гностицизм діндерінен алды. Теософия - Құдай даналығы ретінде, Құдай туралы жоғарғы ілім есебінде және Құдайдың істеген әрекеттерінің жасырын мағынасының барлығын, оны тек сезім, сергектену арқылы ғана білуге болатындығы туралы түсінген болатын ілім дейді. Теософиялык қоғамның негізін салушы Е.П.Блаватскаяның есімімен байланысты. Е.П.Блаватская еңбектерінде шығыс діндерінің қүпия даналығын ашьп, оны адамзатқа үсынды. Күнәсі ашылған Изада кітабында Е.П.Блаватская нағыз теософия бүл философиялык және діни жүйелердің ішкі кұпиясының мәні деген түйін жасады.
Келесі бір кұпия ілімдерге жататындар Антропософия (грек, адам және даналык). Бул теософия ілімінде адам туралы, оккультті-мистикалык ілім деп қарастырады. Оның негізгі түсінігі бойынша адам кұдіретті күш куаты, білімді өзінің ақылы мен сезімі арқылы емес, ол өзінің ішкі жасырын рухани күшінің аркасында алады. Ондай жасырын күштерге адам А.Р.Штайнердің көрсеткен жүйелік тәрбие, эстетикалык білім, медитацияны игергенде игі бола алады. Антропософияның негізін неміс оккультисі Р.Штейнер (1861-1925) бірінші дүниежүзілік соғыстың карсаңында қалады (1913).
Астрология ілімінен Астральді культер (грек. Жұлдыз) пайда болды. Оның ерекшелігі атүрлі магиялык іс-әрекеттер жасайды. Ондай магиялык ритуалдар барлық халыктарга тән болды. Көптеген мемлекеттерде (Вавилон, Египет, Үнді) Храмдармен бірге обсерваториялар тұрғызған. Олардың арқасында әр түрлі планеталарға Құдайдың аттарын беріп: Сим-ай, Шаман - Күн, Мардук - Юпитер, Иштар - Венера, Нергал - Марс, Набу - Меркурий жэне Нинурту - Сатурн деп атады. Астральдық культтің арқасында вавилондык дінде эр түрлі бал ашу, тағдырды болжау деген вавилондық (халдейстік) данышпандар шықты.
Сонымен қатар планеталык жүлдыздар культері, жануарлар культері де шығады. Ғарыштық процесте жұлдыздар жануарлардың атымен аталуы аркасында зодиак таңбалык аңыздар шығады. Зодиак Күннін жүрісін көрсетіп, 12 айдың басы болған жүлдыздардың ортақ аттарына әрбір белгі беріп немесе әрбір жануарлардың аттарын беріп, сол аркылы адамның туған жылының айы аркылы жануардың туған күніне атын береді де, сол арқылы сол адамның тағдырын болжауга кіріседі. Осының аркасында гороскоптық (жүлдыз жорамал) түсініктер шығады. Гороскоп (грек, -уакытка қараймын) - жүлдыздар мен планетаның катыстыгы уағымен таблица жасалады. Сол кесте аркылы әрбір адамның туған күніне байланысты оның тагдырын жориды...
Эзотерикалық діндерге Массон ілімі де жатады. Масонство (фр. -Ерікті тасшы) - діни-философиялық және саяси ағым; XIII гасырда Германияда шықты. Оларды көптеген зерттеушілер Тамплиерлермен, Розенкрейстермен және тагы баска жасырын қауыммен теңестіреді.
Оның шығу себебі ертедегі Патша Соломонның храмын түрғызуға байланыстырып көрсететін аңызбен байланыстырады. Олардың алға койған мақсаты - барлық адамдар, нәсілге, үлтқа, діни айырмашылықка, мәдениет деңгейіне карамастан - ерікті, тендік және бауырлык, шын сүйіспеншіліктің патшалығы, жұмақ жерде болсын - дейді. Бүндай максат тек өнегелі, акыл-парасаттың дамуына байланысты, әрбір адам жан-жакты дамығанда ғана жетеді деді. Осындай мақсатка жету жолында кедергі болатын нәрсе, ол дін және үлттық мемлекет. Әдеттегі діндерге карсы шыға отырып Масондар гуманистік дінді шығару керек деді, діни мораль ынтымақтық моральға ауысуы керек. Мосондардың екінші максаты: үлттык мемлекетті жою, осымен тығыз байланысты монархияны да, оны уакытша республикамен ауыстыруға болады. Масондардың ең соңғы идеалы - аса күшті мемлекет күру. Ол мемлекетте барлық азаматтар еркін-ді, тең және бауырмалды, олардың Құдайы - адамгершілік, дінсіз мораль, оларды реттеуші адамның ақыл-санасы.
Олардың қауымдық кұрылысы: Иоанновтық (көк түсті) үш төменгі депчейден түрады: окушы, жолдас және мастер. Олардын, мәселесі -этика. Андреевтік (қызыл) - 30 дәрежеден түрады, өздерінің жауларына өте катаң. Ең бір кішкентай одактык тобы - ложа деп аталады. Оны баскарушыны - стула мастер деп атайды. Ложалардың аттарын киелі адамдардың, мифологиялык персонаждардың аттарымен, символдармен т.б. аттармен атайды. Масон ордендері конспиративті. Олар барлық континетте бар десек те болады. Олардың мүшелерінің аттарын атасак: Бен Франклин және Дж.Вашингтон, Моцарт, Гете, Робеспьер, Марат, Пушкин, Лермонтов және т.б. осы кездегі көптеген мемлекет орнында жүмыс істеген және де казіргі кезде жүмыс істеп жүрген адамдардың аттарымен де байланысты.
Негізгі әдебиеттер: 4, 6, 9, 10, 11, 13.
Қосымша әдебиеттер: 1, 3, 8.
№8 тақырып Діни философия, Будда философиясы.
Діни философия – дінтану мәселесінің үлкен бөлігі. Мұндай түсінік дін мен философияның тығыз ара-қатынастығынан шығады. Ондай ара-қатынастығын түсіну үшін олардың бірлігі мен айырмашылығын түсіне алсақ, онда діни философия пәнін анықтаймыз. Олардың үлкен айырмашылығы: дін – иррационалды көзқарас та, ал философия рационалды көзқарас болып табылады. Бірлігі – философия да, дін де ілім деп есептіледі. Екеуі де дүние туралы теориялық көзқарас.
Діни көзқарастың даму процесінде олардың өкілдері философиямен таныса отырып, философиядан категориялық айрмашылықтарын алып, діннің теориясына қолданғанда, оны теология деп айтамыз. Теология – Құдай болмысын зерттейтін ілімдік көзқарас, белгілі бір діннің жүйесінің философиялық саласы.
Теология философияның рационалды категорияларын иррационалды тұрғыда (Құдай, күнә, о дүние және т.с.с.) кеңінен қолдану процесінде жаңа ағымдық сала пайда болды, оны біз діни философия деп айтамыз. Екінші жағынан, қандай бір діннің Құдай туралы философиялық мәселелер мен шұғылдану жағын теология деп айтуға болады.
Қандай бір ірі діни ағым болмасын өзіндік діни философиясы болады. Сондықтан діни философияны тереңірек жеке-жеке үлкен діндердің философиясы арқылы қарастырайық.
Будда философиясы. Буддизм философиясы ертедегі Үнді философиясынан негізделген. Ертедегі Үнді философиясының негізі Веда (б.д.д. 1500 ж.) - брахмандардың киелі кітаптарынан, өсиеттерінен құрастырылады. Европа философиясына ұқсап, Үнді философиясы да діни мәселелермен шүғылданды. Айырмашылығы - Үнді философиясы трансцендентальді мәселелермен көбірек шүғылданды. Олар әлемдік циклдардың мәңгі екеніне сенді. Сол себептен олар өздерінің тарихи философиясын құрастырған жок. Қоғам, мемлекет және эстетика олар үшін окшау түрған ғылым болды.
Үнді халкының тарихи дамуымен байланысты олардың да философиясы үш дәуірден тұрады: 1) ведтік кезең; 2) классикалык немесе брахмандық-буддалық кезең; 3) индуистік кезең;
Ведиистік дәуірде буддизм философиясының негізгі категориялық ұғымдары құрастырылды. Мысалы, Брахман – мәңгі өмір сүретін космостың негізі, өмірдегі барлык нәрселер осыдан шығады. Атман - өмір сүретіннің және адамның ішкі ядролық бірлігі. Жан бір нәрседен екінші нәрсеге ауысып отырады. Карма - жақсы және жаман іс-әрекеттер. Сансара - бір деңгейден немесе бір күйден екінші күйге өту, ауысу туралы түсінік.
Классиқалық дәуірде (б.д.д ҮІ ғасырдан - б.д.д. X ғасырға дейін) этикалық мәселелерге Үнді халыктары үлкен көңіл бөлуіне байланысты брахман дініне сын көзбен қараушылық басталды Ведистерге берілген діни-философиялық түсініктер упанишадаларда (ертедегі Үнді діни-философиялық шығарма) көрсетіледі. Ведке қараганда упанишад әлемге монистік көзқараспен қарайды. Бұл көзкарас әлемге ішкі және сыртқы көзқараспен қүбылыстарды көрсетуге тырысады.
Упанишадта Ведтердің беделін, адамның тәні өлгенімен жаны өлмейді деген көзкараска карсы қолданды. Үнді философиясының классикалық кезеңінде Веда және Упанишадтардың күшті ықпалымен көптеген философиялық мектептер шықты: ортодоксиялы мектептер (Санхья, Ньяя, Вайшишика жэне т.б.) жэне ортодоксиялы емес мектептер (Чарван, Лакоята). Мұндай мектептердің шығуы материализм мен идеализм және діни көзкарастардың карама-карсы күресу бірлігінде еді. Осындай әр түрлі философиялык мектептер айтысы білімнің дамуына және логиканы өмірге әкелуіне жәрдем берді. Үнді логикасы жөніндегі алғашқы мәліметтерді ертедегі будда деректемелерінің өзінен-ақ алуға болады, одан джайнизм әрі дамыды.
Буддизм философиясының негізгі категориясы дхарма болса, ол да мәңгі, рухани монады (жекелік принциптерінің бірі) мәңгі және ол -материяның негізі. Дхарма бойынша болмыс - ауысып тұратын субстанция. Ауысу процесі жеке адамды және тануға болатын әлемді шығарады.
Будда ілімінде әлемнің кашан және қайдан шыққаны туралы түсінік жоқ. Олар индуистерге ұксас, әлемді цикл ретінде кабылдайды. Күн, әсіресе, ай циклдары ретіне толық айдан кішірейіп, одан қайтадан толып отыратын фазаларына , ұқсатып әлемді қарастырады. Айырмашылығы - егер де айдың фазалық ауысуы 28 күндік цикл болса, буддалық ілім бойынша әлемдік фаза 432 млрд жыл (маха-кальпа) болып есептелінеді. Әрбір цикл төрт ғасырдан тұрады. Әлемнің өзі миллиард ғарыштык системадан, эркайсысы жер мен аспан және жер астылық системадан тұрады. ,
Әрбір циклдік өмірдің шығуына, оның кайталануына дем беретін карма күші. Карма - жаңа туылуға, дамуға жәрдем беретін мистикалык күш. Карма - ойлау күшімен, сөзбен, іс-әрекеттерімен шығатын күш немесе энергия. Ол біздің әлем системамызда орналасқан әр түрлі күштік, энергиялық формаларды шығарады, ол - ойлау қабілеті, дене күші, жыныстык, әлеуметтік жағдайлар.
Сол себептен буддизм ілімінің ең жоғарғы мақсаты әрбір адам кармадан бос және қайта туылуда касіреттен аулак болуға тырысады. Ондай жолға Үш Асыл қазына аркылы жетуге болады: Будда, Дхарма және Сангха. Осы үш қазына будда ілімінің практикалык жолының негізі десек те болады. Ондай үштік баспана әдейілеп айтылатын формалар (мантра) кайталанып айтылады. Нағыз сергектенгенде Буддаға, Татхачатка (толық сергектенген адам) бас ию немесе тэжім ету.
Будда — баспанасына таяныш етем!
Дхарма — баспанасына таяныш етем!
Сангха — баспанасына таяныш етем!
Осы үшеуіне сенген адам қайта тууда "адамнан" кейінгі формада тумайды. Будда, Дхарма, Сангха баспанасын іздеймін? деп айтатын сөздің екі деңгейлік мағынасы бар десек те болады. Бірінші, дхарма тәжірибесі аркылы Буддадан мысал (үлгі) алу керек: сыйлык беру (дана), өнегелік тәрбие беру (шика) және медитация аркылы (самадхи) данышпандықка ұмтылу (Прадкия). Екінші, Үш қазына - Нирванаға және жерде бакытты өмірге жету жолы.
Ислам дінінің Үнді жеріне таралуына байланысты монетеисттік ілімдер шығады - кабирпантхи, синкхтар, ал XIX ғасырдан бастап батыс философиясының әдісімен теистік немесе пантеисттік (Тагора, Ганди) ілімдері өpic алды. Қазіргі кезде Үнді философиялык ілімінде теософиялық қауымдар, мистикалық ағымдар (Елена Блаватская) басым болып келеді.
Будда дінінің өзі махаяндык таралуының арқасында Үнді мемлекетінен тыс тарап, көптеген ағымдар шыкты. Қытай және Жапониядағы ваджаяна тарауында махаяна іліміне өзгерістер ендіріліп, Нирванаға барлық тірі жандар бара бермейтіндігін дәлелдеуде. Ал Қиыр Шығыста және Тибеттегі ламаистердің діни философиялық көзқарасында Нирванаға барлык тірі жандардың бара алатынын дәлелдеуде. Оның казіргі мектебінде Чжэнь Янь (Қытайда) осы денеде Будда бол деген доктринасына әрбір тірі адам осы өмірде Будданың денесіне айналуға болатындығын дәлелдейді. Мұндай козқарасты көптеген Азия мектептері де ұстанады.
Негізгі әдебиеттер: 4, 6, 10. 11, 13.
Қосымша әдебиеттер: 1, 3, 8.

№9 тақырып Христиандық философия. Православия философиясы.
Христиан ілімінің немесе догмаларының кұрылуына тікелей Филон Александрийский (Иудейский) философиясының көзкарасы үлкен жәрдем берді. Ол иудей догмасын грек философиясымен (Платон, Стоицизм, Пифагор) қосты. Оның негізгі философиялык категориясы логос деген ұғымнан кұрастырылды. Логос (ақыл-ой) -жоғары идея және де ол жоғарғы Періште (касиетті pyx), иудей заңы мен табиғат заңы бірдей адамзатка үлкен мағынасы бар. Филон Александрийскийдің айтуынша әрбір адам, ақыл-есі барлар, ақыл-ес денемен байланысты, жаксы мен жаман осы екі жакты қинайды. Адамдардың максаты логостың заңымен және Қүдайга ұксап экстаз арқылы бірігу керек. Миссия барлык адамзатты күнәдан құтқарушы. Бертін келе Иисус Христос адам сияқты болғанымен де, ол адам емес, Құдайдың өзі, ол дүниеге келеді де, кайтадан ғайып болады, енді тек адам ойында, көңілінде ғана сакталады деді. Сонымен Филон Христиан діни философиясынын қүрастырылуына үлкен үлес қосты. Ол туралы Ф.Энгельс Христиан дінініц атасы деп аталады.
Екінші бір Христиан философиясынын шығуына үлкен үлес косқан Рим стоиктері, әсіресе, Сенеканың (б.д.д. 4 ж. - б.д.д. 65 ж.) ілімі үлкен орын алды. Стоиктердің пікірінше, дүниенің екі бастамасы бар: енжарлық және белсенділік. Енжар нәрсеге материя жатады да, ол өздігінен дами алмайды. Стоиктер логосты белсенді бастама, рух, Қүдай деп түсіндіреді. Адамның ақыл-ойы Құдайдан, ол әлемге күш беруші оттегі деп таниды. Сенеканың Қүдайы табиғатқа да ұксап кетеді. Осы жерде стоиктер, әсіресе, Сенеканың ілімі Христиан дінінің этикасының құрылуына ыкпал етеді. Сондыктан болар Сенеканы классиктер Христиан дінінің ағасы десек те болады деп көрсетті.
Православиеның діни-философиясының алғашқы кезде қалыптасуына Византия философиясы үлкен әсерін тигізді. Византия философиясының өзі гректердің әкей шіркеулерінен (Отцы церкви): Прокопий Газыдан (465-525), Леонтий Византийский (475-543), Иоанн Дамаскин (675-753), патриарх Фотий (820-891) және т.б. өкілдердің шығармаларынан күрастырылды. Олар Христиан дініне Аристотель логикасын қолдана отырып, Христиан философиясын күрастыруға ұмтылды. Әсіресе, Иоанн Дамаскиннің негізгі еңбегінде Источник знаний білімнің кайнар көзі қандай да бір білім болмасын, оның бастамасы откровениеден (аян беруден) алынады деді. Оның аркасында Христиан дінінің ілімі бірінші рет бір жүйеге келтірілді, дербес христиандык догмасын калыптастырды десек те болады. Дамаскиннің айтуынша, философияның көздеген максаты - даналыкка ұмтылу, ал даналыктың ең биік жолы Құдайда - деді. Сонымен, ол философияны богословтық ілімінің кызметкері етуге тырысты. Оның айтуынша, философия аркылы адамзат қоршап түрған рухани және материалды әлемді таниды және де енжарлық норманы, христиандык ошак, коғамдык өмірді тануға болады. Оның догмалық жүйесі діни ғибадаттың заңдарында камтылды. Ол бірінші болып иконды, кресті, әр түрлі киелі діни атрибуттарға үлкен діни мән беріп, оларды корғады. Кейінгі ғасырлардан бастап Византиялық философияда мистикалық және иррационалдык бағыттар басым бола бастады. Олардың өкілдері: Григорий Паламы (1296-1359), Николай Ковасилы (1320-1371) жэне т.б., Құдай болмысын тану жэне кызмет етуді мистикалык, аскетикалык, трансцендентальдік жолдармен болады деп түсіндірді.
Григорий Паламының (психостардың идеологі) айтуынша, Құдайдың кайырымдылығына жету үшін әр түрлі өсиет сөздер айтудың орнына табиғатты пайымдап карау арқылы шомылу, экстаздык шокыну, еркектікті өлтіру, бұлар кейіннен Православие догмасының доктринасы болды.
ХІҮ-ХҮ ғасырларда әкейлер мен окытушылар (отцов и учителей) шіркеудің негізгі еңбектері орыс тіліне аударылды. Олардың тек діни емес логикадан, диалектикадан жазылған еңбектері, әсіресе, Григорий Паламанын шығармасы Каппадокийцев және Психатов туралы. Тағы да басқа богословтардың Григорий Нисскийдің (335-394), оның жолдасы Григорий Назианскийдің (330-390) Руссиеде шектік екі философиялык ағым күрастырды. мистикалық пайымдау ағымы: оның өкілі: Сергий Родонежский (1314-1396) және Нил Сорский (1433-1508), оларга қарсы тұрушы ағым рационалды-схоластикалық. Онын өкілдері: Иосиф Волоцкий (1439-1515), Зиновий Отенский (1568). Бүлардың көзкарастары үлкен орын алмаса да, олардың еңбектері бекер кеткен жок. Әр кезде әр түрлі формада алдыңғы көзкарастар болып отырды.
Академиялық философия.
ХҮШ-ХІХ ғасырларда православие философиясы калыптасты, оны академиялық философия деп атады. Себебі ол философияның өкілдері – Мәскеудің рухани академиялық философия кафедрасының профессорлары Ф.А.Голубинский (1797-1854), Кудрявцев Платонович (1828-1891), В.И.Несмелов (1863-1920), Петербург рухани академиясыныц профессоры М.И.Каринский (1840-1917), Киев рухани академиясыныц профессоры П.Д.Юркевич (1827-1874), С.С.Гоготский (1813-1859). Олардың алға койған мақсаты православие философиясы аркасында христиандык әлемдік көзқарас бойынша Күдайдың болмысын тану болды. Философия болатын болса, ол негізгі Христиан өмірінің негізгі принциптерін түсіндіреді. Ондай негізгі принциптердің бастамасы: Христиан дінінің акылдылығы мен пайдалылығын көрсету. Міне, осы екі ұғымдык түсінудің маңызында православиені философиялық тұрғыда түсіну деп біледі. Олардың айтуынша, философияның негізгі мақсаты болып есептелетін діннің әлемдік сезінушілік көзқарасы. Діни көзқарас ақиқат деп карастыру тек идеалдық білімге немесе Құдай туралы жоғары білімге арка сүйенгенде ғана танылады. Эмпирикалык білім шектелген, карапайым, ал рационалды білім жеткіліксіз. Идеалдык білім ол - Құдай жолындағы акикаттылык, қайырымдылық, сұлулык- оған тек сенім аркылы жетуге болады. Құдай- бізді коршап түрған әлемнің негізі, оны жасаушы және козғаушы күші. Сондықтан ақиқат деп адамды коршаған дүниенің Құдай идеясымен косылғанда ғана айта аламыз.
Метафизикалық баршаның біртүтастығы (всеединства) орыс православия шіркеуінің ХІХ-ХХ ғасырлардағы философиялык көзқарасының дамуы тікелей атақты философ-богословтардың өкілдерімен тығыз байланысты. Олар: В.С.Соловьев (1853-1900), П.А.Флоренский (1883-1937), С.Н.Трубецкий (1862-1905), С.Л.Франк (1877-1950), Л.П.Карсавин (1882-1952) және т.б. Осылардың ішінен ең бір бөліп карастырылатын философ-мистик, богослав және акын В.С.Соловьевты айтамыз.
В.С.Соловьев академик философтардың көзкарастарын дамыта отырып, өзіндік ағымды күрастырды десек те болады. Оның атын баршаның біртұтастығы метафизикалык философия түрғысынан карастырды. Ол көптеген діни философиялык шығармалар қалдырды. Оның діни-философиялык көзқарасының негізгі категориялары баршаның біртұтастығы, София, жаратушы мен жаратылушыныңбірлігі, үштік Құдай деген ұғымдар аркылы карастырылады. Оның философиясы Батые Европа және Шығыс ойшылдардың синтезі десек те болады.
В.С.Соловьевтің жалғастырушы атақты дін қызметкері П.А. Флоренскийді атап өтұге болады. П.А.Флоренский өзінің көзкарасын көптеген шығармаларда жазып көрсетті. Олардың ішінде Столп и утверждение истины деген шығармасы Соловьевтің мистикалык көзкарасын колдайды, әсіресе, біртұтастык, Софии туралы және де кейбір православиялык догмаларын жаңарту: үштік бірлігі, аскетизм туралы және иконды сыйлау туралы. П.А.Флоренскийдің көзкарасы бойынша акикат дегеніміз - жоғарғы, кұдіретті рационалдық бірлік. Оны барлық тірі реалистерге ұқсап логика заңымен қабылдай алмаймыз. Ақикатты біз тек интуиция аркылы ғана ашамыз. Тек дін әсерленушілікте - қозғалу процесінде - жоғарыдан төменге, тұтастыктан шексіз көпшілікке жүруде ғана ақиқатка жетеміз.
Орыстың діни-философиясына үлкен із калдырған атақты ғалым С.Н.Булгаков (1871-1944). Ол шығармаларында (Два града жэне Свет невечерний т.б.) өзінің негізгі діни философиясы аркылы Соловьевтің біртүтастык идеясын әрі карай дамытты. Оның негізгі идеясы барлық көзкарасты дінге бағындыру және сонымен бірге таза діннің сорақылықтарынан арылу үшін ғылымды, философияны және дінді синтездеуге тырысты.
Оның айтуынша, әлем жоқтан жаралды. Жасалу актысы - болмыс емес болмысқа айналуы (укон мэонға) немесе абсолюттің екіге бөлінуі. Жоқ зат (құбылыс) өзекті болмысқа айналады, Құдайдың күдіретті сөзімен аспандағы денелер, өсімдіктер, жануарлар жасалады.
Келесі бір метафизикалык мәселе - софия әлемі туралы ілім. София туралы ілім Булгаков философиялык және богословиялық жаратушы және жараткандардың аракатынастығы туралы шешіліп жатады.
Католиқ дінінің философиясы.
Қатолицизм философиясы Христиан дінінің батыстың ағымы болып бөлінгеннен соң шығады. Католиктер деген ұғы 150 ж. Христиан дінінің баска ағымдарына қарсы түрушы ағым ретінде пайда болды. Ал, олардың философиясы әулие Августи Аврелий Блаженның (354-430) ілімімен тығыз байланысты. Әулие Августиннің өзі католик философиясына дейін манихейстердің, скептиктердің жэне неоплатониктердің мектептерінен өтіп келді. Сол себептен католицизм философиясы да тамырымен ерте гасырдағы философиялық, діни теологиялық ілімдерден шыққан десек те болады. Ең бірінші, үлкен дәуір уағын Әулие Августың католицизм философиясына жаткызамыз. Олардың кайнар көзі Платоннан алынады. Екінші бір даму кезеңіне Әулие Фома Аквинскийдің дәуірін айтуға болады. Олардың кайнар көзі Аристотельден алынады.
Әулие Августиннің діни философиялык негізі: күні бұрын болжау (тағдыр), әрбір адамның тағдырын Қүдай күні бұрын болжап біреуге шаттык өмір, екіншілерге қарғыс өмір шешіп кояды. Құдай -жоғарғы болмыс. Қүдай дүниені жоқтан кажеттілікке байланысты емес, өз еркімен жаратты. Адамзаттың тарихы екі қарама-карсы патшадан тұрады: Құдайға карсы, жер бетіндегі қызыкқа әуесқойлар (светский мир) және Құдайлық патша. Құдайлык патша аспанда емес, жер бетіндегі әділетті патшаларды айтады (теократиялык мемлекет). Құдай әлемді жаратканда материалды формада жаратты, сонан кейін әрбір материалдык формалар жеке-жеке дамыды. Адамныц жанын Құдай жараткан. Жан мәңгі емес. Адам туған кезде Құдай оның жанын жоқтан кайтадан жаратады. Августиннің айтуынша, адамның ақыл есі дербес ойлар шығарады. Оның негізі - Құдай. Сол себептен Құдайдың болмысын (үғымды) адамның ойынан шығарып түсінуге болады, сондықтан идея объектіден шықпайды, ол - субъектінің жемісі. Оның онтологиялық ілімінен және Құдай туралы, абсолюттік болмыс ретінде қостыруларынан неоплатонизм құрастырылды.
Алғашқы иррационалдык жэне мистикалык дәнінен кейін католицизм философиясының жаңа ағымдык бастамасы шығады. Оны неотомизм немесе рационалдық дәстүрлік Аристотель мен орта ғасырдағы схолостикалық, атакты өкілі Фома Аквинскиймен (1225- 1274) байланыстырамыз.
Фома Аквинский Аристотель ілімін теологиялык тұрғыда түсіндірді, соның аркасында аристотелизмді Христиан дініне сай ыкшамдау нәтижесінде томизмдік ілім пайда болды. Оның негізгі шығармалары: Мәжүсилерге қарсы сумма, Теология суммасы және баска. Оның негізгі философиялык ілімі: сенім мен сананың үйлесімділігі. Оның айтуынша, акыл Құдайдың болмысын саналы түрде дәлелдеп, сенімнің акиқаттығына карсы пікірді қабылдамайды, барлык өмір сүретін заттар Құдайдың қүдіреті бойынша қалыптасады.
Католицизм философиясы казіргі кезде екі ағымнан түрады: неотомизм және неосхолостицизм.
Неотомизм. Неотомизм - Фома Аквинскийдің іліміне негізделген католик шіркеуінің ресми философиялык кағидасы.. Неотомизм ресми түрде католик шіркеуінің философиясы (1879) деп жариялағаннан бастап, оның ішінен төрт ағым пайда болды: 1) дәстүрлі-философияның гнесология немесе тану процесімен шұғылданушылық және католик тарихының догматтарының мәселелері; 2) Лувенский-томистік-метафизиканы жеке ғалымдармен біріктіру мәселесі; 3) трансценденталды-феноменология мәселесі; 4) экзистенциалды-томистік ілімнің аристотельдік идеяларын тазарту және Өмір сүру категориясын дамыту. көтерілуі аркылы ғана орындалады. Қазіргі неотомизм өзінің бейімдеушілік (модернизаторлык) табиғатымен католик шіркеуінін мақсатына сэйкес өзінің доктриндерін жүргізеді. Олар казіргі кезде көптеген философиялық агымдармен ортак тіл табысуда: экзистенциализм, феноменология, позитивизмдік ағымдары бар.
Неоавгустианство. Католицизм философиясында неотомизм ағымымен катар Неоавгустинианство арнаулы орын алады. Бұл ағым неосхолостицизм ағымына жатады. Болса да, Неоавгустинианство Аврелия Августиннің көптеген доктриндарынан бой тартып, XX ғ. өзіндік теологиялык ілімге айналды.
Тейярдизм. Католицизм философиясының негізгі жаңа ағымына Тейярдизмді жатқызамыз. Бүл ағымның басында П.Тейяр де Шарден (1881-1955) тұрады. Ол атақты палентолог, археолог, биолог болса да діни-философиялық мәселе оның негізгі ілімдік көзкарасы болды. Ол әлем туралы және адам туралы ортодоксалды томистік көзкарасқа қарсы болды. 60-шы жылдары оның модернистік көзкарастары көптеген діни ағымдарға әсерін тигізді.
Тейярдың философиялык категориясы эволюционизм, осы үғым бойынша өзінің негізгі философиялык принциптерін дамытты. Оның айтуынша, әлем үздіксіз карапайымнан күрделіге, төменнен жоғарыға дамып, өзгеріп отырады. Сан салаға өзгеріп отыру процесінде жан пайда болған сапалық өзгерісті секіртпелі деп айтуға болады. Әрбір секіртпелік өзгеруді этап деп көрсетсек, алдыңғы этап соңғы этапты жокка (отрицание) шығару алқасына, соңғы этап эволюциялық жокка шығару дейміз. Эволюция белгілі бір нүктеден басталады, оны Альфа нүктесі деп айтамыз. Әлемнің ең бір киын қиыстау нүктелік дамуы келесі этаптан тұрады: неорганикалық табиғат (өмірдің шығу алды), органикалық материя (өмір), рухани әлем (ақыл, ноосфера) және Құдай (Омега нүктесі). Тейяр үшінші этаптык дамуға үлкен көңіл бөледі. Бүл этап адамның шығу және дамуынан тұрады. Сондықтан адам эволюцияның биологиясы, бірақ өткен этаптармен тығыз байланысты. Бұл этап осы әлемде айрықша орын алады, себебі осы деңгейде әлемнің дамуы ең шыңына жетеді, рух, ақыл, ой пайда болады.
Протестанттық философия және теология.
Протестантизм - Христиан дінінің реформация (ХҮІ) кезеңінде пайда болған үшінші түрі. Оның негізінде типологиялық айырмашылығы (православиядан, католицизмнен) игілік адамға шіркеу арқылы емес, тікелей Құдайдан беріледі, арылуға адамның жеке басының сенімі мен жаратушының шапағаты арқасында ғана қол жеткізеді. Осы догматикалык көзкарас протестан философиясының және теологиясының негізі болып калыптасты.
Протестант философиясының және теологиясының ортодоксиясыңың негізін шығарған адамдар М.Лютер (1483-1546) мен Ж.Кальвин (1509-1564) және т.б. М.Лютер адам мен Құдай арасындағы делдал ретіндегі шіркеу рөлін теріске шығарды. Адамды қүткару, - деді Лютер: Қайырымдылық істерді, күпиялықты, әдет-ғұрыпты орындауға байланысты емес, оның сенімінің шынайылылығына байланысты. Дүниеде екі түрлі әлем бар: Құдай патшалығы және Кәдімгі өмір тіршілік патшалығы, біріншіде адамдарды ақтап, арылуға болатындығы, екіншіден, күнәлік шығады, бірак та оған қарсы іс-әрекеттер жасауға, тәртіптілік ендіруге болады.
ХІХ-ХХ гасырлардың басында протестан дінінің Либералды теология деген философиялық ағымы дамыды. Олардың атақты өкілдері лютеран теолог И.Землер (1721-1791), философ-теологтар Ф.Шлейермахер (1768-1831), Ф.Баур (1792-1860), Д.Штраус (1808-1874) және т.б. болды.
И.Землердің айтуынша, тарихтың сүрауларын зерттеуде теология ілімі керек емес. Таураттағы жазылған ғажайып туралы аңыз әңгімелер бүрмаланған шындык окиғалар, догмалык түрде теориялык деңгейге көтеру. Таурат ерте дәуірдің әдеби ескерткіші. И.Землер теизмге деисттік түсінік беріп, Құдайды бірінші козғаушы күш ретінде, философиялық абсолютке теңеп, күнделікті өмірге ешқандай әсерінің жоқтығын және дінді ақылмен теңестіруге талпынды.
Ф.Шлейермахердің философиясы, дін дегеніміз адамға айрықша берілген сфера, ол адамның субъектісімен байланысты. Ол сфера-болмыстың ішкі шығармашылық күші, ол барлык заттарда бар, оның негізі деді. Теологияның субъективтік жағын жоғары көтергендіктен XIX ғасырда Либералдық теологияның әлеуметтік жағдайы күшейе түсті. Екінші жағынан, теологияға философияның әсері күшейгендіктен, мынадай принциптері дамыды: субъектінің автономиясы, акыл бостандығы, жеке инициативу. Міне, осы факторлар либералды теология деген үғымдық ағымды пайда қылды.
Негізгі әдебиеттер: 4, 9, 10, 11, 13, 16, 17.
Қосымша әдебиеттер: 1, 3, 5, 6, 7.

№10 тақырып: Мұсылмандық философия және теология.
Мұсылманның діни философиясы тек бір ғана арабтарға жатпайды, араб тілінде сөйлейтін, сол дінді ұстайтын ұлттардың данышпан өкілдерінің философиясы деп айтамыз. Ондай өкілдер үлкен өркениетке жеткен елдердің (Иран, Египет, Греция т.с.с.) философиялық көзкарастарынан кұрастырылды. Сондықтан мүхылман философиясы өзінің кұрамына ерте замандағы Иран (парсы халкының), грек, индустардың және мұсылман теологиясының эклектикалық (әр түрлі, көбінесе қарама-кайшы көзқарастар, теориялар) қосындысынан тұрады. Мұсылман философиясы мұсылман теологиясының дамуымен тыгыз байланысты. Ондай дамушылықты сапалык тұрғыда қарастырсақ, төрт кезеңге боліп қарастыруға болады: 1) алғашкы мұсылман теологиясының кұрастырылу уағы (арабтың); 2) Шығыс елдерінің исламдық философиясы (персиялық); 3) теологиялық философия (суфизм); 4) Түркі және казіргі кездегі мұсылман философиясы.
1) Алғашқы мұсылман теологиясынын кұрастырылуы. Қандай бір ілім немесе ғылым болмасын, олар негізгі бір идея арқасында құрастырылады, оны біз философияда категория ұғым деп, ғылымда ғылыми гипотеза (жорамал) деп айтамыз. Теология және діни философияның да негізгі категориялық ұғымдары бар.
Бірінші мұсылман теологиясының қүрастырылуына негізгі философиялык категориясы сұрауларға жауап іздеу арқасында құрастырылды. Мұндай категориялар: Күнә деген не? О дүние, Қүдай болмысы, еркіндік, Тағдыр және т.б. ұғымдарға жауап іздеу жолында қалыптасады. Осындай сүраулардың шығуына Құрандағы және Хадистердегі (суннадағы) қарсы және кайшы догмалар тудырады. Сонымен қатар алғашқы кезеңдегі исламның заң күшіне келтірілген догматикасы болған жоқ. Сол себептен Құранның дүниетанымдық жақтарын әрбір мектептер өз еркімен түсіндірді. Осының арқасында Құранның көптеген қасиетті (Сакральды) мәтіндері метафорлык, екі-үшты түрде түсіндіріліп, мағынасы бүзылды. Осыдан барып еркін ойшылдар пайда болды. Ондай еркін ойлылар немесе еркін ойлаушылар ішінен Мұхаммедті кәдімгі адам ретінде, ал Қүрандьт жай әдеби шығарма есебінде кабылдайтындар да пайда болды. Осындай түсіндірмелікпен шұғылданатын адамдар кейіннен (ҮІІІ гасырдың ортасында) діни-саяси топқа айналып алғашкы теологтардың кауымын кұрастырды.
Алғашқы теологтардың философиялык сүраулары тағдыр (күні бұрын болжау) туралы Египет, Сирия, Иран, Ирак богославтары егесті. Ондай егестіктің корытындысында екі топқа бөлініп кетті. Бірінші топтар - тағдыр - адам гүмырындағы барлык жағдайларды алдын ала пешенесіне жазып қоятын табиғаттан тыс күш бар, ол - Қүдай деді. Оларды джабариттер деп атады. Джабарит (араб, -еріксіз) барлығы Құдайдан деген мағына береді. Олардың айтуынша, Құдай әрбір адамды жасағанда оған өзіндік мінез, кабілет, іс-әрекеттерімен бірге жасады, ол өзінің өмірін өзгерте алмайды.
Джабариттерге қарсы көзкарастық мектеп қүрылды. Адам тағдырын өзгертуге болады, өз өмірінде адам нендей іс-әрекет жасауға өз еркі бар дейтін көзкарастың тобын - Кадриттер деп атады. Кадриттердің (араб, кабілетті, икемді) айтуынша, әрбір адам өзінің іс-әрекетіне өзі жауапты. Кұдай тек жаксы түрғыда ойлайды, сондыктан Қүдайдан жаман нәрсе келмейді. Барлык жаксы нәрсе Қүдайдан да, ал жаман нәрсе адамның өзінен, өзінің жасаған күнәсіне өзі жауапты.
Бастапқы мүсылман теологиясында ең негізгі үш үғымның (категория) маңызын тереңдетіп философиялык тұрғыда карастырсак, олар: ислам, дин, иман. Ислам кең мағынада барлық әлем деген түсінік берді. Тар мағынада ислам - Құранның заңдарына бағынатын, Құранда көрсетілген әлем. Сондыктан әдетте дар аль-ислам (Ислам әлемі) деген мағынада қолданылады. Осыған қарама-карс аль-хаб (соғысатын жер немесе джихат) мұсылман емес жерлер, оларды мүсылмандыкка айналдыру керек. Әрбір дар-аль-ислам топтары умм - нан тұрады. Умм - діни - әлеуметтік қауым, діни -саяси дене.
Дин - Кұдайдың анықтауы, сол аркылы адамдар құтылады (күнәдан). Дин, екінші жағынан, Құдайдың заңы ретінде қабылданады. Мұсылман теологиясында диннің негізінде үш элементін көрсетеді: бес парыз, сенім (иман) және жаксы іс (ихсан). Бес парыз немесе бес жол: 1) таухид - бір Құдайға сену, бір пайғамбар, Мухаммед кабылдадык; 2) Салат - бес кайта намаз; 3) Саум - рамазан айында ораза ұстау; 4) зекет - садақа беру; 5) хаджж - Меккеге кажылыққа бару.
Иман (сенім) - өзінің сенімдік объектісіне күнәлігі. Қүран бойынша айтылған Қүдайға сену куәлігі, жауап ретінде Алладан баска Құдай жок, Мүхаммед оның пайғамбары деп айтылады.
Шығыс мүсылман мемлекеттерінде ғылымның дамуына рационалды философияның әсері үлкен болды. Осының аркасында философия теологияға жақындады, оның атын фальсафа (араб. -философия) деді. Бүл антика философиясын негізінен орта ғасырлық философия деп атаймыз. Анығырақ айтканда, Фальсафа Платон және баска да грек философиясымен санаса отырып, өздерінің қолы жеткен ілімі Аристотель болды. Сондықтан бүл философияны Шығыс перипатетикасы деп те айтады.
Араб-мүсылман фальсафасы бойынша: болмыстың бірлігі, әлемнің мәңгілігі және бастамасының жоқтығы және олардың табиғи заңға бағынуы. Дінде тек таза практикалык саяси өнер, адамдардың ара-катынастарын реттейтін және ақикатқа жету жолы ретінде карастырылатын көзкарас деп түсіндірді. Себебі ол кезде көптеген діндердің өмір сүруі, әрбір дін өзінің көзқарасын ақиқат деп карастыруы, міне, сондықтан болар фальсафа ақиқаттық мәселемен шүғылданбайды деді. Ол кездегі еркін ойлаушылықтың түрі күмәнданушылык (скептицизм). Ондай ойлау діни-догматикалық мектебі Мурджитер болды. Орта ғасырда мұсылман әлемінде білім және дін, дінсіз көзқарастар (ілімдер) барлығы бірдей сыналды. Керек болса дінсіз білім (светский) кең масштабта тарады және оны сыйлады. Мұсылман басшылары дінсіз ілімдерді, философ өкілдерін жоғары бағалап, оларға ғылыммен шүғылданысуына үлкен жәрдем берді. Егер де кейбір ғылыми, философия өкілдері қудаланса олар діни емес саяси тұрғыда қудаланды. Сол кезде ғылыми, дінсіз шығармалар жазылды.
Көптеген діни топтар, мектептер, секталар, діни ағымдар араб-мүсылман өркениетінде, осы топтардың диспутынан, айтыс-тартысынан, әсті-әсті мүсылманның теологиясы калыптасып, оның атын Калам (грек. -логос) деп атады. Калам Исламдағы еркін ойлаушылықтың логикалык және тарихи бірінші философиясының формасы болды. Ол Ислам догматтарына дінді катып калған сокыр догмамен емес ақылмен қабылдап, түсіндіру керек екендігін көрсетті. Қаламның негізгі тезисі: Тек жалғыз акылдың соңымен жүр. Қалам бірінші саудалык теология - (спекулятивная теология) деп айту, себебі көптеген діни догмаларға рационалды тұрғыда мазмұн береді.
Қаламдық көзкарастан көптеген мектептер шығарды. Үлкен мектептерге мутазилиттер, ханбалиттер, ашаритер, суфистер жатады. Мутазилиттер (араб, -бөлінгендер, окшауланғандар) Дамаскіде және Бағдат халифатында ҮІІІ-ІХ гг. үлкен рөл аткарды. Бүндай атты олар аль Хасана аль Басри (728 жылы өлді) және оның шәкірттерінен Амра ибн Убайда (761 ж.өлді), Васла ибн Ата (699-766) бөлініп шыққандары үшін осылай атады. Мутазилит ілімі дәстүрлі Аристотель мен Неоплатоник философиясына бейімделіп дамыды. Рационалды мутазалиттердің доктриналары ақылды сенімнен биік койды. Олардың айтуынша, қандай бір көзкарас болмасын, әрдайым оның ақиқаттылығына күмәндану керек. Мутазилиттердің дүниетанымдық көзкарасы адамның өмір сүру максаты мен дүниеде алатын орнына үлкен көңіл бөлді. Мутазилиттің тарихи тағдыры халифат тарихымен бірге болды. IX ғасырда Мутазилиттің қаламы өзінің ең биік шыңына жеткен кезеңі еді. Ол ғасырда Мутазилиттің ілімі Аббасид халифтің діни идеологиясы болды.
Мутазилиттік мектепке оппозиция болып Ханбалиттің мектебі шықты. Негізін салушы Ахмет ибн Ханбала (780-835). Оның айтуынша, Құранның мәнін (сөзін) аллегориялык түрде түсіндіруге болмайды, Қүран мен Хадистердің догмаларын рационалды түрде түсіндірудің керегі жок. Тағдырға сену керек дегенмен имандык түсінік аркылы тағдырды кейде өзгертуге де болатындығын мойындады. Қандай бір жаңалык болмасын егер де Қүранға немесе Хадиске қатынасы болмаса, ондай жаңалыктарды кабылдамау керек. Мутазилит пен Ханбалит мектептерін біріктіруші үшінші қалам мектебі Аширизм деп айтуға болады. Бүл мектептің басында тұрған Абу-аль-Хасан аль-Ашари (873-935). Оның; айтуынша, мәңгі жасайтын Қүдайдың атрибуты (білім, еркіндік және т.б.) бар, Құран - Құдай сөзі. Ашариттер өзіндік табиғат заңдарын мойындамады, барлык заңдылык, катынастык Құдайдан. Әлемдік тәртіп Күдайдан. Бірақ та оймен басқа да көзкарастарды елестетуге болады. Мысалға, біздің әлемімізден де баска мыңдаған басқа әлем барлығын ойша мүмкіндігін, дененің бөлшектенуі (адамға) болатындығы және т.б.
2)Шығыс елдердің исламдық философиясы.
Шығыс елдерінің исламдык философиясы Ираннан шығады десек те болады. IX ғасырда атакты философ Наззам аль-Кинди грек және индустардың джайнизм философиясының әсерімеи дамыды.
Аль-Кинди (860-879) Ирак елінен шыкқан атақты философ және ғалым, Аристотельдің ілімін жалғастырушы. Өзі мутазалит мектебімен тығыз байланысты болды, арқа сүйеді. Аль-Кинди өзінің дүниетанымына негіз етіп жалпыға ортак себептілік байланыс идеясын алды, бұл идеяға орай, егер кез келген бір затты ақырына дейін ой елегінен өткізетін болса, онда бүл зат ондағы бүкіл ғаламдык нәрсені айнадағыдай тануга мүмкіндік береді. Осыған байланысты аль-Киндидің Материя туралы пікірі айрықша орын алады. Материя дегеніміз деді, - кабылдайтын, бірак өзі қабылданбайтын шындық. Ол әр түрлі күйге түсіп, бөлшектене береді, солай бола тұра өзі өз калпын да үнемі сактайды. Қандай нәрсе болмасын бәрі материядан құрылған. Материя жойылмайды, қарама-кайшылыкта бола алады, оның ешқандаи аныктамасы жоқ. Орта ғасырда өмір сүрген Әбу Наср Мухаммед эл-Фараби (870-950) өз еңбектерін араб тілінде араб әрпімен жазды. Өзі түркі тілінде біледі деп ұйғарады, себебі өзінің шыққан елі түрік болды.
Әл-Фараби дін туралы өзінің Платонын Заң туралы деген трактатына, соңынан Дін туралы, Китаб ал-Хуруф және т.б. кітаптарының жинағын Метафизика ғылымы кіші трактаттарында карастырады. Осы трактаттарында Әбу-Наср Платонның дінге деген көзқарасын сынайды. Платон болса өзінің идеялды мемлекетінде барлык мемлекет азаматтарына дін керек деген көзкарасына қосылмайды. Ол біріншіден діни мистикаға қарсы болды, Дін — деді, өз бетімен адамгершіліктің жолы бола алмайды, себебі діннің өзі философиядан шығады, діннің мазмұнын философия аныктайды. Дін өз бетімен білім алудың әдістемесі, ақиқат және практикалык жолдарды көрсете алмайды. Ең бір ақикаттық дүниетанымның шыңын көрсететін философия. Философия - өнегеліліктің теориясы, қоғамда адамдардың адамгершілік катынастарын реттеуші ілім. Тек философия ғана адамдарды ізгілікке, өнегелілікке, кайырымдылыққа және мемлекет басқаруда жол көрсететін ілім - деді.
Осы жағдайлардан аңғарғанымыздай, әл-Фараби дінге тікелей карсы шыкпағандығын, ғылымды, философияны діннен биік ұстағанын - сенімнен білімнің биіктігін көрсетеді.
Ислам философиясын ең бір үлкен жүйеге келтірген адам атақты философ (Авиценна) Ибн Сина (980-1037) - ғалым, дәрігер, орта ғасырдағы тәжік, философ. Ол да әл-Фарабиге үқсап, Аристотельдің философиясын неоплатониктермен косқысы келді. Бүхарада және Иранда өмір сүрген. Ибн Сина Ислам дінін жақтай тұра, көне дүние философиясы мен ғылымын, әсіресе, Аристотельдің философиясын неоплатониктермен қосуда еңбек етті.
Ол көптеген шығармалар ғылыми еңбектер жазды. Олардың көбі жоғалып, жойылып кетті. Бізге жеткен Білім кітабы (Даниш Намя), Емдеу кітабы, Медицина каноны жэне т.б. кітаптары бүкіл элемге белгілі. Оның негізгі философиялық көзхарасына токтасақ, ол тек бір Құдайдың абсолюттін негізі, калғандардың барлығы мүмкіндік, тек Қүдайдың қүдіретімен ғана шындықка айналады. Табиғат Қүдай эманация иерархиасымен ағып отырып, өз бетімен табиғат дамиды. Табиғат кеңістік пен уақытта өмір сүреді. Қүдай - бірінші қозғаушы күш, күнделікті дамуға араласпайды т.б.
3) Теологиялық философия (суфизм). Суфизм – ерекше мистикалық діни-фәлсафалық дүниетаным. Исламның мистикалык бөлігі – суфизм ілімі деп атайды. Бірінші исламдық суфизімді басқарған Газали деп ұйғарады. Философ, суфист Абу Хамид аль-Газали (1059-1111) діннің қандай бір түрі болмасын философиялық ілімде, ғылымда және күнделікті өмірде діни- мистиқалық көзқарастар рационалдық көзқарастарымен қатар дамып келе жаткан еді.Газалидің философиясында мистикалық исламның тарихы басталды десек те болады. Газалиден бастап мұсылман жерінде ғылымның бағасы түсіп, діннің беделі жоғары көтерілді.
Газалиді Құранның маңызын түсіндіруші және сол Құрандағы жасырын жазылған мағынасын фәлсафалық мағына беруші суфист деп айтамыз. Оның айтуынша, Құранды түсіну үшін онын мағынасын бастан кешіру керек. Газалидің еңбегінің маңызын төрт аспектіге бөліп түсінуге болады. Бірінші, философиялық мағынада, ол аспект интеллегенттерге, теологиялыктарға арналған, олардың білімі жоғары болуы керек. Олар дінді теологиялық (богославтық) ілімге көтеріп зерттейді. Екінші, метафизикалық идеялармен немесе иррацаоналды жолдармен қарастыру, бұл аспекті оның мынандай шығармаларында кездеседі: Нүрдың орын алу тәртібі, Бақыт алхимиясы, Ниша света және Алхимия счастья. Үшінші, екі астарлы, екі ұшты айтылған, шифрланған (зашифрованном) түрде. Төртінші, мистикалык, жасырын козқарастық, екі-ұшты ілімдік көзкарас. Төртіншіні білу үшін, соңғы екі аспектіні білу керек. Бұл аспектіде әрбір козкарасты жартылай ауыз екі, жартылай мистикалык еңбекпен, тәжірибемен беруге, көрсетуге болады. Сондыктан Газели өзінің ілімінде көптеген көзкарастарын поэтикалық рәмізнің (символды) және шифровкамен көрсетіп отырды.
Қорыта айтканда, аль-Газали діни идеалистік бақыттың өкілі болды, ол мутакалимдер мен сопылардың концепциясын талдап берді. Негізінде шығыс перипатетиктердің философиясындағы натуралистік және рационалистік элементтерді сынады.
Персиядан шыққан атақты суфист ас-Сухравади (1155-1191) Иран мистикалық философиясының өкілдеріне жатады. Атақты суфист Ибн Араби үлы Шейк (1164-1240) шығармасы жалпы араб-мүсылман мәдениетінің дамуына үлкен әсерін тигізді. Оның теология, философия, поэзия туралы енбектері суфистік ілімнің үш ғасырлық дамуының қорытындысы болды десек те болады. Шейх Ибн Араби. Оның айтуы бойынша: Адам әлемнің кішкентай көрінісі, Мен – ол Сен, Сен – ол Мен. Нағыз болмыс – Құдай. Адам – Құдайдың эманациясы.
Суфи ақындары Омар Хайам (1040-(123), Джалаль ад-дин Руми (1207-1273), атақты суфистер Саади Ширази (1184-1229), Фаридудди Аттар (химии) жэне т.б., әр түрлі ағымдарға, әр түрлі мектептердің өкілдері бола тұра, өздерінің философиялық-суфизмнің негізін тереңдетті.
Омар Хайам - атакты Иран-тәжік акыны, ғалым (математик) және философ-суфист. Өзінің 4 шумақ өлеңінде (Рубай), ол Исламның негізгі догмасына карсы шықты. Оның айтуынша, ол дүние бар, тағдыр бар дегенге және намаз окуға, ораза ұстауға қарсы болды. Әлемді Құдай жеткіліксіз жаратты, себебі өмірде көптеген әділетсіздік бар. Адамзат осы жер бетіндегі бакытқа ұмтылуы керек. Суфистердің көзқарасы бойынша Хайамның поэзиясының әр түрлі функциялык мағынасы бар. Оның поэзиясымен жеңіл лэззатын тыңдауға да болады және терен философиялық мағына да алуға болады, керек болса суфистік оқу-тәрбиесіне де колдануға болады. Оның поэзиясы - суфистік қор. Оның өлеңдері шәкірттеріне ғана емес, баска қарапайым халыктарға да түсінікті.
4) Түркі және қазіргі мүсылман философиясы мен теологиясы.
ІХ-ХІІ ғасырларда Суфизмнің дамуы Ислам мәдениетінің дамуына сәйкес келген кезі еді. Бірінші дервиштік Ордендерінің өкілдері: Ахмет Иассауи (XII), Б.Накшбанди (1318) болды. Түрік - қазақ елінен шыкқан атакты суфист Қожа Ахмет Иассауиге (1105-1166) тоқталсақ, оны Орта Азия жеріндегі дервиштің классикалык түрін ендірген, Ислам мәдениетінің казак жерінде дамуына үлес қосқан, бірінші Қүранды араб әрпімен түрік тілінде Орта Азияға таныстырған адам ретінде қарастырамыз.
Яссауи Ахметтің дүниетанымдык, фалсафалық көзкарасының негізін екі философиялық категория мен немесе екі ұғымдык кал және хал, олардың тұтастык түсінігін хак аркылы қүрастырады. Кал ілімі тек сана-сезіммен танылатын теориялық білім жүйесін камти отырып адам жаратушы хак тағаланың бір бөлшегі болып карастырылады. Осы тұтастықка жету, сіңу (фанэ), бірігу (таухид) мақсатында адамның өмір мәні белгіленеді. Иассауидің хал ілімі хак жолындағы белгі, нышандарды танытатын амал-әрекеттер жиынтығын камтиды. Сонымен, кал ілімнің теориясы болса, хал сол ілімнің дәрістемесі деп есептейміз.
Иассауи ілімі бойынша, жаратылыс бір және жалғыз Хак (бір уа барым) - абсолют pyx - болмыс жаратылысын белгілейді. Ал, болмыс Хак мәнінің материалдық дүниедегі шексіз әр түрлі образдарда көрінуі болып табылады. Адам болса, осы болмысты тарату себебі, максаты және де нәтижесі ретінде қарастырылады. Адам өз табиғатында Хакқа тән, рухани және материалдық дүниеге тән нәпсілік қасиеттерді қамтиды. Яғни, Хақ мәнін қамтыған рух адамның батинын (ішкі дүниесін) белгілесе, материя адамның закиріп (сыртқы көрінісін) белгілейді.
Иассауи ілімі Хал ілімін дамытуға, зерттеуге үлкен көңіл бөлді. Оның көзкарасы бойынша, хаққа жету жолында адам төрт асудан өтуі керек: Шариғат, тариқат, мағрифат, хақиқат. Бүл төрт асудың әрқайсысында он макамнан бар, сөйтіп, дәруіштіктің қырық мақамы белгіленеді. Әр этаптың мағынасын Құдайға деген махаббат аркылы сезінуге көңіл бөлінді.
Жалпы, Иассауидің діни-философиялық, дүниетанымдық көзқарасы Диуан хикмет өлеңдер жинағында қарасты Сондыктан оның хикметтерін философиялык лирика деп атауымызға болады.
Қожа Ахмет Иассауи мектебінен тәрбие алған атақты сопылар: Сүлеймен Бақырғани Хакім ата (1186 ж.о.), Мансұр б. Арслан - баба (1197 ж.о.), Лұқман Перенде Ыскак баба (1239 ж.о.) сиякты атакты сопылар есімі әлемге аян болғанымен, олардың шығармалары бізге толық жеткен жок. Олардан дәстүрлі тамыр алған накшбаидийа, иқанийа, бекташийа атты сопылық ағымдар әлі де болса өздерінің зерттеушілерін күтуде.

Негізгі әдебиеттер: 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13.
Қосымша әдебиеттер: 2, 3, 4.

№11 тақырып: Конфессиядан тыс синкреттік діни философия”.
Конфессионалды діндер деп шіркеудің діни жоралары мен жарғысын (жауап беретін) канағаттандыратын ойлау образы мен көзкарасты айтатын болса, ал конфессиядан тыс синкреттік діндер деп, керісінше, белгілі бір діни ағымдардың ортодоксиялық шіркеу догмаларына және белгілі бір жарғысына бағынбайтын әр түрлі діни ағымдарды айтамыз. Мүндай ағымдарға мистикалық, оккультивтік, спиритуалистік және баска осыларға ұксас түрлерді айтады. Олардың барлығының ортак ерекшелігі: әр түрлі діни ағымдардың элементтерінің синтезі және ғылымға немесе жай қарапайым көзкарастарға бейімделген қауымдық ағымдар. Олардың көптеген түрлері оккульттік мистикалык философиясы мен синкретикалық діни көзқарастан түрады.
Мистицизм (гр.-кұпия) - дүниедегі діни-идеалистік көзкарас болғандықтан, табиғаттан тыс күштерге деген сеніммен кұрастырылады. Мистицизм - діни қауымдардың күпия жораларының міндетті де маңызды элементі түріндей көрінісі. Мистицизмнің тамыры ерте дәуірдегі магия, астрология, мантикидан шығады. Мистика кандай бір дін болмасын оның негізгі атрибутиві және де идеалистік философияларға да (әсіресе неотомизмге, персонализмге және экзистенциолизмнің кейбір формаларына) тән. Мысалы, мистік -философтар белгісіз бір мистикалык интуицияны, рухани тәжірибені танымның ең жоғарғы формасы деп есептеді: онда субъект пен объектіге бөлу жойылады және дүниенің алғашқы рухани негізі жаратушының шындығы ашылады. Сонымен, мистиканын көлемі мынандай түсінік (түрлік) элементтерден тұрады: 1) табиғат пен қоғамда құдіретті күштердің барына: адам тағдырына, әр түрлі окиғалардың күні бұрын болжауға болатындығына сену; 2) діни-философиялық ілім-теософия (Қүдайды тану), антропософия (адамтану); 3) Шығыс ғибадаттары (табынушылық) - буддизм, брахманизм, йога, доосизм, дзен, суфизм, иудаизм (каббала и хасийизм); 4) жабайы діндердің сенімділігінің осы кездегі түрлері: pyx, спиритизм, оккультизм; 5) тұрмыстық магия формасы - бал ашу, рымшылдық. Осылардың кейбіреулеріне кыска токталайық.
Оккультизм (лат. -жасырын, кастерлі) - дүниеде аса құдіретті, ғылыми зерттеуге келмейтін ғажайыптар мен күштердің бар екенін мойындайтын және солармен өзара іс-қимылдың ерекше тәжірибелік әдістерін жасайтын ілімді (магия, спиритизм) білдіретін (термин) ұғым. Оккульттік түсініктің де тамыры ерте дәуір заманынан келе жатқан рухани құдіретті күшке сену. Оның тікелей тамыры магия десек те болады. Оккультизм барлык ғылымды экзотериялык (көрер көзге оғаш) табиғат пен әлемнің сыртқы формасын зерттеу мен экзотериялық құбылыстың ішкі, терең жасырын негізін зерттеуші, ондай зерттеу тек дарынды адамдардың колынан келеді, оларға әлемнің үлы жасырын сыры ашылады.
Агрила Неттесхеймскийдің Жасырын сыр философиясы туралы шығармасында (1533) оккультивтік түсініктер егжей-тегжей баяндалған, осының аркасында бұл термин кеңінен қолданылатын болды.
Ерте дәуірден келе жатқан мистикалық діннің бір бөлігі болып осы заманға жеткен діни ілімдер спиритизм және спиритуализм деп айтамыз.
Спиоитизм(лат. -рух) - өлген адамдардың жаны, олар о дүниеге кетіп дербес өмір сүреді. Олар қажетті уақытта тірі адамдардың өміріне келіп өздерінің әсерлерін тигізіп отырады. Олармен қатынас жасайтын адамдар, олармен ортақ тіл табысып (медиумдар) қатынаса алады. Ондай қатынасты шакыруды спиритистік сеанс деп атайтындықтан спиритизм ұғымы шығады. Рухпен катынасудың әдеттегі формалары: санасыз, тек дағды бойынша сөз сөйлеу (автоматическая речь), дағдылы жазу, құрамсыз сөздер айту; спиртер рухтары көзге көрінетін етіп осы дүниеге келтіру), әр түрлі заттарды қозғалту (апорт), ойын аспаптарының өзінен өзі ойнауы жэне г.б.
Спритуализм (лат. -рух) - идеалистік философиялық ағым ретінде карастыруға болады. Себебі рух барлық реалды өмірдің негізі ретінде карастырылады: шындык, болмыс (абсолют) рухани заттар сол рухани дүниенің көрінісі. Реалды заттар — идеялдык жалпының көлеңкесі (Платон), әлем - абсолютті рухтык көрінісі (Гегель) және т.с.с. Екінші тұрғыдан айтсак, спиритуализм - дүниенің алғаш негізініңтін (термин) үғым руханилығы туралы идеалистік ілім. Материалдық дүние — Қүдай және оның кабілеттерінің көрініс тәсілі, ал екіншілері үшін ол - адам санасының иллюзиясы.
Эзотериалық (гр. -сырткы) - мистикалык ілімді айтады. Эзотерикалык ілім тек белгілі адамдарға ғана арналған, мамандарға ғана түсінікті жартылай жасырын діндерді айтады. Көптеген ғасырлар бойы эзотерикалык білім күдіретті түрде, күлия сакталып, кейбір ерекше тұлғаларға ғана белгілі болды. Жасырын ілімге - еврей - каббала, ерте ғасырдагы грек - мистерия мектептері, гностикалық алхимиктер т.б. ілімдер жатады. Қазіргі кезде жасырын ілімдерге масондар, теософия жэне антропософия Агни Йога ілімдері жатады.
Теософия негізі – космос, эволюция рухы және жоғары даналык ілімнің барлығы. Ғылыми тәсілдермен күдіретті даналықты тануға, оны жеке адамның колына жеткізуге және ең ақырында өлімнен кейін адамды жұмақтай шаттыкка бөлеуге талаптанады. Бұган жасырын күштерді, жеке бастык рухани-кұдіретті өзегін айқындау арқылы тек кұпиялы білімдерге (эзоториялык ілімдерге) ие болған теософияның ұсталары ғана жете алады. Қысқаша айтқанда, эклектикалык тұрғыдан түрлі Шығыс және Батыс діндері мен идеалистік жүйелерін (негізінде буддалык, индустік және үнділік діни-философиялық ойдың баска да бағыттарын) өз бойына сіңірген теософия дүние және адам туралы ғылымға қарсы мистикалы-қияли түсініктердің жиынтығы болып табылады.
Антропософия (лат. -pyx, жан) адамдардың, жануарлардың өміріне, заттар мен қоршаған дүниенің құбылыстарына ыкпал етеді-міс, әруактарға және рухтарға сену. Антропософия — мистикалық ілім, оның негізделетіні әрбір адамда жасырын, қолданбаған күш бар, ол күш қолдана білсе, ол табиғаттың кұдіретті күштерін ашып, игере алады, оған мысал, адамзаттың окытушылары - Будда, Заротустра, Платон, Христос, олар адамзаттың ең жоғарғы рухани күшіне ие болғандар.
Агни Йога немесе тірі этика - философия-этикалык ілім. Бұл ілім синкретикалык діни-философиялық ағымнан шығып тарады. Агни деп космостық (ғарыштық) энергияны адамның ішкі дүниесін өзгертіп, оның психикасын жоғары деңгейге көтеру. Ондай дәрежеде адам ең жоғарғы ғарыштық болмыска ие боладьт. Ғарыштык энергияны бойына тараткан адам - Агни Йогаға немесе ғарыштық Отанның Иогасына жетеді. Осының арқасында Тірі этикалык түсінік шығады. Тірі этикалық ілімді кұрастырғандар Е.И.Рерих (Шапошников) (1879-1955) және оның әйелі Н.К.Рериха (1874-1947). Тірі этика, діни философияның синтезі: ғылым, дін, Батыс жэне Шығыс мәдениетінің коспасы.
Негізгі әдебиеттер: 2, 4, 5, 10, 11, 13.
Қосымша әдебиеттер: 1, 2, 3, 8.

№12 тақырып. XX ғасыр теософиясы
Жоспары:
Теософия және теософия қоғамы
Антропософия.
Тірі этика
Лекция маќсаты: Батыс діни философиясының шығыс философиясымен синтезделе дамуы негізінде бірнеше діни ілім мектептері пайда болған. Жалпы бұл лекцияда студенттерге сондай мектептердің бірі – Теософия, антропософия және Агни Йога турасында мәліметтер беріледі.
Лекция мєтіні
1.Теософия және теософия қоғамы
Теософия термині (грекше theos – құдай, sophos – даналық) сөзбесөз құдай даналығы мағынасын білдіреді. Теософияның негізін қлаушылардың пікірінше, осы терминнің шығу тегі неоплотонниктер мектебінен шыққан, алайда теософияның ең ескі элементтері Ежелгі Үндістанда қалыптасқан, ал теософия термині санскрит тіліндегі брахмавидьяға (діни даналық) сәйкес келеді. Оның негізін салушылар тарапынан теософия бүкіл діндердің негізі, белгілі бір тарихи кезеңдегі дінді дінді түсіндіру әдісіне сәйкес келетін жаңа әдіс және адамзат тарихы бойында формасы жағынан өзгеріп отырғанмен, мәні өзгермейтін ілім ретінде қаралған. Ерекше философиялық жүйе ретінде теософияның қалыптасуы Е.П. Блаватская іс-әрекеті мен оның құрған теософиялық қоғамымен байланысты. Оның идеясын жүйелеу кейінірек, А.Безант, Р.Штайнер тарапынан жүзеге асты.
Е.П.Блаватская ілімі бастапқы кезеңде-ақ түрлі дәуірлер мен халықтардың философиялық көзқарастар мен діни формалардың бүгінгі ғылыми идеялармен синтезі ретінде қалыптасты. Шындығында теософия ғылыми және ғылыми емес білімдердің синтезі жолымен ойлаудың жаңа парадигмасы қалыптасуына алғашқы қадамдардың біоі болды. Е.П.Блаватскаяның маңызды теософиялық еңбегі – Құпия доктрина.
Ғылымның позитивтік рөлін теріске шығармай, теософия теоретиктері оның шектеул екендігіне мән береді. Теософиялық ғылым мен әдеттегі қазіргі ғылымнан арасындағы маңызды айырмашылық әдеттегі ғылымның бүтіннің бір бөлігі ғана саналатын – соның және өзге әлемдердің физикалық құбылысымен, адамның физикалық миы мен сезімі арқылы танылу мүмкіндігімен ғана шектеледі.
Әдеттегі ғылымнан теософиялық ілімнің ерекшелігі бүткіл әлем материяның барлық топтарына ойлар көрінісі байқалуында, Оккульттік ғылым сиректелген материяның едәуір жоғары топтарының тіршілігі жайлы біледі. Адам қандай болмасын тек физикалық әлеммен ғана шектелмейді, едәуір нәзік материяның құбылысын қарау үшін жаңа сезімді дамыту керек. Едәуір жоғары дәрежеде ілімді қалыптастыру әдеттегі ғылымдардың әдістері мен теософия әдісінің синтезі арқылы қол жеткізуге болады.
Космология. Безанттың пікірі бойынша теософия салған әлем картинасына адамзаттың рухани қорғаушысы берілген. Теософия космосты Логос бірлігінен шығып, оның өміріне сүйеніш болатын система ретінде айқындаған. Теософиялық еңбектердің көпшілігінде адам космосы физикалық күн – Логостың ең томенгі көрінісі болып табылатын күн системасымен шектеледі. Логос құдайлық сананы бейнелейтін айна ретінде түсіндіріледі, ал әлем – Логостың айнасы. Осы әлемнің мәні Логос болғандықтан, әрбір әлемнің (әлем және планета) өз Логосы бар. Күн системасының материясы, эволюция алаңында дайындалатын құдай Логосының алғашқы шығармашылық әрекетінің нәтижесі болып табылады. Ол барлық нәрседе, басқа да әлемде кездеседі және оның айрылмас бөлшегін құрайды. Космостың алғашқы материясы эфир болып табылады, оның бүтінде өзгеруі түрлі материалдық формаларды дүниеге әкеледі. Ой эфирдің ерекше нәзік түрі ретінде қаралады.
Космос эволюциясы – құдайлық Логостың үш шығармашылық толқыны әрекетінің нәтижесі. Біріншісі, Логостың өзінен шығатын, жұлдыздар арасы материя мұхитынан ағып келетін өмірлік толқын. Өзінің бәсеңдейтін әрекетімен екінші ұлы толқын матрияға түрлі келбет пен қасиет береді., ал жоғарылаған әрекеті қасиетке ие материядан форма жасайды. Осы процесте Логос жатарушы, әлемнің ұлы геометригі ретінде танытылады. Үшінші ұлы толқын құдай тамшысы (семян) – құдайлық Логос жандау және материалдан өсімдікке, өсімдіктен жануарға, жануардан адам-жануарға баяу жоғарылаған ұзақ уақыттық эволюциямен дайындалған денені қолдану үшін материяға жолдаған адам жанының енуімен байланысты. Теософия материяның әрбір бөлшегі – рухани-материалдық деген әлемнің пантеистік картинасын жасаған. Жан мен материя бөлінбес жұпты құрайды, оның бірінсіз келесісі өмір сүре алмайды.
Адам космосындағы Логостың көрінісі ретінде күн қуатты қызметкерлер – оның жаратқан әлемінде әрекет етуші күші бар саналы рухтарға ие. Бұлар жеті қасиетті мәндер – субстанция-материя аясында өзіне тән қуатынан туындаған планетарлық Логостар. Жоғары рухтар біздің күн системасында формаланған космократорлар болған.
Антропогенез. Жер шары жетілік циклдан тұратын планетарлық эволюция сатыналарының бірі. Жер манвантара тіршіліктің жеті класын жасаған ай манвантарадан кейін келеді. Адам эволюциясы да бір-бірін алмастыратын 7 расадан құралған.
Жердің бастапқы түп расасы қоймалжың формасыз тіршіліктен құралады және өзінің өмір тынысын күннен алады. Екіншісі белгілі бір дене құрамын құраса, үшінші алып денелі маймылға ұқсас тіршілікті құрады. Жердің үшінші түпрасасы өзінің циклін жүзеге асырған дәуірде Венера планетарлық тізбегінен дамыған адамзат өкілдері, ақыл ұлдарының арасындағы жоғары дәрежелердің біріне жататын ашық түстес тіршілік – От ұлдары пайда болады. Олар жас адамзаттың діни ұстазы ретінде жер бетінде тіршілік етеді және хауан адамға адам жанын қалыптастыратын ұшқынды енгізеді. Дамыған космостық тіршілік күн питристерінің жерге орнығуы нәтижесінен кейін төртінші атлантикалық раса дүниеге келеді.
Бесінші немесе арий расасы Ману деп аталатын жоғары тіршіліктің тікелей бақылауымен дамытылады.Адамзат кезеңінің алдында бесінші раса циклінің жүзеге асуы және іштей алтыншы мен жетінші расалар эволюциялық процесінен өтуі тұр. Манвантарасы аяқталысымен жетінші расаның соңында біздің жерге тән тізбек өзінің жетістігімен келесі жемісін береді. Бұл планетарлық Логос нұсқауымен Жаңа эволюцияға жетекшілік етуді қолға алатын Будда, Ману тәрізді діни кемелденген адамдар болады.
Адам жайлы ілім. Теософияның негізгі компонеттерінің бірі адам эволюциясын қамтитын процесс – қайта түрлені ілімі болып табылады. Өмір дегеніміз – Логостың өздігінен жүзеге асуы. Адам ақылды, саналы,ментальдік, астарльдік және физикалық сфераға жататын денемен қапталған тіршілік. Құдайлық рух дегеніміз бұл Логостан шығатын нұр, жалынның бір ұшқыны және ол адамның ішінде. Ол Логостың үш табиғатын иеленген. Адам эволюциясы оның осы үш құдайлық аспекттері – болмыс, шаттық және ақылдың білінуімен байқалады.
Адам - физикалық ортада тіршілік ететін тіршілік ішіндегі ең жоғарғысы және жердегі тәртіпке, бейбітшілік пен берекеге жауап беретін жоғары дәрежедегі Логостың ізбасары. Теософия ілімі бойынша адамның тәні: 1) физикалық әлеммен жанасатын және одан информациялар алатын, оны жанға жеткізетін физикалық денеден; 2) күннен шығатын және физикалық дененің түрлі бөлімдеріне таралатын өмірлік токтарға жетекшілік жасаушы эфирлік сыңардан тұрады. Жердегі өмір сүру кезеңінде физикалық және эфирлік дене бірге қызмет атқарады. Сонымен қатар, адам ойының әсерімен өзінің формасын өзгертуге қабілетті, мөлдір, жіңішке ерекше астральдік материядан тұратын астральдік денені де иеленеді, онда биопсихикалық алаң орталығы – чакралар бар.
Көпмөлшерлі адам организмінің тағы бір қабатын ментальдік тән немесе ой тәні құрайды. Ол астарльдік материяға қарағанда анағұрлым нәзік, энергиялы, жылтырақ ой материясынан құралған. Ой материясы – адамның нағыз отаны. Ментальдік денеде рухани орталық – Эго немесе ойшы орналасқан. Ол сопақ формаға ие. Осы материя құдайлық Меннің нұрымен, жарлық бірлігінің тірі нұрымен көмкерілген.
Жоғары әлем жайлы ілім. Адам әлемінің құрылымы физикалық, астральдік, ментальдік әлемнен, Буддхи сфераларынан, нирванадан және жоғары құдай өмірін қоса жоғары әлемдерден тұрады. Адам организмі структурасы мен азамзат әлемінің мәні ұқсас. Физикалық және эфирлік дене бір-бірімен тығыз байланысты, эфирлік сыңар ерекше әлемде орын алмайды, ол физикалық денемен тығыз байланысты.
Астральдік дене әсем, мөлдір және өте жоғары энергетикалық формадағы астральдік тіршілік мекен ететін жер астральдік сферада қалыптасады. Бұл формалар ойды туғызады және олардың ғұмыр ұзақтығы күштерге, ұзақтыққа және оларды жасайтын ой анықтығына байланысты. Ой формалар немесе өнер элементальдары қалаулары мен ойлары дүниеге әкелген бағыттарына қатысты белгілі бір функцияларды орындап, адамдардың жердегі өміріне көп ықпал етеді. Астральдік әлемде табиғи элементальдің бес бөлігі – эфир, от, ауа және жер орналасқан. Бұлардан басқа астральдік әлемнің уақытша тұрғыны жануарлардың астральдік денесі болып табылады. Оған астральдік әлемдегі жұмысымен байланысты ерекше міндеттерді орындайтын адамдар мен жоғары тәртіптегі тіршілік иелері уақытша бара алады. Теософияда астральдік сфераның маңызды структуралық компонеттерінің бірін Камалока аты иеленеді және ол тазалану процесінен өту, жанның нағыз өміріне дайындау үшін физикалық денесінен айрылған соң өлгендер келетін тазалану орны қызметін атқарады.
Ментальдік әлем физикалық материямен шектелмейтін сана, ақыл сферасы, бұл адамның шынайы отаны. Ол ой материясынан тұрады.
Ментальдік сфераның құрылымдық компоненті аспанның теософиялық атауы – Девакан болып табылады. Мұнда өзінің физикалық және астральдік денелерін тастап, Камалокадан тазаланған адамзат тіршілігі келеді. Мұнда жерде істеген жақсылығының жемісін көреді.
2. Антропософия
Антропософия сезімнен тыс қабылдау органдарының дамуына, сондай-ақ, табиғаттан тыс әлемді тану мақсатына қарай ойдың, сезімнің және еріктің дамуына бағытталған құпия қабілет пен күштің иегері ретінде адам жайлы оккульттік философиялық ілім.
Антропософияның негізін қалушы Р.Штайнер бастапқыда теософияның теоретигі және насихатаушысы ретінде танылды. Алайда, алғашқы жұмысында-ақ ол адам рухын зерттеуге көңіл аударады, теософияны эксперименттік ілімге айналдыруға тырысады, медитативтік техника, педагогика, өнер мен медицина сұрақтарн дамытады. Теософия қоғамымен келіспеушіліктен кейін Р.Штайнер орталығы Швейцария қаласы Донахта орналасқан 1913 жылы Бүкіл әлемдік антропософия қоғамын құрады. Антропософиялық ілім Еуропа елдері мен ақш-қа таралған.
Штайнердің негізгі еңбектері Теософия, Жоғрғы әлемді тануға қалай жетуге болады ?, Құпиятану очергтері, Адамның өзін-өзі тануға жол.
Адам жайлы ілім. Антропософиялық доктринаның негізіне Р.Штайнер үш әлем – физикалық, көңілдік және руханидің азаматы ретінде қарайтын адам жайлы ілімді қояды. Адам жетімүшелі тіршілік иесі:
1) Физикалық дене; 2) Эфирлік дене немесе тіршілік денесі; 3) Сезінетін көңіл денесі; 4) жан парасаттылығы; 5) Рухтың орындауымен саналы жан; 6) Өмір рухы; 7) рухани адам.
Тән тұқым қуалаушылық заңына, жан (көңіл) оның өзі жасайтын тағдыр – карма заңына, ал рух жердегі өмірде қайталанып тұратын заң – қайта түрлену заңына бағынады. Рух, жан (көңіл) және дене арасындағы қатынас былай: рух тұрақты, өлім, дүниеге келу физикалық әлемнің заңына сәйкес тәндік жаратылысқа қатысты, көңіл өмірі тағдырға бағынады. Эфирлік сыңар физикалық дененің дубликаты болып табылады, онда лотос формасына ие психикалық орталық орналасқан, оның функциясы космостан психикалық энергияны алып, физикалық дененің айналмалы темір чакрасы арқылы берумен жинақталған. Адамдардағы адамзаттың даму мөлшері жеті негізгі чакрадан өзге тағы да бесеуі дами бастайды.
Астральдік дене жанның организмі болып табылады, оның өзегінде адамның физикалық тәні орналасқан, осы тәнде оның талабы, қалауы, құмарлығы және түсінігі айқын байқалады. Түсінік сипаты биопсихикалық алаң органдары – чакралардың дамуымен тығыз байланысты.
Адамның жандық (көңілдік, душевной) тіршілігі оның тәндік тіршілігінен ерекшеленеді. Ол дербес ішкі әлемді құрайды және сыртық әлемге өзін қарсы қояды. Көңілдік әлем мына топтарға бөлінеді: 1) Құмалық жалыны 2) тұрақсыз сезім, 3) қалау, 4) қуаныш пен қайғы; 5) көңіл жарығы 6) әрекетшіл көңіл қуаты 7) көңіл өмірі.
Көңіл (жан) әлемінде физикалық әлемге қарағанда мүлдем басқа заң үкімін жүогізеді. Көңіл әлемінде әрекет ететін негізгі күштер – ұнату және жек көру. Көңіл адамның рухы мен денесін байланыстырушысы мүшесі болып табылады. Көңілді (жан) үш мүшеге бөлуге болады: сезгіш көңіл, парасатты көңіл, саналы көңіл.
Едәуір әрі нәзік күрделі құрылымның бірі адам рухы болып табылады. Дене көңілдің негізі болғаны сияқты көңіл рухтың негізі, рухтың сырт қабығы өте күрделі құрылымды құрайды. Ол рухани әлем бірлігінен рух адам болып ерекшеленеді, оны дербес рухани тіршілік қылады. Осы рух қабығының ішінде рух адам өмір сүреді. Адамның рухани тіршілігі өзін ойға айналдырады.
Физикалықтан тыс әлем жайлы ілім. Антропософия макрокосмос пен микрокосмос, әлем мен адам – ұқсас деп саналады. Әлемнің құрылымы адам құрылысына сәйкес келеді және өзара аралас әлемдер жиындығын құрайды: құмрлық жалыны елі, тұрақсыз сезім аймағы, қалау алауы, шаттық пен мұң, көңіл жарығы, әрекетшіл көңіл қуаты, көңіл өмірі.
Рухтар әлемі немесе рухтар елі көңіл (жан) әлеміне қарағанда анағұрлым ерекше. Ол адам ақыл-ойынан тұратын нәрселерден құралған. Бұл әлем тірі ойлар немесе тіршілік-рух мекені болып табылады. Осы әлемде физикалық әлемде және көңіл әлемінде бар барлық заттар мен тіршіліктердің рухани бейнесі кездеседі.
Таным теориясы. Р.Штайнер физикалық әлемді тануға бағытталған әлістерге негізделген бүгінгі ғылым физикалық әлемнен тыс ғайыпты тани алмайды деп санайды. Ал антропософия танымның жаңа әдісін дамытуға жол ашады.
Антропософиялық танымға тырысқан адам физикалықтан жоғары аймаққа кіру мүмкіндігіне ие күштерді дамытуы тиіс. Бұл күштер әрбір адамда бар және оянғанда, дамығанда ғана оған деген мұқтаждық туады. Жоғары әлемд тану жолы дәрежені алу арқылы жүзеге асады. Оның шарттарының бірі – адамдар дар шынайы шындыққа немесе адамдарға деген қатынасын орынауға қабілетті адамның құрме сезімі болып табылады. Адамда кездесетін құрмет сезімі оның аурасында елеулі өзгеріс туғызады. Осы өзгеріспен бірге физикалықтан жоғары әлемді тану қабілеті ашылады. Басқа бір жағдаймен дәрежеге жету ішкі рухани өмірден адамның хабары болуы болып табылады.
Егер дәрежені иелену физикалықтан жоғары әлемді тану жолына бастапқы этап болып табылса, оның екінші этабына бос сергек санаға ие болу жатады. Тек бос сана ғана жерде емес, космостық кеңістікте емес, уақыт пен кеңістіктен тысқары, адамзат болмысының ең терең мәнін құрайтын рухани әлемді ашады.
Р.Штайнер адам танымының жоғары формаларынан өзге жалпы адамдық қабілеттер – ой, сезім және ерікті дамытуға тура келеді деп ойлайды. Танымның жоғары және әдепкі формаларын танымның едәуір кемелденген формалары – медитация әдісі көмегімен дамытуға болады.
Тірі этика
Синкреттік діни-философиялық дүниетаным Агни Йогада дамытылған. Агни Йога немесе тірі этика – адамның іштей өзгеруі мен космостық энергия – Агниге қол жеткізуі мақсатына оның жоғарғы психикалық қабілетін ашуға бағытталған философиялық-этикалық ілім. Ілімнің Агни Йога немесе космос жалынының Йога деп аталуы басты негіз ретінде космостық энергияны иеленумен байланысты, ал тірі этикаға келер болсақ, өмір мен іс-әрекетке негізгі қағидалар қоюымен байланысты, оның мақсаты - ішкі қабілет пен организмнің қуатын ашу.
Тірі этика кітаптары сериясын дүниеге әкелген атақты орыс суратшісі К.Н.Рерихтің (1874-1947) әйелі – Е.И.Рерих (Шапошникова) болып табылады. Тірі этика теософия бастаған Шығыс пен Батыс философиясы, ғылымы, діні, мәденеті синтездеу дәстүрін жалғастырды.
Агни Йога мәтіндері, - дейді олар, - Тибет Махатмама тарапынан берілген, ол мәтіннің авторлары ілімді жеткізуші дәнекер ғана. Аңыздың баяндағаны сияқты бұл тексттер сананың ерекше өзгерген түріндегі автоматтық жазу жазу әдісімен жазылған, сондықтан, оның шығу төркіні - трансценденттік, табиғаттан тыс.
Мәтіндердің құрылымы мен функциясы. Тірі этика мәтіндерінің тілі ерекше, Шығыстың философиялық мәдени дәстүріне тән нақыл сөздер мен көркемділіктен тұрады. Агни Йогны ұстаушылар сананы кеңейтеді, адамның биопсихикалық аймағын тазалайды және осы функциялары олар жазған тіл ерекшелігімен тығыз байланысты. Агни Йога мәтіндерінде ритмдік компонеттер мен мәтіндік, лафздық маңызы бірдей. Бастапқысы мантралар немесе дзен буддизм каондарын оқыған кезде пайда болатыны сияқты сананың ерекше өзгешеленген жағдайын қалыптастыруды қамтамасыз ететді.
Жоғары әлем жайлы ілім. Әлем жайлы Агни Йога ілімінің іргетасында рухани от (жалын) жайлы ілім жатыр. Материя мен атомның нәзік зерттеуі өмірлік энергия дегеніміз электр емес, бірақ от деп қорытындылайды. Материя негізгі субстанциясы от деп санайды. От әлімді материалдық және рухани формалар мен құбылыстардың қайнар бұлағы ретінде қаралады. От субстанциясының өзгеруі материалдардың тұтастығын дүниеге әкеледі. Әлемнің құрылымын Агни Йога былай бөледі:
Адамдық жер әлемі;
Нәзік әлем;
От әлемі;
Жоғары сфералар
Әдеттегі жердегі әлемде адам жоғарғы әлемді түсіне алмайды. Тек от санасы бүкіл әлемге ортақ, алыстағы өмір жайлы кепілдік бере алады. Сонымен қатар, жоғарғы тіршіліктер иерархиясы адамзатты пайдасыз шеңбер жағынан нәзік әлем жайлы мәліметтің таралуынан сақтайды.
Нәзік әлем түрлі тіршілік иелерінен құралған. Олардың ортақ қасиеті тәндік физикалық дененің болмауымен ерекшеленеді. Олардың арасында дамудың төменгі және жоғарғы сатысындағы тіршілік иелері бар. Материалдық жерге тән әлем нәзік, рухани әлемге қатынасы жағынан екінші қатардағы болып есептеледі. Планнетадағы әрбір тас, - деп баяндайды Аум кітабы, - ой арқл жаратылған.
От әлемі едәуір жоғары, кемелденген болып табылады. Бұл әлем жоғары психикалық энергия – от субстанциясынан тұрады: ол әлемі соныен қатар, өзге сфералармен толықтырылған. От әлемі – нәзік әлем мен тәндік жерге тән әлемнің процестері мен құбылыстарының бастапқы қайнары. Барлығы от әлемінде тізбектеледі, сосын, нәзік тәнге төмендетіледі,ғ жердегі жаратылыстар от әлемінің көлеңкесі болып табылады.
Жерге тән әлем мен жоғары әлемдер бір-бірімен тығыз байланысты. Жоғрғы әлемдер жерді энергиямен қамтамасыз етеді.
Иерархия жайлы ілім. Агни Йога ілімінің ең маңызды іргетастарының бірі – ғарыш иерархиясы болып табылады. Әлем иерархиясы әлемнің барлық құрылымына қатысты, ол эволюциялық баспалдақтың түрлі дәрежесіне ақыл арқылы жоғарылай алады. Жоғары дәрежелерді құрайтын иерархиялар табиғаттан тыс емес, олар эволюциялық дамудың ұзақ жолын басып өтті, өзінің құдайлық адам әмінін жүзеге асырды және осы міндетті өзгесінде орындауға көмек береді.
Бақыт жоғалып, көбісі жалған жолға түскен кездегі жердегі қиын кезеңдерде ұлы иерархтар жерге орнайды және жұртқа жоғалған ақиқатты қайта орнатады. Осындай іске асқан иерархтардың қатарына Тірі Этика діндердің негізін қалаушыларын, философтар мен қоғамдық қайраткерлерді алып келеді.
Десек те, бұл ғарыштық иерархия жұмысының жалғыз формасы емес. Тәндік әлемнің физикалық, әлеуметтік прцестері мен құбылыстары алдымен нәзік әлемде дүниеге келеді, сосын тәндік материяда жүзеге асады.
Иерархия өкілдерінің тұрақты мекені Агни Йога кітаптарында көрсетілмеген. Әлемнің космостық иерархиясы (жарық) хаос пен қараңғылық иерархиясына қарсы тұрады және олардың мақсаты – адамзаттың космостық эволюциясын баяулату. Онымен жарық иерархиясы күреске түседі. Жаратылған әлемдегі даму жарық, қараңғы иерархияның қарама-қайшылығымен алға жылжиды.
Қараңғы иерархияда жерде орындалған күштер бар: қараңғы иерархияның қара өтіріктері барлық планетаға таралған және әдетте үлкен қалаларда орналасқан. Олардың жұмысы жарық иерархиясының ісіне зияндық жасау және планетаны күйрету. Одан өзге нәзік әлемнің төменгі қабатында мекендейтін қараңғы тіршілік иелері де қауіпті. Нәзік денеге кіріп алып, олар пендешілік істерге бағыттай алады, қылмыстар мен күнәларға жол бастайды. Олар жерде өмір сүретіндердің денелеріне кіре алады. Агни Йога мәтіндері жақын арады жарық пен қараңғы күштердің соңғы шайқасы болатынын хабарлайды.
Адам жайлы ілім. Агни Йога адамды ұзаққа созылған эволюциялық дамудың өнімі деп санайды. Адам өзіне қуатты энергияларды жинақтаған, осы адамда бар энергия планеталық және ғарыштық масштаб процестеріне әсер етуге қабілетті: адамда болатын энергия планетаның дұрыс қозғалысына қажетекенін ұмытпау керек. Ал осы энергия уланған кезде оның қорғаныс қабаты әлсірейді және әлемнің көптеген тепе-теңдігін бұзды.
Адамзат тіршілігінің маңызды заңдарының бірі карма заңы болап табылады. Агни Йога карманы көпмөлшерлі процесс, карма жүйелерімен өту жиындығы ретінде қарастырады. Карам дегеніміз – расалар, рулар және жеке адам, карма дегеніміз - өткен мен келешек – бұлардың барлығы күрлері дөңгелекті құрайды. Карма өзгерісінің күрделілігіне назар аудара отырып, Агни Йога оған дейін жоғары дәрежеде оны реттеп отыруға болады деп есептейді.
Этика. Агни Йоганың тірі этика деп те аталуы тегін емес. Ол адамның ішкі өміріне де көп мән береді, дәлірек айтсақ, өзін-өзі жетілдіру, жоғары формалар мен саналарға жету процестерін қарастырады. Өзін-өзі жетілдіру кішкентай жаман әдеттерден тыйылудан баталу тиіс. Тірі этика жоғары әлемдерге жетуі үшін адамның қандай да бір теріс қсиеттерден арылуы тиіс деп қуаттайды. Ашу, күмән, сенімсіздік, шыдамсыздық, жалқаулық т.б. қараңғылықтың күш қуаты, олар әлемді жоғары сферадан алшақтатады. Сонымен қатар күнделікті тіршіліктен жоғары қсиетті қадірлемейтін жаман сөздерді де аулақтату қажет. әйтпесе ол қара жалынды тударады. Жоғарғы әлемге баратын жолға кедергінің тағы бірі – меншіл сезім.
Агни Йога этикалық теорияларының маңызды аспекті жер бетіндегі тіршілікте жалпы адамдық құндылықтарды қуаттау болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Негізгі:
Гараджа В.И. Религиоведение. – М., 1995
Классики мирового религиоведения. Антология. – М., 1996
Кьеркегор С. Страх и трепет. – М., 1993
Леви-Строс К. Первобытное мышление. – М., 1992
Мень А. История религии. В 2-х т. – М., 1997
Орынбеков М.С. Древние верования Казахстана. – А., 1999
Орынбеков М.С. Философские воззрения Абая. – А., 1995
О свободе вероисповедания и религиозных объединениях.Комментарий к Закону РК.А.,1999г.
Основы религиоведения. Под ред. И.Н. Яблокова – М., 1998
Радугин А.А. Введение в религиоведение: теория, история и современные религии: Курс лекций. – М., 2001
Религиоведение: Уч. пособие и уч. словарь-минимум по религиоведению – М., 1998
Қосымша:
1 Абай Книга слов. – А., 1992
2 Арабский Восток: Ислам и реформы. – М., 2000
3 Бартольд В.В. Культура мусульманства – М., 1998
4 Бенсон А. Фактор сионизма: Влияние евреев на историю ХХ столетия. – М., 2001
5 Булгаков С.Н. Свет невечерний: созерцания и умозрения. – М., 2001
6 Гермес Трисмегист и герметическая традиция Востока и Запада. – М., 2001
7 Ильин И.А. Аксиомы религиозного опыта. – М., 1993
8 Исламизм и экстремизм на Ближнем Востоке. – М., 2000
9 Кудайбергенов Б.К. Социально-философские поиски духовности: традиции и современность. – М., 1995
10 Леви-Строс К. Структурная антропология. – М., 1993


№13 тақырып: XX ғасыр мәдениетіндегі шығыстық дүние түсінігі
Жоспары:
1.Йога
2.Жаңа үнді діни ілімдері
3.Шығыстық дүние түсінігінің ерекшелігі
Лекция маќсаты: ХХ ғасырда тегі шығыстық көптеген діни секталар туралы студенттерге мәлемттер беріледі.
Лекция мєтіні
1.Йога
Интегралдық Йога адамның бүтіндей өзгеруі, оның гностикалық тіршілікке йога методикасы көмегімен құай адамға айналуы жайлы күрлеі синтезделген ілім. Интегралдық йоганың негізін қалаушысы – үнді ойшылы және ақын Шри Ауробиндо Гхош (1872-1950). Осы ілімнің негізін қалаушысы қайтыс болғаннан соң оның ісін құдайлық аналықты одан көріпШри Ауробиндо тарапынан ана деген атақ алған Мирра Ришар (1878-1973) жалғастырды. Интегралдық йоганың одан кейінгі дамуы әлемнің көптеген елдеріндегі Шри Ауробиндо мен аналықтардың шәкірттері мен жолын қуушылары тарапынан жүзеге асырылды. 1966 жылы ЮНЕСКО-ның басы конференциясы Ауровиль құрылысының бастамасы жасалған Ауровиль жобасы – Пондишеридегі (Үндістан) Ауробиндо қаласы қабылданған. Ауробиль хартиясы оның нағыз азамат бірлігінің өмірде жүзеге асуы үшін практикалық және рухани зерттеу орны болатынын алға тартады.
Базалық концепция. Интегралдық йога философиясы Шығыс пен Батыс, өткен мен бүгін философиялық идеяларының синтезі болып табылады. Интегрализмнің принципі ежелгі діни философиялық идеяларды бүгінгі ғылыми көзқарастармен біріктіру ретінде қаралады. Шри Ауробиндо интегралдық йоганың үш аспекті байқалады деп жазады. Оның біріншісі, йоганың көп формаларын, эзотеориялық ілімдерге және ғылыми теорияларға біріктірумен және синтездеумен байланысты. Ал екіншісі йоганы адам өміріне енгізу, йога мен өмірді біріктіру әрекетін жүзеге асырумен айқындалады. Үшіншісі синтезделген йогада адамның барлық күш-қуаты екінші күйге айналушы құралмен бірігеді.
Интегралдық йога үнді, ежелгі грек және Еуропа түсініктерімен байланысты синтезделген терминологияға сүйеніп, әрекет етеді. Негізгі терминдері санскрит тілінен, веда философиясынан шыққан. Интегралдық йога ғылым элементтерінведа философиясының дәстүрлі категорияларымен толықтыруға тырысты. Шри Ауробиндо барлық тіршіліктің негізінде абсалюттік ақиқат – Брахман жатыр деп жазады. Брахман абсалю, трансценденттік космостан жоғары болмыс, космос сүйеніші, космостық Мен, барлық тіршілікті жинақтаушы болып табылады. Абсалют, Пара-Брахман – бұл әлемнің субстанциясы. әлемнің генеликалық бастамасы сат (болмыс), Чит (білім), Анада (бақыт) үшбірлігінде бар. Брахман категориясының мәнін аша отырып, ойшыл оның сипаттамасы үшін Аман (алғашқы сана), Ишвара (құдіретті құдай), пуруша (бақылаушы) түсініктерін қолданған.
Әлем дамуының мәні өзара байланысты әлемнің генетикалық бастамасының инволюциялық және эволюциялық процестерін құрайды. Инволюция дегеніміз – сана қуатының өзін-өзі тежеу процесі, өзін қамтитын әлемдік сананың нығыздалу процесі болып табылады. Осыған орай ол тәндік ғарыш санасыздығы түріне енгенге дейін жүйелі сатыдан өтеді. Ал эволюция болса, көрінетін космосты санасыздықтан біртінде шыға отырып, сана қуаты қайта қалыптасатын өзара қарама-қайшы бағытталған процесс болып табылады.
Санасыз хаостан ондағы сана қуаты жолымен метерия қалыптасады. Сна қуаты материяны эвоюцияға итермелейді. Осылай өмір және өмір сүретін тіршілік – жануарлар мен өсімдіктер пайд болады.
2. Жаңа үнді діни ілімдері
Индуизм. ХІХ-ХХ ғасырдағы индуизм күрделі өзгерістерді басынан кешірді. Осы кезеңде өзінің өміршеңдігін дәлелдей отырып, индуихзм дамудың қарқынды жолына түскен. Британ отаршылдары мәдениеті мен дінінің таралуына орай, Үндістанда буржуазиялық қатынас қарқынды дамыды. Осы жағдайға қарай, индуизмге бірнеше реформалар жасалынды.
Үндістандағы реформашылардың бастамасы деп көрнекті бенгал ойшылы рам Мохан Рой (1772-1833) саалады. Өзінің кең ой-өрісі және білімімен, көп тілді меңгеруімен бенгал аристократы Рам Мохан Рой Үндістандағы алғашқы ұлттық газеттің, зайырлы мектеп-колледждің негізін салушысы болып есептелді, сонымен қатар, 1828 жлы Брахмо самадж (Брахма қоғамы) атты діни қоғам ашты.
Ройдың бастамасымен индуизмнің модернизациялау процесі басталды. Үндістандағы діни және ағартушылық реформа процестерін бөліп алу өте қиын. Индуизм реформациясына 1875 жылы Даянанда Сарасватидің (1824-1883) Арья Самадж атты діни қоғамы да өшпес із қалдрды. Ведаларға монотеистік түсінік беру, пұтқа табынушылықтан, каст системасынан, әйелдердің ерлерден төмендігінен және өзге де дәстүрлі индуизмнің жек көрінішті қағидаларынан бас тартуға талпыну жағынан, реформалау жағынан Брахма қоғамына жақын келеді. Өзге діндерге жақындауынан бас тартып, ежелгі индуизм дәстүріне мән беруі жағынан қоғамда жалпыға таныла бастады. Үнді реформациялық әрекеттері бастапқыда тек қана зиялылардың арасында ғана танылып, шаруалар бұдан бейхабар болды, десек те уақыт өте келе, реформалық әрекеттер индуизм дәстүріне негізделе бастағаннан соң ғана көпшілікке танымал бола бастады.
Діни проблемаларды шешудің білгілі бір аясын, культтің өзіне тиесілі формалары бір құдайды тану сатыларының бірін құрайтынын зерттеп, Калькут храмының абызы Кали Рамакришна Парамахамса (1836-1886) реформаторлық көзқарас пен ортодоксальдік көзқарасты үдестірді. Рамакришнаның өлімінен соң, оның жолын қуушылары Рамакришна Миссиясы деп аталатын бүкіл үнділік неоиндуизм ұйымын құрды. Рамакришнаның жақын шәкірті Свами Вивекананда (1863-1902) одан ары дмытып, келесі қадамды басты: тек діни, моральдік-этикалық ілімді ғана емес, бүкіл әлемнің рухани бастамасын қамтитын ілімді дүниеге әкелді. Шындық, бүкіл діндер арасындағы бірлік жайындағы Рамакришнаның идеясын дамытып, вивекананда Үндістанның рухани идеяларын нақты түрде жүзеге асыруға тырысты. Моральдік қатынастар арқылы барлық жолдар шындыққа алып барады деп, Вивекананда өзінің жұмыстарында ең алдымен мына постулаттарға басшлық етті: Еуропа Үндістаннан табиғатты іштей қлай бағындыру керектігін үйренуі тиіс. Біз адамзат дамуының бір кезеңіне жетті, ал өлар - өзгесіне. Осы екеуі бірігер болса, - бізге қажеті де сол. 1897 жылы рамакришнаның салған жолы бүгінде бүкіл Үндістанда неоведанизм бағыты болып таралу үстінде. Индуизмнің саяси өміріндегі белсенділігі ХІХ ғасырдан үнді халқының отаршылдарға қарсы бас көтеруінен басталады және аталған дін үнді қоғмының талаптарына сай әсіресе капиталистік қатынастардың қалыптасуы мен дамуы барысында құрылымдық өзгерістерге ұшырады.
ХХ ғасырдың соңында Үндістан саясатында дәстүрге сүйенген саяси мақсатқа жету үшін индуизм идеяларын, құндылықтарын насихаттайтын бағыттар дүниеге келді, соның бірі - индуизм коммунализмі. 1990 жылдардың І-ші жартысында елдің 11 пайызын қамтыған индуистер мен мұсылмандар арасындағы шеленіс болды.
Үндістан тәуелсіздігін алғанға дейін Хинду махасабха және раштрия Свалисевак Сангх атты ірі коммуналдық ұйым жұмыс істеген.
3. Шығыстық дүние түсінігінің ерекшелігі
Кришна түсініктерінің халықаралық қоғамы. Кришнаиттер өздерін Чайтанья діни әс-әрекетімен ХҮІ ғсыра құрылған философиялқ-теологиялық жүйенің жолын қуушылары деп санайды. Чайтанья сенімінен, тегінен және ұлтынан тәуелсіз барлық халықтар үшін әмбебап рухани жолмен сүйіспеншілік жолы – бхакти мен құдайға берілгендікті жариялады.
Десек те, Кришна түсінігінің холықаралық қоғамының пайда болуы Абхай Бхактиведанта Свами Прабхупада атты үнді үйшылымен байланысты. Ол 59 жасында жанұясын тастап, монахтық анты қабылдайды және Кришна сенімін американдықтарға насихаттау мақсатында АҚШ-қа барады. Америкада Прабхупада жаңа ілімге 18-ден 25-ке дейінгі жастарды, алқаштар мен нашақорларды тарта бастайды.
1996 жылы Прабхупада Кришна түсініктерінің халықаралық қоғамының құрылғанын жариялайды. Қоғам жергілікті автономиялық орталықтар ассоциациясынан тұрады. Олардың жұмысы алқалық жетекшілік орган – Прабхупада тарапынан 1971 жылы оның үлкен шәкірттерінен құралған басқарма кеңесі (Джи-би-ми) үйлестіреді.
Кришнаитттердің негізгі киелі кітабы ежелгі үндініі эпостық шығармасы – Махабхарата кітабының алтыншы бөлімін құрайтын Бхагавадгита болып табылады. Бхагавадгита Кришнаның өзінің жақын досы Арджунаға айтқан өсиет сөзінен тұрады. Дегенмен Бхагавадгитаның санскит тіліндегі мәтіні емес прабхупаданың аударған ағылшын тіліндегі түсіндірмесі құрметтеледі.
Веда тәстүріне сәйкес кришнаитттер ай каленрь бойынша өздерінің мейрамдарын атап өтеді.
Негізгі мейрамдарының бірі – Гаура Пурнима наурызда тойланады. Осы күні ұлы жаратушы рухани кемелденудің қрапйым әрі тиімді әдісі – құдайдың атымен әндетуді адамдарға үйрету мақсатында Шри Яайтанья түрінде жер бетіне келген. Келесі негізгі мейрам – Шри Кришна Джаннаштами тамыздың аяғы мен қыркүйектің басына сәйкес келеді. Бұл мейрам 5 мың жыл бұрын Кришнаның жер бетіне түсуін атап өтеді.
Кришнаиттердің ритуалдық әрекеті түрлі көріністегі Вишну-Кришнаның скульптуралы бейнелеріне, қасиеттілер мен атақты гуруларға (ұстаз) табынудан тұрады. Ұлы жаратушыға деген құрмет ретінде ерекше таралған форма махамантраларды қайталаудан тұрады. Ол Ведада келтірілген құдайдың есімдерінен тұрады деп саналады: Харе Кришна, харе Рама, Харе Рама, Рама Рама Харе Харе.
Брахма Кумарис. Негізін қалаушы дада Лекхрадж (1876-1969) бірде досының үйінде медитацияда екі елес, бірі – Шива, екіншісі – бұл әлем жойылып, алтын ғасыр келетіні жайлы көрініп, ол сол арада талып қалады. Осыдан соң ол өзіне Шиваның қонғанын айтып, насихат жүргізе бастайды және өзіне Шри Параджапита Брахма (құдайлар әкесі және әлем жаратушысы) деп ат қояды да Брахма Кумарис ұйымын құрады.
Сатья Саи Баба культі. Сатья Саи баба өзіне Шива мен Шактидің келгендігін алға тартып, аватара жолымен құдай болғандығын баяндайды.
Ананда марга. Прабхат ранджан Саркар (1923-1990) - Ананда марганың негізін қлаушы. Соғыс үлгісі бойынша құрылған құпия ілім.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Негізгі:
Гараджа В.И. Религиоведение. – М., 1995
Классики мирового религиоведения. Антология. – М., 1996
Кьеркегор С. Страх и трепет. – М., 1993
Леви-Строс К. Первобытное мышление. – М., 1992
Мень А. История религии. В 2-х т. – М., 1997
Орынбеков М.С. Древние верования Казахстана. – А., 1999
Орынбеков М.С. Философские воззрения Абая. – А., 1995
О свободе вероисповедания и религиозных объединениях.Комментарий к Закону РК.А.,1999г.
Основы религиоведения. Под ред. И.Н. Яблокова – М., 1998
Радугин А.А. Введение в религиоведение: теория, история и современные религии: Курс лекций. – М., 2001
Религиоведение: Уч. пособие и уч. словарь-минимум по религиоведению – М., 1998
Қосымша:
1 Абай Книга слов. – А., 1992
2 Арабский Восток: Ислам и реформы. – М., 2000
3 Бартольд В.В. Культура мусульманства – М., 1998
4 Бенсон А. Фактор сионизма: Влияние евреев на историю ХХ столетия. – М., 2001
5 Булгаков С.Н. Свет невечерний: созерцания и умозрения. – М., 2001
6 Гермес Трисмегист и герметическая традиция Востока и Запада. – М., 2001
7 Ильин И.А. Аксиомы религиозного опыта. – М., 1993
8 Исламизм и экстремизм на Ближнем Востоке. – М., 2000
9 Кудайбергенов Б.К. Социально-философские поиски духовности: традиции и современность. – М., 1995
10 Леви-Строс К. Структурная антропология. – М., 1993

№14 тақырып: Діни дүниетанымның трасформациясы
Жоспары:
Дәстүрлі діни сенім трансформациясы
Шіркеусіз сенушілер
Қазіргі сектандық психологиясы мен детерменациясы
Лекция маќсаты: ХХ ғасырда пайда болған діни секталар туралы білім алушыларға мәліметтер беріледі.
Лекция мєтіні
1. Дәстүрлі діни сенім трансформациясы
ХХ ғасырдың 60-70 жылдары Еуропа мен АҚШ-та дүниеге келген діндер
Жаңа діндердің пайда болуы осы жылдары Батыс Еуропа мен америка елдеріндегі құндылықтар жүйесінің елеулі элементі болып табылатын дәстүрленген, тарихи қатталған христиандықтың тоқыруымен сипатталады. Өйткені, дін қоғамдық рухани жетісіздікке жауапкер. Қоғамды рухани құндылыққа жауап бере алмаған Еуропа-америкалық дін заман талабына негізделген жаңа ізденістер дүниеге келе бастады. Жаңа қозғалыстың лидерлері қоғамдағы атамыш тәрізді қиыншылықты шебер пайдаланып, өздерін құтқарушы, даналық пен білім иесі ретінде жарнамалары.
Жаңа дәстүрлі емес діндер әртүрлі діни сенімдермен және дүниетанымдармен синезделген, сонымен қатар, оларда ерекше жүйеленген ілім жоқ.
2.Шіркеусіз сенушілер
1.Жаңахристиандық Иегова куәгерлері дәстүрлі емес діни қозғалысы
1870 жылы АҚШ-тың Питсбург қаласында (Пенсильвания штаты) протестанттық адвентис ағымынан бөлініп Чарлз Тейз Рассел басқарған Библияны оқу-зерттеу үйірмесінде пайда болды.Жаңа қозғалыстың негізін салушы алғашқы христиандардың ілімдерін жаңғыртуды мақсат етеді. XIX ғасырдың аяғынан жаңа секта бүкіл елдің аумағына қарқынды тарала бастайды.
Иегова сектасының ерекшеліктері.
Діни сектаның ілімдері Ч.Расселдің 7 томдық “ Киелі жазбаны зерттеу ” деп аталатын еңбегінде көрсетілген,Иеговашылардың пікірінше онсыз Библияны түсіну мүмкін емес.
Сенім ілімдерінің негізгі мәні төмендегідей:
- Құдай жалғыз,оның есімі-Иегова,үштік Құдай ойдан шығарылған,Иса Құдай емес, ол жоғарғы ахлақ иесі, күнә жасамайтын адам.Құдай оған адамзаттың күнәсін айқышта азапты өлімімен құтқаруға тапсырма берген деген сенімдері ресми христиан шіркеуімен кереғар келеді.
- Исаның екінші қайта келуіне сену,жерде шайтанмен соғысып (армагеддон ) Иса жеңеді,
1000-жылдық құдай патшалығы орнайды деген сенім.Осыған байланысты Исаның екінші келуінің дәл уақытын Расселдің өзі 1874 жыл деп айтады,бірақ орындалмаған соң басқа мерзімдер айтылады,мысалы: 1914 ж,1916ж,1918ж,1980ж,2000ж келеді деген сәуегейлік,ақырында олар армагеддон кейінге қалдырылды,сондықтан Исаның келуіне дайындалуымыз керек деген жауаппен құтылуда.
- Сенімдері бойынша соғыста шайтан жеңіліп,сонан кейін сот болып,адамдар үшке бөлінеді.Біріншілері 144 мың таңдаулы иеговашылар ,олар аспанда тәнсіз тіршілік етіп, Исамен бірге жердегілерді басқарады.Екінші топ қалған иеговашылар,олар аспан патшалығына бармай соғыс,өлім дегенді білмей жерде бақытты өмір сүреді.Ал қалған адамдар иеговашыларды қолдамағаны үшін шайтанмен бірге жойылады деп сендіреді.Олар тозақты мойындамайды,адамдар өлген соң тіршілік жасамайды деген сенімде яғни тозақтағы мәңгілік өмірді қабылдамайды.
- Мәңгілік бақытты өмір Иегова қатарына кіру арқылы,Библия сенімнің қайнары ретінде қабылданады және өздерінше түсіндіріледі, киелі жазбаны әркімнің ана тілінде оқуы,
- Иеговашылар соғысқа ( пацифизм) және әскерде қызмет жасауға қарсы.
- Икона мен айқышқа табынбайды,
Ғұрыптық ерекшеліктері.
Негізгі құлшылықтарына Библияны көп оқу жатады,оны қолдарынан тастамай алып жүреді.Пұтқа табынушылық деп елдің туы,елтаңбасын,ән ұранын мойындамайды.Туылған күн,ұлттық және мемлекеттік мейрамдарды тойлауға қарсы.Басқа христиандар Исаның туылған күнін мерекелесе,иеговашылар оны қабылдамайды.Тек Исаның өліп тірілуін өздерінің жиындарында арнайы атап өтеді.Шіркеу мен діни қызметкерлер қызметін жоққа шығарады .
Секта мүшелерінің негізгі міндеті өз ілімдерін насихаттау,сектаға адамдарды кіргізу.Үгіт насихатқа секта мүшелері табыстарының 10% береді және үгіт-насихат жұмыстарына айына кемінде 10 сағат бөлуі тиіс және бұл шарамен өте белсенді айналысады.
Секта мүшелері басшыларының бұйрығын орындауға әр уақыт дайын болуы керек,мыс:
заңды бұзу,отбасын,оқуын,жұмысын тастау және т.б .
Сектаның әрбір мүшесі ай сайын қанша рет миссионерлік пен айналысты,неше рет секта жиынына қатысты,Библияны оқуға қанша уақыт бөлгені,сектаға қанша ақша қосқаны туралы есеп жүргізіп отырады,жыл соңында басшылыққа есеп береді.
Иеговашылар қан құюға қарсы,өйткені қан құю тамаққа қанды қолданған секілді деп түсінеді.Оларға тән ерекшеліктің бірі кез келген дүниелік билікті мойындамау,тек басшыларының билігін ғана таниды.
Иеговашылар миссинерлікті белсенді жоспарлы жүргізеді,үйлерді аралау және адамдар көп жиналатын орындарда өздерінің газет-журналдарын таратып,әңгіме құрып,талас туғызып өз сенімдерін насихаттайды.Секта мүшелерінің дайындық деңгейіне байланысты
олар үндеушілер және пионерлер болып екіге бөлінеді.Олар айына сектаға жаңа адамдар кіргізуге 10 –нан 150 сағатқа дейін уақыттарын бөледі.
Ұйымдық құрылымдары.
Иеговашылардың негізгі ұйымдары тәжірибелі сенімді бес адам басқаратын жиын немесе топ.Жиын 5-15 адамнан тұратын үйірмелерге (килки) бөлінеді,оның басында килканың қызметшісі тұрады.Бірнеше жиындар округке бірігеді оны бақылаушы басқарады,округтер өлке бірлестігін құрып оның басшылығы өлке басқарушысының қолында.Мұндай қатаң теократиялық басқару сектаның бүкіл қауымдары мен мүшелерін бақылауға тиімді.Иегова сектасының орталығы АҚШ-та Бруклинде орналасқан.Екі жүзден астам елде жұмыс істейтін жүзге жуық бөлімшелері бар.”Сторожевая башня” және “ Пробудитесь” деген журналдары 160 тілде миллиодаған тиражбен шығарылады.Иегова куәгерлерінің әлемдегі саны шамамен 15 млн .
Иегова кугерлері діни сектасы мемлекет заңдарын бұзбай әрекет жасайды,сондықтан оларды заң алдында айыптау қиын.

2. Мормондар діни сектасының ресми аты-“қасиетті соңғы күндер Иса Мәсіх шіркеуі”.
1830 жыы АҚШ-та пайда болды,оның негізін салушы Джозеф Смит.
1848 жылы үнді тайпасы ютаның жерінде Солт-Лейк Ситиде алғашқы орталықтарын құрды,мормондардың жерлері кеңейіп 1896 жылы Юта штаты құрылады.
Сектаның ілімі Библия мен “Мормондар кітабы”- на негізделеді.Сектаның негізін салушыға жас кезінен аян келіп, Иса,Мұса,періштелер мен пайғамбарлар оған христиан шіркеуі құрыды,сен оны қалпына келтіресің деген,сол үшін маған “жаңа киелі жазбаның”
алтын жапыраққа жазылған жазуы берілді,оны мен он бір досыма көрсеттім және олардан көрдім деген жазбаша тіл хат алдым деген уағыз- насихаты жаңа сектаның негізін қалады.Бұл жазбада мормондардың сенім негіздері көрсетіледі:
- христиандықтың үштік,күнә,тәубаға келу,құтылу,ақырзаман және т.б қағидалары қабылданып өздерінше түсіндіріледі.
- көпқұдайшылдық- жерді қорғайтын көп құдайларға сенім;
- материализм- құдайлар материалды,бір мезгілде бір орында ғана бола алады;
- әрбір адамның құдай болу мүмкіншілігі,ол үшін мормондарда шоқыну,үйлену,көп балалы болып,тақуалық өмір сүру керек.
- Америаның айрықша роліне сену (“Мормондар Кітабында” жазылған,б.д.д VII ғ. Америкаға Израйлден адамдар көшіп келіп,мемлекет құрады,оларға Иса келіп шіркеу салып берген,бірақ кейінгі дәуірлерде өзара соғыс пен қақтығыстар себебінен еврейлердің Америкадағы өркениеті жойылады,арттарында ұрпақтары үнділерді қалдырып.) Бұл ғылыми негізделмеген әңгіме.
Мормон ғұрыптары төрт құпиядан тұрады:
- шоқыну – сегіз жастан бастап атқарылады.Сектант қайтыс болған туысқандары мен достары үшін де шоқындырылады,өйткені олар тірі кезінде мормон болмаған.
- шүкіршілік ету адамның құдай мен байланысын жаңартып күшейту мақсатында;
- неке ( жер және аспан некесі оны өлімде бұза алмайды,1851ж көп некеге рұхсат беріледі,бірақ мемлекет қарсы болғандықтан іске асырылмай тұр.);
- қол беру рәсімі екі сатылы – материалдық және рухани мәселелермен шұғылдану;
Мормондар қатаң ұйымдасқан секта.Секта басында пайғамбар тұрады,оның әрбір сөзі құдайлық аянмен тең.Сектаны басқаруда пайғамбарға 12 серік пен 70 елшіден тұратын коллегия көмектеседі,орталықтары Солт-Лейк-Сити қаласында орналасқан.Аймақтық ұйымдарын епископ және ақсақалдар басқарады.Мормондардың ” кек алушы періштелер ”
аталатын қарулы жасақтары бар.Қарапайым мормондар табысының 10% төлеп басшыларына сөзсіз бағыну керек.Мормондарда белсенді миссионерлік пен айналысады,бірақ оны мәдениетті жүргізеді.
3.Қазіргі сектандық психологиясы мен детерменациясы
Дәстүрлі емес діни қозғалыстар өзіндік ерекшеліктерге ие.Оған
кірген адамдар өмірінде күрт өзгеріс орын алып,адам отбасында ата-анасы,бауырларымен басқаша қатынас жасап, өз сенімін насихаттап дәлелдеумен әуреге түседі,эгоизмге бой алдырып,тіпті кейбір діни секта мүшелері жеке мүлкін сатып,ортақ қауымдық меншікке қосады,жеке өмірден бас тартып коммуналарға(ұжымдық қауымдық отбасылық өмір) барып тұрады.Бұл дәстүрлі отбасылық өмірді өзгерту.Мемлекет заңдарын сыйламау,қоғамдық әдеп қағидалары мен ұлттық дәстүрге немқұрайлық,жеккөрушілік,жоққа шығару,өз сенімдерін абсолютті ақиқат ретінде дәріптеу және ол ойларын жасыру,ғылымнан тыс танымдарға жүгіну,адам санасын бақылаудың түрлі әдістерін (адамға зиянды) қолдану,қоғамнан оқшаулану діни секталарға тән ортақ ерекшеліктер.
Осындай діни қозғалыстарды қоғам мен мемлекетке зиянды( тоталитарный,деструктивный ) діни секталар деп атайды,олардың зияны заң жүзінде дәлелденіп жатса,оларға тыйым салынып заң алдында жауап береді.Бірақ діни секталар өз әректтерінің мақсатын құпия сақтайды,оны жоғарғы басшылары ғана біледі,төменгі қарапайым мүшелері бейхабар күйінде миссионерлік істерін белсенді жүргізе береді. Олардың түпкі мақсаттары не деген сұрақтың жауабын секталардың доктриналарынан көруге болады.Біріншіден кейбір діни секталар өз сенімдерінің абсолютті ақиқаттығына берік сенімді,олар дәстүрлі ұлттық және әлемдік діндерден бөлініп шыққан,түпкі мақсаттары адамды күнәхар әлемнен құтқарып бақыт пен молшылыққа кенелту.Мұндай діни секталар қылмыс,наркомания,жезөкшелік,байлық,атақ және т.б. адамның шынайы болмысына жат істермен айналыспайды.Олар миссионерлік әрекеттерінде ғылым мен техниканың жетістіктерін және түрлі психотехникалық әдістерді кеңінен қолданады,мемлекет заңдарын бұзбай,мәдениетті түрде өз сенімдерін уағыздайды,мақсаттары қатарларына адамдарды көптеп кіргізу.Мұндай секталар біз адамды тура жолға салып,шынайы құдайлық өмірге жеткізушіміз,парызымызды өтеп жүрміз (өзінің діни сенімі бойынша) деп түсінеді.Бұл секталар қоғамдық әдеп қағидаларын өздерінше түсінеді және халықтың ұлттық құндылықтары мен салт дәстүрін сырттай құрметтегендей көрінгенімен,шын мәнінде жоққа щығарады,яғни ой мүдделерін жасырын ұстайды,мақсаттары діни сенімдеріне кіргізу.
Екіншіден діни секталардың кейбіреулерінің түпкі мақсаттары адамды бақытқа кенелту емес керісінше сектаны құрушының жеке басының мүдделерін іске асыру.Яғни байлық,билік ету және т.б. нәпсіқұмарлық.Мұндай діни секталар адам санасын түрлі әдіс- тәсілдермен улап бағынышты етіп басшыларының мүддесіне әрекет жасайды,оны қарапайым секта мүшесі білгені былай тұрсын сезіне де алмайды,оған мүмкіншілік те бермейді,адамды зомбиге айналдырып тастайды.Бұл түрге жататын секталардың мақсатқа жетуде лаңкестік әрекеттерге де баруы мүмкін.
Сонымен дәстүрлі емес діни қозғалыстарға тән ортақ ерекшеліктерді атап көрсетсек:
1. Харизматикалық көсемдік- сектаның негізін салушы жоғарғы құдіреттен немесе тылсымнан келген күш иесі,онда құдайлық немесе ерекше даналық бар,сондықтан оның билігіне мүлтіксіз мойынсыну керек.
2. Сенімдерінің абсолютті ақиқатығына беріктік,басқа сенімдерге деген төзімсіздік,ұлттық құндылықтарды ескермеу,жеккөрушілік.
3. Сыртқы көріністік : барлық сенім және ғұрыптық ерекшеліктер ізгі мақсаттар үшін.
4. Құпиялық- түпкі мақсаттары мен іс-әрекеттерінің салдарын жасыру,ішкі өз мүшелеріне және сыртқа арналған екі мақсаттағы доктриналардың болуы,секта мүшелерінің басқа ақпарат алуына мүмкіншілік бермей шектеуде ұстау.
5. Дәстүрлі діндердің қасиетті кітаптарынының мәтінін өз сенімдеріне сәйкес өзгеше түсіндіру.
6. Секта мүшелерінде жаңа өзіндік менталитет қалыптастыру үшін,адам санасын бақылаудың түрлі әдістерін қолдану.
2. Халақаралық ұйымыдардың дәстүрлі емес діни қозғалыстарды белсенді қолдауларының мақсаттары.
Кейбір діни секталарды халықаралық ұйымдардың қаржылай және саяси жағынан белсенді қолдауының мүмкін мақсаттары:
1.Саяси мақсатта мемлекетті әлсірету үшін қоғамның рухани негіздерін бұзу.Өйткені сол қоғамдағы дәстүрлі діндер діни секталар тарапынан қарсы әрекеттерге ұшырауда,әсіресе қоғам мүшелерінің басым көпшілігі ұстанатын дін.
2.Жасырын құпия күрес- діни секталардың қоғамдағы дәстүрлі дінмен күресі.
3.Діни сектанттықты сол елдегі билікке ықпал етудің қуатты құралы ретінде пайдалану.
4.Шет елдердің барлау органдарының кейбір діни секталардың ұйымдарын өз мақсатына пайдалануы (тыңшылық мақсатында агенттерін секта мүшесі ету).
5.Бір елдерде саяси мақсатта тұрақсыздық тудыру үшін фанат орындаушылар резервін дайындау.
6.Мемлекеттік шенеуніктерді діни секталар арқылы бақылауға алу ( жала,сатып алу,шантаж және т.б).
7.Батыстың дамыған елдері мен халықаралық ұйымдардың қоғамды демократияландырудың белгілерінің бірі ретінде түрлі елдерде либералды сипаттағы діни сенім мен діни бірлестіктер туралы заң қабылдауына ықпал жасауы.Мұндай заң бойынша мемлекет өз азаматтарының діни сенім бостандығына еркіндік беруі керек.Ешқандай дінге заң негізінде басымдық берілмейді,дәстүрлі емес діндердің әрекеттері заң аясынан шықпаса еркін тіршілік жасайды.Егер мемлекет дәстүрлі емес діни қозғалыстар әрекеттерін шектейтін болса,батыс елдері бұл адам құқығын бұзу, демократия принциптеріне жатпайды деп сол мемлекетке қысым жасауы мүмкін,әрине мемлекет өз конституциясы бойынша зайырлы және демократия елміз деп жарияласа.
3. Дәстүрлі емес діни қозғалыстың зиянды екенін анықтаудың басты өлшемдерінің бірі сектада психологиялық мәжбүрлеудің болуы.Зайырлы мемлекеттердің барлығында адамның діни сенім бостандығына заңмен кепілдік берілген,сондықтанда барлық діни секталарды зиянды деп қарастыру дұрыс па деген сұрақ туындайды..Бұл жерде мәселенің екі жағы бар, заңға қарсы келмейтін кез келген діни ұйым өмір сүруге құқылы,екінші жағынан қоғамның басым көпшілігінің дәстүрлі дүниетанымы мен діни сенімі тұрғысынан жаңа діни ағымдардың қоғамға еш пайдасы жоқ,олар ұлттық болмысымызды бұзушы деген түсінік.Бірінші көзқарас бойынша діни секталардың әрекеттері заң шеңберінен шықпаса болды,бұл мәселеге тек заң тұрғысынан келу.
Екінші көзқарас бойынша дәстүрлі діни сенімімізге жат кез келген жаңа діни ағым зиянды деген түсінік.
Ресей ғалымы Волков Е.Н. “ Жеке адам немес топтың біреудің ерікті және саналы келісімінсіз сананысын бақылау үшін психологиялық күштеу қолдануы туралы сараптамалық-анықтамалық ақпарат ” –атты кітабында діни секталардың зияндығын анықтаудың өлшем белгілерін көрсетеді.Онда негізгі өлшем психологиялық күштеу екендігі айтылады.
Сонымен дәстүрлі емес дін қозғалыстардың зияндығы олардың әрекеттерінде психологиялық күштеудің барлығына байланысты төмендегідей анықталады:
1. Көсемдік сипаты:
- харизматикалық көсемдікке ұмтылыс: құдайлық немес ерекше даналықты жариялау,оның билігіне мойынсұну;
- басшылыққа мүлтіксіз бағыныштылық: басшының ілімдеріне өзгеріс енгізсе,ізіне ерушілердің де көзқарастарын соған бейімдеуі,сөйтіп көсемдеріне адалдығын көрсетуі;
- міндетті түрде көсемге еліктеу;
- көсемнің өткен өмірін анқтайтын құжаттың болуы ( өткен өміріндегі қылмыстар туралы мәлімет );
- кері байланысқа ашықтықтың болуы,көсем билігін тежеу мен қарсы тұру тетіктерінің жоқтығы;
2. Доктриналарының сипаты мен құрылымы:
- өздеріне арналған ішкі доктринаның және сыртқа көрініс үшін арналған доктриналардың болуы;
- сенім негіздерінде мақсатқа кез келген жолмен жетуге болады деген түсініктің болуы;
- ізгілік үшін аморалдық әрекеттерді қолдау,біз және басқалар деген жікшілдікке апаратын дүниетанымды енгізу;
- сектаның сенімі абсолютті ақиқат,сондықтан дүниелік заңнан жоғары,бізге мүше адам тылсым күш пен ерекше құрметке ие деген сенім;
3. Сектаға мүшелікті құру мен қолдаудың сипаты:
- түрлі әдіс- тәсілдерді қамтитын белсенді және пассивті алдау мен арбау,мақсаттарын жасырып психотехникалық әдістерді пайдалана отырып үгіт-насихат жүргізу;
- манипулация қолдану: құпиялық және элитарлық ахуал туғызу,ритуалдық рәсімдер өткізу,адамның басқалардан ерекшемін деген сезімін оятуы,қорқыныш пен кінәлік сезімдерді манипуляциялау;
- сананы бақылау техникаларын қолдану: адамда сезімдік жоғарылау мен төмендеу,
жаттану (адамның отбасы,достар және қоғамнан бөлінуі ),құндылықтарын өзгертіп сектаның жаңа “отбасы” құндылығын енгізуі,адам психикасында өзгерістердің болуы;
- сезімді ойдан жоғары қою (эмоция, инстинктілік түйсік,интуицияны қолдап, рационалды ой қорытуға мән бермеу ),секта басшыларының қарапайым мүшелердың сезімдерін үнемі манипуляциялауы;
- сектаға кірген адамның өткенмен байланысын үзуі( отбасы,достары,мақсаты,мүдде),
өмірлік бағыт бағдардың өзгеруі;
- сыни ойлау,ақылға салу ақыл парасатты үнемі жоққа шығару,олар адамды шатастырады деп сезімді жоғарылату;
- адамды психологиялық оқшаулықта ұстау,оның сектадан еркін шығуына түрлі қорқыныш сезімдерін сіңіру арқылы жол бермеу;
- дүниені екіге бөліп қарау көзқарасын ( поляризация ) енгізу, яғни біз-жақсымыз, ал әлем-жаман деген;
- секта мүшелерін ашық немесе жасырын тәуелді ету ( психологиялық,қаржылай және т.б.) және оларды қанау;
- секта мүшелерінің сұрақ қоюына мүмкіншілік бермеуі,бергеннің өзінде толық дәл жауап ала алмауы;

Осындай өлшемдер арқылы діни секталардың зиянды екенін анықталады.
4. Зерттеуші Е.Н.Волков кейбір дәстүрлі емес діни қозғалыстардың түрлі психотехникалық әдістер арқылы адам санасын бақылауда ұстайтындығын жазады.Соларды жеке қарастырамыз:
Ойды бақылаудың шарттары.
Маргерет Т. Сингердің үлгісі бойынша сананы бақылаудың алты шарты бар.
1. Адамның уақытын бақылауға алу,әсіресе оның ойлау кезін.
2. Сектаға жаңадан кірген адамда бейшаралық сезім қалыптастыру,өздеріне тиімді жолға салу.
3. Секта мүшесін бұрынғы әлеуметтік қалпын өзгерту мақсатында оның санасына сый беру және жазалау арқылы ықпал ету.
4. Басшылыққа тиімді әрекет жасау үшін секта мүшесін сыйлық пен жаза әдістерімен шатастыру.
5. Қатаң бақыланатын жүйе жасау,яғни адам топ мүшелерінің көзқарасынан ауытқыса, оның қалыпты қағиданы бұзушы ретінде өзін кінәлі сезіндіру.
6. Секта мүшелерін болып жатқан нәрселерге есеп бере алмайтын жағдайда ұстау.
Сананы бақылау техникалары.
1. Топтық қысым көрсету немесе сүйіспеншілік көрсету- адамның күдіктенуіне жол бермеу,жаңа мүшені ерекше ілтипатпен қарсы алу,оны бір мезетте жалғыз қалдырмау,тәжірибелі адамдардың жаңа мүшенің қасында үнемі болуы,оны үйретуі.
2. Оқшаулау- жаңа мүшенің секта туралы мәліметін тексеруіне мүмкіндік бермеу.
3. Ойлауды тежейтін техникалар- жаңа мүшені медитацияға кіргізу,бір әуезді ән айту және қайталанатын қимылдар,оларды көп жасағанда адамда жоғарғы берілгендік пайда болады.
4. Қорқыныш пен кінәлік- ашық немее жасырын сес көрсету арқылы адамда қорқыныш пен кінәлік сезімдерін ояту.
5. Ұйқыдан бас тарту- рухани жаттығу үшін деп аз ұйықтау.
6. Қалыпты тамақтануды бұзу- денсаулықты жақсарту және рухани жетілу үшін арнайы диета немесе арнайы рәсім деп түсіндіріледі.
7. Сезімдік қайта күштеу- жаңа доктринаны қабылдауға күштейді,оған өте көп ақпаратты игеруіне аз уақыт береді және сыни ойлауын шектейді.
Сананы бағындырып бақылау жүргізудің үш кезеңі.
Сананы бағындырып бақылау жүргізудің үш кезеңі төмендегідей сипаттармен ерекшеленеді
1. Тоқтату ( растормаживание,психологиялық тежеу,адамды психологиялық шашыраңқылыққа әкелу және сананың бейберекетсіздігі).
- қате бағыт бағдар беру ( дезориентация );
- сезімге күш түсіру ( сенсорная депривация или перегрузка);
- физиологиялық манипуляция яғни тыныш ұйықтауға,жалғыз қалуға,қалыпты тамақтануға мүмкіншілік бермеу,бұл физиологиялық және психикалық өзгерістерге алып келуі мүмкін;
- гипноз жасау,ол үшін түрлі бір әуенді ән,екі мағыналы сөз,медитация,дұға ету және т.б әдістер қолданылады;
- жаңа мүшеге өзінің бірегейлігін анықтауды мәжбүрлейді;
2. Өзгерту:
- адамды жаңа бірегейлік жасау;
- іс-әрекетті түрлендірудің техникаларын қолдану ( сый-жаза,ойлауды тоқтату тезхникасы,ортаны бақылау);
- мистикалық манипулация ( оқиғалар мен жағдайларға басшылыр мүддесіне сай мән мағына беру);
- гипноз қолдану;
- күнәдан арылу мен жасырын мәлімет алуды қолдану;
3. Енгізу ( замораживание,консервация новых стреотипов) .
- адамның ескі бірегейліктен бас тартып жаңаға көшуі ( өткеннен ажырау,жеке мүлкін сектаға өткізу,басқа сектанттар мен жақындасу);
- жаңа есім,жаңа тіл,жаңа отбасы;
- жаңа ролдегі міндеттерді атқару: таныс жүйесі;
- санаға ықпал етудің(индоктринация) жалғасуы ( семинарлар,оқу,топтық қағидаларды игеру);
Санаға бақылау жүргізу төрт негізгі салада іске асырылады:
1. Жүріс- тұрысты бақылау (контроль поведение)
2. Ақпаратты бақылау (контроль информации)
3. Ойды бақылау ( контроль мышление)
4. Сезімді бақылау (контроль чувств,эмоций)

1. Жүріс-тұрысты бақылау
- Адамның жеке өмірін реттеу ( қайда және кіммен тұратыны,киетін киімі,
тамағы,шашының прическасы,қанша ұйықтау керектігі және қаржылық
кіріптарлық).
- Сананы улау мен топтық рәсімдерге көп уақыттың бөлінуі.
- Сый беру және жазалау.
- Қатаң қағида мен ереже.
- Жеке даралықтың жойылуы,орнына топтық ойдың белең алуы.
- Бағыну мен тәуелділікке бейімділік.

2. Ақпаратты бақылау:
Ақпаратты бақылау төмендегідей іске асырылады.
1. Алдау арбауды қолдану (ақпаратты әдейі жасыру,ақпаратты теріс жеткізу,
өтірікті айту).
2. Секта мүшелерінің басқа көздерден ақпарат алуын мүмкіндігінше шектеу
немесе міндеттер жүктеп олардың ойлануына мұрша бермеу.
3. Сыртқы ақпаратты өз мақсаттарына бұрмалау,секта басшысының ақпаратты
реттеп отыруы.
4. Секта мүшелерінің бір бірін аңдуына қолдау көрсетуі.
5. Сектаның өз ақпараты мен үгіт насихатын кеңінен қолдану ( журналдар,
газеттер,үнпарақшалар,аудио-бейне таспалар,түрлі дәйектемелер және т.б )
6. Күнадан арылу рәсімін жиі өткізу (күнә туралы ақпарат-бақылауда ұстау үшін
адамның тұлғалық болмысын жою).

3. Ойды бақылау:
Ойды бақылауға мыналар жатады.
1. Сектаның доктринасын ақиқат ретінде қабылдауға мәжбүрлеу:
- біздің сызба шындыққа сәйкес;
- ақ пен қара (басқа түс жоқ);
- ізгілік зұлымдыққа қарсы ( келісім және күрделі өзарақатынас жоқ);
- біз оларға қарсымыз ( сыртқы әлемге топтық қарсылық).
2. Күрделі тілді меңгеруді міндеттеу ( сектанттық лексикон).
3. Жақсы және дұрыс ойларға қошемет көрсету (секта басшысына ұнайтын).
4. Ойлауды тоқтатын техникалар қолдану:
- жоққа шығару,ақталу, қажетсінгенді шындық ретінде қабылдау;
- бір жақты жәй сөйлеу,ән айту немесе дыбыс шығару;
- медитация;
- дұға ету;
5. Көсем,доктрина немесе сектаның саясаты туралы сыни сұрақтар қоюға тыйым
салу.
6. Баламалы басқа діни сенімді ұстануға тыйым салу.

4. С езімді бақылау:
Сезімді бақылауға жататындар.
1. Адамның сезімдік кеңістігін тарылту.
2. Кез келген мәселеде адамның өзі кінәлі деген сенім ұялату.
3. Кінәлікті көп қолдану:
- бірегейлік кінәлігі;
- әлеуметтік кінәлік;
- тарихи кінәлік;
4. Қорқыныш сезімін көп қолдану-түрлі фобиялар енгізіледі.
5. Күнәхар сезіндіру үшін рәсімдерді көп қолдану
6. Сезімдік жоғарылау мен төмендеудің шектерін жасау.

Кейбір діни секталар адам санасын бақылаудың күшті техникасы ретінде түрлі қорқыныштар мен фобияларды кеңінен қолданады.Қорқыныш сезімі үнемі күшейтіліп тұрады.Адам санасына жеке және сыни ойлау,сектадан кетуден,жаулардан,табиғат апаттары және т.б қорқыныштар енгізіледі (индоктринация).
Енді діни сектадан шыққан адамның жағдайы қандай болатыны жайлы қарастырамыз.Діни секталардың көпшілігі адамды өз қатарынан жәй шығара салмайды,оны қорқытып,алдап арбап кетірмеуге тырысады.Бірақ сирек болсада есебін тауып шығатындар бар.Діни сектадан шыққан адамға барлық жағдай жасалғанымен,ол өзін әлеумет ішінде еркін сезіне алмайды.Мұндай адамдарда көбіне өзін жоғалтуы,депрессия, шешім қабылдай алмауы,ерік бостандығы мен өз өмірін бақылай алмауы,психологиялық дамудың баяулауы,әзіл-қалжың сезімін жоғалтуы,түрлі психикалық ауруларға шалдығу,ұйқының қашуы және т.б. көптеген мәселелер кездеседі.Тіпті кейбір адамдар қайтадан сектаға барады,біраз уақыттан кейін кері қайтіп екі арада дел сал болады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Негізгі:
Гараджа В.И. Религиоведение. – М., 1995
Классики мирового религиоведения. Антология. – М., 1996
Кьеркегор С. Страх и трепет. – М., 1993
Леви-Строс К. Первобытное мышление. – М., 1992
Мень А. История религии. В 2-х т. – М., 1997
Орынбеков М.С. Древние верования Казахстана. – А., 1999
Орынбеков М.С. Философские воззрения Абая. – А., 1995
О свободе вероисповедания и религиозных объединениях.Комментарий к Закону РК.А.,1999г.
Основы религиоведения. Под ред. И.Н. Яблокова – М., 1998
Радугин А.А. Введение в религиоведение: теория, история и современные религии: Курс лекций. – М., 2001
Религиоведение: Уч. пособие и уч. словарь-минимум по религиоведению – М., 1998
Қосымша:
1 Абай Книга слов. – А., 1992
2 Арабский Восток: Ислам и реформы. – М., 2000
3 Бартольд В.В. Культура мусульманства – М., 1998
4 Бенсон А. Фактор сионизма: Влияние евреев на историю ХХ столетия. – М., 2001
5 Булгаков С.Н. Свет невечерний: созерцания и умозрения. – М., 2001
6 Гермес Трисмегист и герметическая традиция Востока и Запада. – М., 2001
7 Ильин И.А. Аксиомы религиозного опыта. – М., 1993
8 Исламизм и экстремизм на Ближнем Востоке. – М., 2000
9 Кудайбергенов Б.К. Социально-философские поиски духовности: традиции и современность. – М., 1995
10 Леви-Строс К. Структурная антропология. – М., 1993

№15 тақырып: Діни плюрализм және еркін ойшылдық
Жоспары:
1. Діни плюрализм
2. Дінге қатысты еркін ойлау және оның түрлері
Лекция мақсаты: ХХ ғасырда дамытылған еркін ойшылдық және оның негізгі бағыттарымен негізін қалаушылары туралы білімгерлерге мәліметтер беріледі.
Лекция мәтіні
ХХ ғасыр еркін ойшылдығы нигилистік және гуманистік-демократиялық ілімдермен қатар пайда болды. Бүгінгі еркін ойлаушылар дінге, адамға және гуманизмге анализм жасағанда ХҮІІІ-ХІХ ғасырлар философиясына тән ағатрушылық, рационализм, натурализм дәстүрлеріне сүйенеді. Бүгінгі күні олардың дүниетанымында филсофиялық плюрализм мен әлеуметтік-саяси идеялар қамтылған. Сонымен қатар, еркін ойшылдар ұлттық және халықаралық одақтарды қамтиды. Мәселен, АҚШ-та Америка гуманистік ассоциациясы (Гуманист журналы), ХІХ ғасырдың аяғынан бастап бүгінгі күнге дейін Ұлыбританияда Еркін ойлаушы қоғамы (сол аттағы журнал), Италияда Д.Бруно атындағы үлттық ассоциация (Раджонежурналы), Үндістанда Үнді рационалистік ассоциациясы (Еркін ойлаушы журналы) жұмыс атқарады. Осы және басқа да ұлттық одақтар екі халықаралық ұйымға мүше болып табылады: Еркін ойлаушылардың бүкіләлемдік одағы (1888 жылы құрылған) жән Халықаралық гуманистік және этикалық одақ (1952 жылы құрылған).
Одақтың жұмысына ғалымдар, философтар, оқытушылар және шығармашылық интеллигенция қатысады. Одақтар өз істерінде келесі принциптерге жетекшілік жасайды: адам тіршілігі мәселесіне рационалдық, ғылыми тәсіл адамның қоғаммен және табиғатпен қарым-қатынасындағы этикалық жаңалық (приоритет), қоғамдық өмірдің демократиялық принциптеріне үнемі қолдау жасау. Бүгінгі батыс еркін ойшылдығында едәуір таралған бағыттардың ішінен мыналарды атауға болады: неопозитивистік, фрейдті, неофрейдтік, натуралистік, нигилистік, атеистік экзистенциализм бағыты, секулярлық гуманизм және эволюциялық гуманизм.
Неопозитивтік ориентация. Бүгінгі батыс еркін ойшылдығындағы неопозитивистік бағыттың негізін қалаушысы ретінде ағылшын оқымыстысы, логикі, математигі, логикалық позитивизм өкілі Б. Расселді (1872-1970) атауға болады.
Өзінің Батыс философиясы тарихы, неге мен христиан емеспін ? атты еңбектерінде рассел философия тарихындағы едәуір жемісті дәстүр логика негізіне танымдық-теориялық зерттеуді қоюға тырысу болып табылады деп көрсетеді. Ғалым теологияны қуаттау сезімдік мәліметтермен салыстыруға келмейді деп санайды, осының салдарынан олар формальдік тілін де верифицировать ете аламйды. Осы жағдайға негіздей отырып, рассел құдай болмысын дәлелдеуді теріске шығарады. Философ дінді үш аспектке бөледі: шіркеу, діни ілім, уақыт өте өзгеріп отыратын жеке моральдік кодекстері. Ол еркін ой ғылымы моральін қарсы қоя отырып, христиан моральін теріске шығарады. Өлімсіз жекелік теориясына қарсы шыға отырып, ол жан мен тән дуализмін мойындамайды. Белгілі бір жаратылыстану ғылымдары негізінде оқымысты ми құрылымының бүтіндей бүлінуінен соң естің жалғаса беретіні екіталай деп айқындаған. Ол христиандықтың мәнін ұлттық және жеке еркіндігін жоғалтқан адамның жұбатуы ретінде түсіндірген. Р.рассел еркіндік үшін білім беру, ағарту және тәрбиелеу саласында реформа жасау жолымен күресуді ұсынады.
Фрейдтік бағыт. Осы бағыттың негізін қалаушысы Австрия философы, психотерапевт З. Фрейд (1856-1939) болып табылады. Өзінің еңбектерінде ол тек діннің мәніне ғана емес, атеизмнің психологиялық табиғатына да назар аударады. Егер де дін табиғат құбылыстары мен ішкі өзіне тән инстинктік күштері алдында адамның әлсіздігінен туындаса, атеизм оның жемісті жеңісіне негізделеді. Діни қиялдардан арылу адамды инфантилдік (дамымай балалық шақта қалған) әлсіздікті жойып, дербес саналы тұлғаға айналдырады.
Фрейд дінді өнегеліктің негізі деп санамайды. Адам өзінің жеке күштеріне сенуі тиіс. Авторитеттер билігінен арылған адам ғана қиялға түспей ақылын дұрыс қолдана алады, әлемді объективті түрде түсіне алады, ондағы рөлін сезіне алады. Фрейд жеке адам ақылының дамуына кедергі болады деп санай отырып, діни тәрбиеге қарсы шыққан.
Неофрейдизм өкілдері арасында әсіресе, бүгінгі көптеген еркін ойшылдар тарапынан көзқарасы қолдау тапқан Э.Фромм (1900-1980) үлкен рөлді ойнайды. Ол бірден шеттелген адам діні – авторитарлық діндерге қарсы шыққан. Ұны ол жоғары құндылық ретінде адам өзіне шоғырланатын гуманистік діндерді қарсы қояды. Оның негізінде ақылдың мүмкіндігі мен күшіне сену жатыр. Одан адам нағыз еркіндікті алады және өз тағдырына жауап береді.
Атеистік экзистенцианализм. Атеистік экзистенцианализм позициясы француз философы Ж.-П. Сартрдың Экзистенциализ – бұл гуманизм, Болмыс және ешнәрсе т.б. еңбектерінде айқын байқалады. Ж.-П. Сартр тарихи дербестіктің жеке даралығын, жүзеге асыру мүмкіндігін және өз белсенділігі дамуын әздеу мәселесіне көп назар аударған. Оның еңбектерінде құдайдың құдіреті идеяға қарсы қойылатын адамның абслюттік еркіндігі жайлы идея қарастырылған. Адам еркіндігі құдайдың активтігімен сәйкеспейтін адам болмысының фундаментальдік, өзгермейтін сипаттамасы болып табылады. Сонымен қатар, Ж.-П. Сартрдың пікірі бойынша еркіндік - өлгенінше адамның үнемі иығында артылған ауыр жүк. Оның көзқарасы бойынша тіпті құдай бар болғанның өзінде, бұл ешнәрсені өзгертпейді, оның мәні құдайдың бар болуымен байланысты емес. Адамның құдайдың бар екендігіне анық дәлел болғанның өзінде оны өзінен ешкім құтақара аламйтынына көзі жетуі тиіс.
Нигилизм. Бүгінгі еркін ойшылдықтағы нигилистік бағыт өзінің бастамын Заратуштра былай айтқан, әділдік пен зұлымдықтың мына жағы бойынша Антихристианин, т.б. еңбектерінің авторы – Ф.Ницшеден (1844-1900) бастау алады. Ницшешілдік ХІХ ғасырдың 70-80 жылдары қалыптасқан. Бүгінгі күнге дейін көпшілік тарапынан қолдау тауып келеді.
Ницшенің өзі өз философиясын қиқат, әділдік және гуманизм табалдырығында тұрған деп санап, нигилизм деп атаған. Ф.Ницше нигилизмді пассивтік және активтік еп екі топқа бөледі: пассивтік - әлсізді белгісі, қалау мен ақылдың кері кетуі, активтік қалау мен ақыл қуатының арту белгісі. Бұрынғы мақсаттар мен құндылықтар, идеалдар мен сенімдер болашақ күннің талаптарына сәйкестенуінен қалды. Құдай өлді деп жазады Ф.Ницше,, сондықтан барлық құндылықтарды, әсіресе христиандықты қайта қарау керек. Философ христиандық адамды әлсіз ететі, ерікін жояды деп санайды. Оған ол негізін мәңгілік оралу идеясын құрайтын жаңа діндердің дінін қарсы қояды. Мәңгілік оралу нәтижесінде бүкіл адамзаттың жалғыз мақсаты – жоғарғы адам пайда болады. Жоғарғы адамның негізгі құндылығы – билікке деген еркі: билік жүргізу және құдайдың құлдығынан құтылу: адам игілігіне пайдалану үшін тек осы құрал ғана қалған.
Секулярлық гуманизм. Бүгінгі еркін ойлаушылар арасында едәуір ықпалды Америка философы П.Курцтың еңегінде көрініс тапқан секулярлық гуманизм теориясы иеленеді. Трансцендентальдік арбау, өмірдің толықтығы т.б. еңектерінде оқымысты діннің мәні жйлы мәселені көтереді, оның мистикамен байланысын айқындайды. Құдайға деген сенімнің шығу себептерін зерттей отырып, ол осы сенім халықтарда өмір сүретін әлеуметтік және мәдени шарттарды айқындайтын салт-дәстүрде терең тамыр жаяды деп есептейді. Діннің өмір сүру себептерінің бірі де адамның магиялық ойлауғ,а бейімділігімен және оны қабылдауға дайындығымен байланысты. Оның пікірі бойынша діни системалар өздерінің арманы мен көз жасын жо ететін иедалданған қиялдың шығамашылық өнімі болап табалады.
Эволюциялық гуманизм. Ағылшын философы, биолог, бүгінгі еркін ойлаушылардың халықаралық қозғалысының белсенді қайраткері Дж. Хаксли (1887-1975) эволюциялық гуманизмнің негізін қлаған. Оның пікірі бойынша дін адамның психоәлеуметтік ұйымдасыуна негізгі себепкер болып табылады. Ол адам тағдыры мәселесіне қатысты және адам мен қоғам дамуымен дірге эволюцияланады. Уахисіз дін, атты еңбегінде дж.Хаксли діни көзарастың пайда болуы адамның табиғатпен, одан да жоғары дәрежеде – қоғаммен байланысынан бастау алатын белгілі жағдайды қамтамасыз ететді деп жазады. Өзінің еңбектерінде ол ежелгі мәдениеттердің түрлі даму дәрежесіндегі түрлі халықтардың діндеріне салыстырмалы анализ жасайды. Осы зерттеудің мақсаты діни тәжірибе негізінде жататын психологиялық механизмдерді түсінуді, сонымен қатар қоғам мен адам өмірінде діннің орны қандай екенін көрсетуді құрайды. Оқымысты аам тұтастығы мен діни системалар тұтастығы арасындағы ұқсастықты көрсетеді. Оның көзқарасы бойынша бүгінгі қоғамға нақты өмірмен сәйкестенуі және жалпы адамдық құндылықтарға негізделуі тиіс жаңа дінді жасау керек. Жаңа дінде табиғаттан тыс элементтер болмайды, ол ой мен логиканың таза күшімен байланысты болады. Гуманистік этика ижеялары мен эволюция теориясын біріктіріп, ол осындай дінді эволюцияланған гуманизм деп атаған.
Натуралистік гуманизм. Натуралистік гуманизм концепциясы Америка философы К.Ламонт тарапынан дамытылған. Оның пікірі бойынша осы әлемдегі барлық тіршілік иелері ешқандай да табиғаттан тыс күштің араласуынсыз табиғи дамудың жемісі болып табылады. Натурализм, - деп жазады К.Ламонт, адамды, жерді және әлемді ұлы табиғаттың бөлшегі ретінде қарайды. Өлімсіз қиял, Гуманизм философиясы атты еңбектеріндегі діни доктрина қарама-қарсылығында К. Ламонт адамды табиғи және әлеуметтік эволюцияның өнімі юолып табылатынын қуаттайды. К.Ламонт адамның жеке өлімсіздігі теориясына қарсы шыққан, басқа әлем жердегі әлемнен өзге ешнәрсе емес, ал жанның өлімсіздігі – халық жадында сақталатын адам өмірі.

Пайдаланылған әдебиеттер:
Негізгі:
Гараджа В.И. Религиоведение. – М., 1995
Классики мирового религиоведения. Антология. – М., 1996
Кьеркегор С. Страх и трепет. – М., 1993
Леви-Строс К. Первобытное мышление. – М., 1992
Мень А. История религии. В 2-х т. – М., 1997
Орынбеков М.С. Древние верования Казахстана. – А., 1999
Орынбеков М.С. Философские воззрения Абая. – А., 1995
О свободе вероисповедания и религиозных объединениях.Комментарий к Закону РК.А.,1999г.
Основы религиоведения. Под ред. И.Н. Яблокова – М., 1998
Радугин А.А. Введение в религиоведение: теория, история и современные религии: Курс лекций. – М., 2001
Религиоведение: Уч. пособие и уч. словарь-минимум по религиоведению – М., 1998
Қосымша:
1 Абай Книга слов. – А., 1992
2 Арабский Восток: Ислам и реформы. – М., 2000
3 Бартольд В.В. Культура мусульманства – М., 1998
4 Бенсон А. Фактор сионизма: Влияние евреев на историю ХХ столетия. – М., 2001
5 Булгаков С.Н. Свет невечерний: созерцания и умозрения. – М., 2001
6 Гермес Трисмегист и герметическая традиция Востока и Запада. – М., 2001
7 Ильин И.А. Аксиомы религиозного опыта. – М., 1993
8 Исламизм и экстремизм на Ближнем Востоке. – М., 2000
9 Кудайбергенов Б.К. Социально-философские поиски духовности: традиции и современность. – М., 1995
10 Леви-Строс К. Структурная антропология. – М., 1993

ҰСЫНЫЛАТЫН СЕМИНАР САБАҚ ТАҚЫРЫПТАРЫ

№1 Тақырып Дінтану пәні, құрылымы және анықтамасы.
Сұрақнама:
1.Дінге теологиялық анықтама.
2.Дінді философиялық тұрғыдан анықтау.
3.Діннің био-психологиялық анықтау.
Тапсырмалар:
1.Діннің негізгі элементері.
2.Діннің әлеументтік функциясы.
Әдістемелік нұсқаулар: Дінді әлеуметтік құбылыс ретіндн қарастру.
Негізгі әдебиеттер: [4, 10, 11, 13]
Қосымша әдебиеттер: [1, 3,]

№2 Тақырып Ұлттық діндер
Сұрақнама:
1.Үнді халықтардың діндері.
2.Қытайдың ұлыттық діндері
3.Еврейлердін ұлыттық діні: иудаизм
Тапсырмалар:
1.Жапонның ұлыттық дінінің ерекшлігі.
2.Тәңірлік діннің ерекшлігі.
Әдістемелік нұсқаулар: Ұлыттық діндердің ерекшіліктері.
Негізгі әдебиеттер: 4, 9, 11, 13.
Қосымша әдебиеттер: 2, 5, 8.
№3 Тақырып Христиан діні.
Сұрақнама:
1.Православия.
2.Католицизм.
3.Проткстантизм.
Тапсырмалар:
1.Христиан дінінің шығуы.
2.Христиан дінінің бөлінүі.
Әдістемелік нұқсаулар: Әлемдік діннің ерекшлігі.
Негізгі әдебиеттер: 4, 10, 11, 13.
Қосымша әдебиеттер: 5, 6, 8.

№4 Тақырып Ислам
Сұрақнама:
1.Суннизм.
2.Шиизм.
3.Қазақ еліндегі ислам.
Тапсырмалар:
1.Ислам дінінің шығуы.
2.Ислам дінінің Қазахстан жеріне таралуы.
Әдістемелік нұсқаулар: Исламның негізгі догмалары.
Негізгі әдебиеттер: 1, 4, 5, 6, 7, 9.
Қосымша әдебиеттер: 2, 7.

№5 Тақырып Қазіргі дәстүрлі емес діни қозғалыстар мен ғибадат.
Сұрақнама:
1.Мистикалық діндер.
2.Каббала израйлдың эзотериялық діні.
3.Тірі этиқа (Агни Йога).
Тапсырмалар:
1.Теософия ілімі.
2.Антопософия ілімі.
Әдістемелік нұсқаулар: Синкреттік және әмбебаптық қозғалыстар.
Негізгі әдебиеттер: 2, 4, 5, 9, 11, 21.
Қосымш әдебиеттер: 1, 3, 8.

№6 Тақырып Мұсылмандық философия және теология
Сұрақнама:
1.Шығыс елдердің исламдық философиясы.
2.Теологиялық философия.
3.Түркі және қазіргі кезеңдегі мұсылман философиясы.
Тапсырмалар:
1.Араб-мұсылман фальсафасы.
2.Иассауи сопылық көзқарасы.
Әдістемелік нұсқаулар: Мұсылман философиясы мен теологиясының ерекшлігі.
Негізгі әдебиеттер: 1, 2, 4, 5, 6, 7.
Қосымша әдебиеттер: 1, 2, 4.

№7 Тақырып Діни және діни емес түниетанымдық
Сұрақнама:
1.Дін және ғылым ерекшліктері.
2.Дін және мораль.
3.Эстетика, өнер, шіркеу.
Тапсырмалар:
1.Ғылым мен діннің ара қатнасы.
2.Дінсіз иораль болама?
Әдістеме нұсқаулар: Діни және философиялық дүниетаным.
Негізгі әдебиеттер: 3, 4, 6, 8, 12, 14.
Қосымша әдебиеттер: 1, 3, 5, 6.

№8 Дін және діни емес дүниетанымның сұхбаттығы.
Сұрақнама:
1.Әлем туралы дүниетанымдық.
2.Қоғам туралы дүниетанымдық.
3.Адам туралы түниетанымдық.
Тапсырмалар:
1.Миф және дін.
2.Ғылым, философия және дін.
Әдістеме нұсқаулар: Дін және діни емес сұхбаттың кажетілігі мен мүмкінділігі.
Негізгі әдебиеттер: 4, 8, 13, 14, 17, 21.
Қосымша әдебиеттер: 3, 5, 6, 8.

№9 Тақырып Мемлекет, дін және ар-ождан бостандылығы.
Сұрақнама:
1.Ар-Ождан бостандығына негізгі түсінік.
2.Мемлекет, саясат және шіркеу.
3.Қазақстан Республикасындағы ар-ождан бостандылығының шешілүі.
Тапсырмалар:
1.Еркін ойлу мен ар-ождан туралы.
2.Мемдекет пен шіркеудің заңдық қатнасы.
Әдістеме нұсқаулар: Дін, қоғам және халықаралық қаупсіздік туралы.
Негізгі әдебиеттер: 4, 22, 23.
Қосымша әдебиеттер: 4, 6, 8.

2.4Лабораторлық сабақтардың жоспары – бағдарлама бойынша өзгермейді.

2.5Студенттердің оқытушысымен өзіндік жұмыстың жоспары.

№3 Тақырып. Діннің әлеуметтік, гноселогиалық және психологиялық тамырлары.
Тапсырма:
Дінге материалистік және идеалистік көзқарастық.
СОӨЖдің түрі: дискуссия, консультация.
Әдістемелік нұсқаулар: дінді әлеуметтік құбылыс ретінде қарастру.
Негізгі әдебиет: 4, 10, 11, 13.
Қосымша әдебиеттер: 1, 2, 5.

№5 Тақырып. Христиан шіркеуінің бөліну себептері.
Тапсырма: Христиан дінінің бірінші соборы (г. Никке).
СОӨЖдің түрі: Дискурсивтік практикум, консультация.
Әдістемелік нұсқаулар: соборлық догмадағы келіспеушілік, бөлінудің қайнар көзі.
Негізгі әдебиеттер: 4, 10, 11, 13.
Қосымш әдебиеттер: 3, 5, 8.

№5 Тақырып. Православия тарихы.
Тапсырма: Орыс православиясының Қазақ жеріне таралу тарихы.
СОӨЖдің түрі: Дискурсивтік практикум, консультация.
Әдістемелік нұқсаулар: Православияның Қазақ еліне қалай тарауы мен қәзіргі соборлары туралы.
Негізгі әдебиеттер: 4, 13,18, 22.
Қосымша әдебиеттер: 3, 5, 8.

№6 Тақырып. Ислам дінінің Қазақ жеріне таралу турала мәселелік көзқарастар.
Тапсырма: Исамның Қазақ жеріне тарауындағы суфизм мен ақпашалық саясаттың ролдері.
СОЗЖдің түрі: Дискурсивтік практикум, консультация.
Әдістемелік нұсқаулар: Қазақ халқына исламның алып келген мәдени мұрасы.
Негізгі әдебиеттер: 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8.
Қосымша әдебиеттер: 2, 4, 7.

№10 Тақырып. Мусыльман масhхабтары.
Тапсырма: Сунниттік және Шииттік мазхабтар.
СОЗЖдің түрі: Дискурсивтік практикум, консультация.
Әдістемелік нұсқаулар: Мазхаб ілімінің дүниетанымдық маңызы.
Негізгі әдебиеттер: 1, 3, 4, 5, 6, 13.
Қосымша әдебиеттер: 2, 4, 6.

2.6Студенттердің өзіндік жұмысының жоспары:

№1 Тақырып Діннің Құрылымы.
Тапсырма:
1.Діни психология мен діни саясат.
2.Діннің қоғамда атқаратын рольдері.
Әдістемелік нұсқаулар:
Өзіндік жұмыста мынандай еңбектерге назар аударыңыздар:
-Діннің әлеуметтік тамырына.
-Діннің гносеологиялық және психологиялық тамырына.
-Діннің қоғамдағы атқаратын ролі мен функциясы.
Негізгі әдебиеттер: 4, 10, 11, 13.
Қосымша әдебиеттер: 1, 2.

№2. Тақырып Жабайы діндердің әлемдік діндермен байланыстығы.
Тапсырма:
1.Жабайы діндердің шығу себептері мен олардың түрлері.
2.Әлемдік діндердегі жабайы діндердің қалдықтары.
Әдістемелік нұсқаулар: Жабайы діндерді ғылыми тұрғыда зертеген адамдардың (Тайлор Э., Фрэзер Дж.) еңбектерімен танысу.
Негізгі әдебиеттер: 4, 9, 10, 11, 13.
Косымша әдебиеттер: 1, 3. 6.

№3 Тақырып Ислам әмбебаптық дін.
Тапсырма: Ислам: Құран – Догма (Алла сөзі); Сунна - Өмір сүрү жолдары (Мұкамметтің өмір баяны); Шариат – Заң, кукық (Құрандағы тыимдық...).
Әдістемелік нұсқаулар: Ислам дінінің саясатқа, азаматтық қоғамға, ғылымға жақындылығы.
Негізгі әдебиеттер: 4, 6, 7, 9, 10, 11, 19, 20.
Қосымша әдебиеттер: 4, 8.
2.6.1Курс бойынша жазбаша жұмыстар тақырыптары.
Рефераттар тақырыбы
1.Миф және дін.
2.Діннің шығуы мен жабайы түрлері.
3.Иудайзм діні.
4.Православия.
5.Ислам дінінің шығуы.
6.Қазақстандағы ислам.
7.Дәстүрден тыс діни ағымдар.
8.Ар-ождан бостандығы.
Бақылау жұмыстардың тақырыьы.
1.Қазіргі кездегі жабайы діндердің қалдықтары.
2.Ислам дінінің парыздары.
3.Ислам дінінің әдет-ғурыптары мен салт жоралары.
4.Дін, қоғам, мемлекет және заң.
5.Еркін ойлау мен атейзм.
Қосымша ұсынатын әдебиеттер:
Өзіндік бақылау сұрақтары (тестлер сұрақтары):
1. Дінтану деп:
A) Философиялық ғылым.
B) Тарихи ғылым.
C) Діни ғылым.
D) Дінді ғылыми тұргыда зерттеу.
E) Теология.
2. Дін дегеніміз:
A) Құдай мен адам қатынасы.
B) Теология.
C) Жоғарғы күшке сену.
D) Бір Құдайға сену.
E) Құдіретті күшке сену.

3. Тотем және табу енбегінің авторы кім?
A) Э.Тайлор.
B) К.Юнг.
C) З.Фрейд.
D) Э.Фромм.
E) К.Ясперс.
4. Жансыз затқа киелі деп табыну:
A) Тотемизм.
B) Анимизм.
C) Магия.
D) Фетишизм.
E) Шаманизм.
5. Тән өлсе де жан өлмейді, мәңгі өмір сүреді:
A) Тотемизм.
B) Анимизм.
C) Магия.
D) Фетишизм.
E) Шаманизм.
6. Бірер жануарды қанымыз бір деп киелі есебінде сиынатын түсінік:
A) Тотемизм.
B) Анимизм.
C) Магия.
D) Фетишизм.
E) Шаманизм.
7. Анимизм, тотемизм үғымдары кімнін енбегінде жақсы талданған:
A) Г.Морган.
B) Ф.Энгельс.
C) Э.Тайлор.
D) М.Лютер.
E) Б.Спиноза.
8. Алғашқы діииін сиқыршылық, тәуіптікке, әр түрлі сөздермен заттарға әсер тигізу:
A) Тотемизм.
B) Анимизм.
C) Магия.
D) Фетишизм.
E) Шаманизм.
9. Қазақтардың ата-тегі, түріктердің басты күдайы?
A) Ұмай Ана.
B) Көк Тәңірі.
C) Жер-Су.
D) Отка табыну.
E) Аруакқа табыну.
10. Христиан діні қашан шықты?
A) Б.д. XF.
B) Б.д. Іғ.
C) Б.д.д. IVF.
D) Б.д.д. VГ.
E) Б.д. VIIF.
11. Сопылықбағыттынжан-жақтыдамытқанғұламакім?
A) Әл-Фараби.
B) Ибн-Сина.
C) Қожа Ахмет Яссауи.
D) Әл-Ғазали.
E) Ибн-Рушд.
12. Зороастризм ілімі жазылған кітаптың аты:
A) Талмут.
B) Авеста.
C) Інжіл.
D) Қүран.
E) Тора.
13. Ертедегі грек діндеріндегі найзағай және жауын құдайы:
A) Гея.
B) Кронос.
C) Зевс.
D) Аид.
E) Уран.
14. Ертедегі славян діндірінің ең жоғары құдайы:
A) Сварог.
B) Веда.
C) Яджурведа.
D) Перун.
E) Ригведа.
15. Индуизм дінінін басты құдайы:
A) Брахма.
B) Шива.
C) Вишну.
D) Рама.
E) Кришна.
16. Қытай халқының негізгі ең беделді улттық діні:
A) Синто.
B) Парсизм.
C) Брахманизм.
D) Зороастризм.
E) Конфуций діні.
17. Жанонныи ұлттық діні:
A) Зороастризм.
B) Синтоизм.
C) Парсизм.
D) Брахманизм.
E) Конфуций.
18. Жапоннын ұлттық діні - синтоизмнің басты құдайы:
A) Кришна
B) Дурга.
C) Ек.
D) Рама.
E) Аматрасу.
19. Иудаизм - еврейлердің ұлттық дінінін басты құдайы:
A) Соломон.
B) Давид.
C) Иуда.
D) Яхва.
E) Танаха.
20. Буддизмнін Шығыс елдерге тарауынан, ХVғ. Тибетте мемлекеттік дін болды, оның аты:
A) Дао.
B) Дзен.
C) Самхид.
D) Ламаизм.
E) Дурга.
21. Христиан діні Рим империясында қай жылы мемлекеттік дін деп жарияланды?
A) 313ж.
B) 324ж.
C) 325ж.
D) 380ж.
E) 1054ж.
22. Христиан діні кай жылы екіағымға бөлініп шыкты?
A) 320ж.
B) 380ж.
C) 670ж.
D) 1054ж.
E) 1056ж.
23. Христиан діні Русь жерінде ресми түрде қай жылы қабылданды?
A) 380ж.
B) 988ж.
C) 1054ж.
D) 1056ж.
E) 1242ж.
24. Католик шіркеуінің орталығы:
A) Синагога.
B) Мешіт.
C) Ватикан.
D) Константинополь.
E) Рим.
25. Католик шіркеуіне қарсы шыкқан бірінші реформатор:
A) Ян Гус.
B) Джон Виклиф.
C) Томас Мюнцер.
D) Мартин Лютер.
E) Жан Кальвин.
26. Ислам діні кай жерде шыкты?
A) Медина.
B) Мекка.
C) Дамаск.
D) Багдад.
E) Куф.
27. Мұхамед пайғамбардыц қайтыс болған жылы:
A) 630ж.
B) 632ж.
C) 634ж.
D) 610ж.
E) 612ж.
28. Мұсылманның Алланың алдында қанша парызы бар?
A) 3 парыздық іс.
B) 5 парыз.
C) 7 парыз.
D) 12 парыз.
E) 13 парыз.
29. Шииттердің киелі табынатын орны:
A) Багдад.
B) Дамаск.
C) Каир.
D) Мекке.
E) Кербала.
30. Қуран кітабы кайсы халифтын бұйрығымен шығарылды?
A) Абу-Бәкір.
B) Омар.
C) Осман.
D) Али.
E) Муави.

Дурыс жауап

Дурыс жауап

1
D
16
E

2
E
17
B

3
A
18
E

4
D
19
D

5
B
20
B

6
A
21
B

7
C
22
D

8
C
23
B

9
B
24
C

10
B
25
D

11
C
26
B

12
B
27
B

13
C
28
B

14
D
29
E

15
A
30
C


2.9Емтихансұрақтары.
1.Дінтанудың пәні.
2.Дінге анықтама.
3.Діни сананың құрылымы.
4.Алғашқы діндердің түрлері.
5.Ұлыттық діндер.
6.Будда діні.
7.Христиан діні.
8.Православия.
9.Католицизм
10. Протестантизм.
11. Дәстүрден тыс діндер.
12.Будда лінинің философиясы.
13.Православия дінінің философиясы.
14.Католицизм дінінің философиясы.
15.Протестан дінінің философиясы.
16.Еркін ойлау тарихы.
17.Ар-ождан және оның шешілүі.
18.Қоғам, мемлекет және дін,
19. Мораль және дін.
20.Саясат, мемлекет және дін.
ҰСЫНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

Негізгі:

1. Ақбота Ахметбек. Қожа Ахмет Иассауи. – Алматы: Санат, 1998.
2. Аюпов Н.Г. Тенгрианство. – Алматы, 1998.
3. Габдуллин Б. Шокан, Ибырай және Абай дін туралы. – Алматы, 1988.
4. Айтбаев О. Дінтану. Қарағанда, 2010.
5. Есім Ғ. Суфизмге кіріспе. Сана болмысы. Алматы, 1997.
6. Орынбеков М.С. Ежелгі қазақтың дүниетанымы. – Алматы, 1996.
7. Халиф Алтай Ғақылұлы. Ғибадатұл – Ислам. – Алматы, 1994.
8. Шәкәрім Құдайберді ұлы. Үш анық. – Алматы, 1991.
9. Бартольд В.В. Ислам и культура мусульманства. – М., 1992.
10. Васильев Л. История религий Востока. – М., 1983.
11. Крывелев И. История религии: В. 2-х т. – М., 1988.
12. Тажуризина З.И. Идеи свободомыслия в истории культуры. М., 1986.
13. Яблоков И.Н. Религиоведение. М., 2001.
14. Флореннский П.А. Столп и утверждение истины. – М., 1990.
15. Мень А. История религии. – М., 1992.
16. Вебер М. Избранные произведения. – М., 1990.
17. Джемс В. Многообразие религиозного опыта. СПб., 1993.
18. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – Алматы, 1984.
19. Құран Кәрім. – Алматы, 1991.
20. Коран. Перевод и коментарии. И.Ю. Крачковского. М., 1986.
21.Зинаида Миркина, Григорий Померанцев. Великие религи мира. М.,1995.
22. Подопригора Р.А. Закон о свободе вероисоведания религиозных объединениях. – Алматы, 2002.
23. Яблоков И.Н. Религиоведение. – М., 2001.

Қосымша:

1.Тайлор Э. Первобытная культура. М.,1989.
2.Фрэзер Дж.ДЖ. Золотая ветвь: исследование магии и религии. М.,1986.
3.Кон-ШербокД., Кон-Шербок А. Иудайзм и христианство. Словарь. М.,1995.
4.Леви-Строс. К. Структурная антропология. М., 1980.
5.Леви-Строс К. Первобытное мышление. М.,1994.
6.Митрохин Л.Н. Философия религии. М., 1993.
7.Наука, религия, гуманизм. М.,1996.
8.Угринович Д.М. Введение в религиоведение. М., 1985.
9.Ясперс К. Смысл и назначение истории. М., 1992.
10.Токарев С.А. Ранние формы религии. М.,1990.










Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті
Басылым: бірінші

Әлемдік діндер тарихы пәнінің оқу әдістемелік кешенінің құрылымы









Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Баймағамбетов Ерлан Русланұлы
Жарияланған уақыты:
2019-01-18
Категория:
Философия
Бағыты:
Конспект
Сыныбы:
11 сынып
Тіркеу нөмері:
№ C-1547818839
333
444
555
666
7
888
999