Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
Қазақтың үш жұрты
Материал жайлы қысқаша түсінік: Қазақтардың туыстық қатынастарының ерекшеліктері
Материалды ашып қарау
САРЫАРҚА ДАРЫНЫ АЙМАҚТЫҚ ҒЫЛЫМИ-ПРАКТИКАЛЫҚ ОРТАЛЫҚ
ШАХТИНСК ҚАЛАСЫ ӘЛИХАН БӨКЕЙХАНОВ АТЫНДАҒЫ МЕКТЕП-ЛИЦЕЙІ




Жұмыстың бағыты: Қазақстанның тарихи ескерткіштері және болашақ дамуы бар саяхат маршруттары

Секциясы: тарих

Тақырыбы: Қазақтың үш жұрты


Орындыған: Әбдраш Гүлжан
7 Б сынып оқушысы,
Әлихан Бөкейханов атындағы
мектеп- лицейі,
Шахтинск қаласы
Жетекшісі: Ж.К.Белиспаева
Әлихан Бөкейханов атындағы
мектеп- лицейі





Шахтинск 2018 жыл

Мазмұны


І.Кіріспе -------------------------------------------------------------------------- 3 бет
І. Бөлім. Зерттеу бөлімі. Қазақтың үш жұрты
1.1.Өз жұртым ------------------------------------------------------------------- 4-7 бет
1.2.Нағашы жұрт ---------------------------------------------------------------- 8 бет
1.3.Қайын жұрт -------------------------------------------------------------------9 бет
Қорытынды ---------------------------------------------------------------------10 бет
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі --------------------------------------------11 бет


















Кіріспе
Жер шарында қанша ұлт болса, солардың ішінде ең бауырмал, қонақжайлы, іші-бауырыңа кіріп тұратын біз қазақпыз десек қателеспейміз. Олай деумізге толық негіз бар. ...Қырық рулы елміз, қарға тамырлы қазақпыз. Бұл қазақтың аралас – құралас, алыс – берісті құда – жегжат, жамағайын, жұрағаттығын аңғартатын сонау іргеміз сөгіліп, қаймағымыз бұзылмаған бағзы заманнан жеткен ұғым... Алысты жақын тұтқан, жақынды бауыр тұтқан. Туыстық желіні үзбеген. Береке – бірлікті бұзбаған. Үлкені сөз бастаған, кішісі ағаның сөзін қостаған. Сүттей ұйып ғұмыр кешкен. Ел шетіне жау келсе, даңқты бабаларының атын ұран қып шақырып, ...алаштың азаматымыз десіп бәтуласып, баталасып бес қаруын асынып, ат құйрығын түйісіп, бір байрақтың түбінен табылған....
Жұмыстың өзектілігі:
Қазақ халқының туыстық қатынастарының өзіне тән ерекшеліктерін біле бермейміз. Жобада осы мәселе жайлы айтылады.
Мақсаты:
Қазақ халқының әдет-ғұрпына байланысты туысқандық қатынастардың ерекшеліктерін анықтау зерттеудің негізгі мақсаты болып табылады.
Міндеттері:
Ұлттық ерекшелікті көрсететін туыстық қатынастардың құрылымын зерделеу;
Туысқандық қатынастардың ерекшеліктерін ашып көрсету;
Қазіргі уақытта мәдениеттанымдық –коммуникациялық тұрғыдан қандай рол атқаратының көрсету.
Нысаны: қазақтардағы туыстық қатынастардың ерекшелігі
Болжам: Егер біз туысқандық қатынастардың ерекшеліктерін біле жүріп, әдет-ғұрыптарды сақтап жүрсек, ұлттық байлық игілігіміз зор болар еді.
3
І. Туысқандық қатынастардың ерекшелігі
1.1. Өз жұртым

Ағайын жұрт.
Ағайын-туыс деп бір рудан өсіп, өрбіген ұрпақтар қауымы мен бірлігін айтады. Туыстар тату, бір-біріне қорғаныш болу керек. Ағайын, туыстан бөлініп кетпейді. Бөлінгенді бөрі жейді деген бар. Туыстар жеті атаға дейін туыстықты үзбейді және қыз алыспайды.
Ата –әкенің әкесі. Жеті атадан санағанда үшінші ұрпақ. Ел-жұрт ақсақал деп құрмет тұтатын қадірлі ел тұтқасы. Мұндай кісілер төрде орын алады, оларға әрқашан құрмет көрсетеді.
Ауылында қартың болса жазып қойған хатпен тең дегендей ел ұйытқысы, батагөйі, ақылшысы, қамқоры болып есептеледі. Жастар атадан бата алуы тиіс. Әже – әкенің шешесі. Ел іші, от басының бүтіндігін ойлайтын көптің сыйлы анасы. Ол салт-дәстүрді сақтап, кейінгі жастарға от басының, дастархан
берекесінің, ағайын, абысындардың бірлігін сақтайтын тәрбиеші, әрі ақылгөйі
деп есептеледі. Ұлы мен келіні әжесінің тапсырпасы мен өтінішін сөзсіз орындауға тиіс. Қазақ халқының заңы бойынша әжені де, атаны да, әрбір адам танысын танымасын сәлем беріп, құрметтер көрсетуге тиіс.
Ана – өзіңді өмірге әкеліп, түн ұйқысын төрт бөліп, ақ сүтін берген аяулы адамың. Әр ұл мен қыз ата анаға мәңгі қарызда. Оларға қарсы келуге, ренжітуіне, айтқанын орындамауға болмайды. Мұхаммед Пайғамбардың
хадисінде Ата-анасын ренжіткендерді, Алла тағала жақсы көрмейді деген. Әсіресе, ананың жолы мүлде бөлек. Ана – өмір тұтқасы, өмірге адам әкелуші, тәрбиеші, тілеуқор, ақ ниетті мейірбан. Ол отбасының берекесі, ырысы, ақылшысы. Ана алдында батыр да, ғалым да кіші.
Әке – ұрпақ иесі, панасы, айбары, үй басшысы және асыраушысы. Жеті атадан санағанда екінші ұрпақ.
4
Үлкен-кішіге бірдей қамқор, азамат, ел ағасы ретінде көрінеді. Өмірде әке мен ана қатар аталады.
Олардың қызметі туған балалары үшін шексіз. Атаның күші, ананың сүті ұрпақ үшін шексіз де, өлшеусіз. Анаңды Меккеге үш рет арқалап апарсаң да, парызынды өтей алмайсың деген сөз баяғыдан бар. Бұл парызды әр ұрпақ өзінің ата-анасына деген құрметімен, шын пейілімен, ризалық ісімен ғана өтей алады. Жақсы ата-ана, ер мен әйел – ұрпақтың, елдің мақтанышы.
Ақылды ердің ішінде – алтын ерлі ат жатар, ақылды әйел ішінде – алтын бесікті ұл жатар деген мақалдың тәрбиелік маңызы зор үлкен көрегендік жатыр.
Ер мен әйел егі ұғым, егіз тұлға. Әйелдер жерден шыққан жоқ – ол да еркектің баласы, Ерлер көктен түскен жоқ – әйел оның анасы - деген халық сөзі осының айғағы. Халық тілінде жанұя басын – ер адамды отағасы, әйелін – отанасы, жұбайы, әйелі деп сыпайлап атайды.
Балалы үй базар, баласыз үй қу мазар деген дана халқымыз. Бала көңілдің гүлі, көзінің нұры. Ата-ана өз балаларын тәрбиелі, өнегелі, саналы, білімді етіп өсіруге міндетті. Қазақ халқы бірінші туған баласын тұңғышым, одан кейінгілерін ортаншы, ең соңғы туғанын кенже деп атайды. Кенже әке-шешесін асырауға, күтуге міндетті, әке мұрасы сол кеже ұлға қалады. Оның үйі қарашаңырақ деп аталады.
Ағайындылар.
Бір ата-анадан туған ұл-қыздар, ағалы-інілер, мен апалы-сіңілілерді бір сөзбен ағайындылар дейді.
Ұл – шаңырақ иесі, ел, ру, әке кіндігінің жалғасы деп есептеледі. Ұл туғанда ат ұстар деп хабарлайды. Ұл туғанда – күн туар, Ұлға –отыз үйден тыю, қызға –қырық үйден тыю.
Немере ер - ұлдың баласын немере дейді. Немере ата, әже үшін ыстық. Көбінесе олар тұңғыш немересін бауырына салып өз балам деп өсіреді.
5
Немере қанша жақсы көргенмен өз баландай болмайды, өз баланың көрсететін қызметін жасай алмайды.
Өйткені оның өз әке-шешесі бар. Ол алдымен төл міндетін өз әке-шешесі алдында атқаруға тиіс. Немере етін жеп сүйегін береді.
Шөбере - немеренің баласы. Қарт адамдар үшін бұл ұрпақтың орны мүлдем басқа. Қазақта шөберенің қолынан су ішкен адам тозақ отына күймейді деген сөз бар. Шөберенің баласы шөпшек, шөпшектің баласы немене деп аталады.
Аға - бір әке-шешеден туған немесе рулас ағайын –туыс жасы үлкен жігіт – аға деп аталады. Ағаның жөні де жолы да үлкен деп есептеледі. Жасы кішілер аға алдында әдеп сақтап отырғаны жөн. Олар жұмыс істеп жатса жастар мен стейін деп қол үшін беруі керек. Аға жасы кішіліер үшін айбар, қорған, сүйеніш әрі мақтаныш. Үйдің ағасы бардың жағасы бар ғой.
Іні - бірге туған ағайынды адамдардың жасы кішісін іні деп атайды. Оның жасы кіші болғандықтан жолы да кіші болады. Ол аға-апа алдында кішілік міндетін түсінуге, мойындауға тиіс. Ағайындылар бас қосқанда жеңіл-желпі жұмысты іні атқаруға тиіс. Өйткені інісі бардың – тынысы бар. Ескере жүретін бір жай інінің баласы ағаға бала болады, ал сол балалар інінің апасына іні болып қала береді, яғни інісінің баласы іні болды.
Апа - бірге туған және туыстардың жасы үлкен қыздары оның інілері мен сінілері келіндері үшін апа болады. Бұлардан апаның жолы үлкен және оғанАпай деп құрмет көрсетіледі. Апа оларға еркін батыл, адуандылау, базыналы болады. Кішілері оны көтере білуі ілтипат көрсетуі оның алдында құрдай жорғалап, сыйлау керек. Оның өтініші бұйрығы сөзсіз орындалғаны жөн. Апа өз туыстарының кемшілігін батыл айта алады. Апаның күйуі жезде, баласы жиен болады.
Қарындас - ағайындылар ішінде жасы кіші қыз ағалар үшін қарындас болады. Бұлар қимас жандар.

5
Басқа елге, басқа жерлерге ұзатылған қыздың ауылда қалған бауырларын сағынуы, көрсе керемет қуанып асты-үстіне түсіп бәйек бол жатуы, қолынан келген қамқорын аямауы, әйтеуір жақсылық жасап жаның жадыратып жіберуге тырысады. Қарындастың күйеуі күйеуі бала, балалары жиен деп аталды.
Сіңілі -бірге туған апасы(жақын туыстары) қыздардың кейінгісін сіңілі дейді.
Аға, апа (әке) алдында сіңілімен інілерің құқы бірдей болғанымен қыздың жолы жіңішке деп жол көбінісе қызға тиеді. Сіңілімен қарындас өзінен үлкендер алдында батылдау да, еркелеу, еркіндеу болады. Және олардың бұл еркелігін аға, апалары көтеруі керек. Анасы киген сәукелені сінілісі де киеді.
Жеңге - ағаның әйелі. Жасы үлкендер үшін келін кішілер үшін жеңге деп аталатын бұл адамның ауыл, үй, тәлім-тәрбие үшін орны айрықша. Ол әсіресе, өзінен кіші қайынылары мен қайынсіңілері үшін әзіл, қалжыны араласа жүретін сүйкімді де сыйлы адам.
Жеңге қайынылары мен қайынсінілері өз атымен атамай оларға өзінше сырғалым, шашбаулым, ерке бала, мырза жігіт, бойжеткенім, күлімқозым деп ат қояды.












6
1.2. Нағашы жұртым
Жігіттің шешесінің туыстары нағашы аталып, өзі оларға жиен болатыны баршаға белгілі. Нағашы жұрт жиенді ешуақытта сыртқа теппейді, керісінше қыздан туғанның қиығы жоқ деп баурына тартып отырады. Сөйте тұра Жиен ел болмайды, желке ас болмайды дейтіні тағы бар. Бұған жауап ретінде: Жиен елболады – малы болса, желке ас болады – майы болса,- деп әзіл-қалжыңға май құяды. Мұның бәрі нағашы мен жиен арасын алыстату үшін айтылған сөз емес, өзара достық әзілден туып, көпшілік арасында қалыптасып кеткен бейнелі ұғымдар. Жиеннің жау емес екенін біле тұра оны ел болмайды деу ақылға симайды. Бұл жігіт намысын қайрай түсу үшін әдейі айтылған әзіл-қалжың. Сондықтан да жігіт бұл сөзге жасымайды, қайта жігерлене түседі. Әзілі жарасқан жиен қашан да нағашы жағынан қырық серкеш даулаумен болады. Нағашылары оған кет әрі демейді, керісінше оның талабын құп алып, тауанын қайтармайды.
Нағашысы ер-әйел - ананың төркін жұрты балаға(жиенге) нағашы деп аталады. Нағашы жұртын сыншыл дейтін үш жұрттың ішіндегі ең сыйлысы осылар. Олар жиенін әрқашан еркелетіп, сұрағанын беріп отырған. Тек туған нағашысы ғана емес, сол рудың барлығы жиенге нағашы деп аталады. Нағашылық жасқа қарамайды.
Жиен – қыздан туған бала. Қыздан туғанның қиығы жоқ яғни бөтендігі жоқ дейді халық. Нағашы ауылы үшін ерке, әрі аса құқылы бар адам осы жиен. Ол нағашыларынан нені сұраса да үш рет алуға қақылы, ал нағашылары қымбат зат болса да оны сөзсіз беруге тиіс. Оны – жиен-құрық деп тайды.
Бөле – апалы-сінілі қыздардың балалары. Олар да нағашы-жиенді адамдар сияқты бір-бірімен әзілдесіп ойнайды.



7
1.2. Қайын жұрт
Құда – қыз алып, қыз беріскен ер адамды құда деп атайды. Құдалар қазақ арасында өте сыйлы, құрметті адамдар, төрде отырады. Оған арнаулы мал сойылып, бас, жамбас тартылады. Халық құданы құдай, досты періште қосады, Құда мыңжылдық дейді. Кейде ежелгі құдалар сыйластықты жалғастыру үшін тағы да құда түсіп, қыз алып, қыз беріседі. Мұны сүйекжаңғырту дейді. Құдалықтың басқа да түрлері бар. Құдалар әлі тумаған іштегі балаға құда түседі. Мұны бел құда немесе қарын құда деп те айтады. Кейбіреулері бесікте жатқан ұл, қызды бір-біріне аттастырады. Мұны бесік құда дейді. Кейде қыз берген құда, сол құдасының қызын өз ұлына келін етіп алып береді. Мұндай құдалық қарсы құда деп аталады.
Құдағи – құдалардың бәйбішелері, яғни қыз бен жігіттің шешелері, немесе құда жағынан әйелдерді айтады.
Қайын ата- әйелге күйеудің әкесі, күйеуге әйелдің әкесі қайын ата болып келеді.
Қайын ене –әйелге күйеуінің шешесі, күйеуге әйелінің шешесі.
Жезде – әйелдің інілері мен сіңілілері оның күйеуін жезде деп еркелетеді. Балдыз- әйелінің інілері мен сіңілілері. Жезде мен балдыз бір-бірімен өте тату болады. Олардың жарасымды әзіл-қалжындары өле-өлгенше таусылмауға тиіс. Балдыз жездеүшін ең жақын адамдардың бірі.
Бажа – апалы-сіңлілі қыздардың күйеулері. Қайын жұрт арқылы жалғасатын ілік. Олар өздерін бөтенбіз деп есептемейді, бірін-бірі қатты сыйлайды.





8
Қорытынды
Зерттеу әдіс-тәсілдері. Зерттеудің барысында жинактау, салыстыру, талдау (анализ) және синтез тәрізді зерттеу әдістері пайдаланылады.
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні: Зерттеу барысында алынған нәтижелерді тірек сызбалар, диаграммалар жасауда пайдалануға болады.
Зерттеудің жаңалығы: қазақ халқының туыстық қаныстарындағы ерекшелігін зерттеуде ата-бабаларымның жолын қуып, халқыма, еліме еңбек сіңірген ғалым болам.
Осы ғылыми жобамды жазу барысында өз халқымның салт ерекшеліктерімен тереңірек таныстым. Зерттеуде қазақтардағы туыстық қатынастардың ерекшеліктері, олардың атқаратын функцияларына талдау жасау арқылы анықталды.
Жалпы туыстық қатынастар арасындағы ерекшеліктерінің теориялық тұрғыдан талданбауы, қазіргі мәдениетаралық коммуникациядағы маңызы тұрғысынан зерделенбеуі осы жұмыстың өзектілігін байқатып отыр.
Зерттеу барысында туыстық қатынастардың ерекшеліктерін анықтауда мәдениеттанымдық құндылықтарды зерделеу, әдет-ғұрыпқа байланысты заңдылықтары мен ұстанымдары баяндалады.
Қорыта айтқанда, туыстық қатынастардың құрамы мен құрылымына талдау жасалып, ерекшеліктері айқындалды.
Ұсыныс: Іздену нәтижесінде анықтағаным басқа халықтардың бірде бір ұлтында туысқандық тарту жоқ. Бұл біздің қанымызға сіңген ежелден келе жатқан ата-бабамыздан дарыған қасиет. Ет-жүрегі елжіреген әр қазақтың көкірегін шымырлатар асыл сезімі. Осы сезімді әрқашан бойымызда сақтап, дамытсақ, баурластығымыз нығайып ұлтымыздың болашағы зор болады. Осы жұмысым арқылы оны дәлелдегім келді.


10
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1.Сейіт Кенжеахметұлы. Туыстық атаулар сыры. 2003 – 14-16 бб.
2.Абай. Қара сөздер. Поэмалар – Алматы: Ел. 1992 – 272 б.
3. М.Әуезов. Абай жолы. Роман-эпопея – Алматы: Жеті Жарғы.1997
1 кітап. -320 б.
2 кітап -352 б.
4. Момышұлы Б. Ұяда не көрсең...: Әңгімелер – Алматы: Жалын. 1988 – 44б.
5. Әубәкірова А. Отбасындағы сыйластық // Бастауыш мектеп. – 2005. -№4 – 22-23 бб.
6 Қазақ ұлтынан – қазақ еліне. Алматы 2010, http://www.kazakheli.kz
7. 12. Мұқанов С. Ұмсын сұлу, Өмір мектебі http://www.adebiet.kz
















11
Қосымша





Аңдатпа

Қазақ халқының туыстық қатынастарының өзіне тән ерекшеліктерін біле бермейміз.
Іздену нәтижесінде анықталғаны басқа халықтардың бірде бір ұлтында туысқандық тарту жоқ. Сонымен қатар бүгінгі таңда туыстық қатынастар мәдениеттанымдық коммуникациялық тұрғыдан қандай роль атқаратыны ашып көрсетілді.


Аннотация

У казахов родственные отношения имеют свою неповторимую особенность, которой нет ни у одной народности на земле. Кроме того исследованы какую культурно-коммуникационную роль на сегодняшний день играют родственные отношения у қазахов.














Шахтинск қаласының
Ә.Бөкейханов атындағы
мектеп-лицейінің
7 Б сынып оқушысы
Әбдраш Гүлжанның
ғылыми жұмысына



Пікір

7 Б сынып оқушысы Әбдраш Гүлжан Қазақтың үш жұрты тақырыбына зерттеу жұмысын жазды. Оқушы ізденіс барысында қазақ халқындағы туыстық қарым-қатынастардың ерекшеліктерін зерттей отырып, туыстық қатынастардың ерекшеліктерін анықтап, мәдениеттанымдық құндылықтарды зерделеп, әдет-ғұрыпқа байланысты заңдылықтары мен ұстанымдары баяндады.



Ғылыми жетекшісі: Ж.Белиспаева













Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Белиспаева Жулдыз Кураловна
Жарияланған уақыты:
2019-02-15
Категория:
Қазақстан тарихы
Бағыты:
Оқушылар жұмысы
Сыныбы:
Барлығы
Тіркеу нөмері:
№ C-1550222937
2222
333
444
555
666
7
888
999