Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

"Абай жолы" роман эпопеясындағы ұлттық дәстүр сипаты
Материал жайлы қысқаша түсінік: Қазақ тілі мен әдебиеті пән мұғалімдеріне арналған
Материалды ашып қарау
Қазақстан Республикасының ғылым және білімминистрлігіАлматы қаласы

















Бағыты: Қазақстанның тарихи ескерткіштері, болашақ дамуы бар саяхат маршруты

Секциясы: әдебиет



Тақырыбы: «Абай жолы» роман-эпопеясындағы ұлттық дәстүр сипаты

Авторы: А. Розыбакиев атындағы орта мектептің 9-сынып Бірлікжан ЕркемЖетекшісі: қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Қожахметова Роза Саутжанқызы





























2016-2017 оқу жылы





МазмұныІ. Кіріспе1 тарау
  • Этнолингвистика саласының зерттелу жайы
  • Этнолексикалық қолданыстардың тілдегі көрінісі
  • Көркем шығармалардағы этнолингвистикалық атаулар




  • ІІ. Зерттеу бөлімі
  • тарау
  • «Абай жолы» - ұлттық құндылықтың алтын діңгегі
  • «Абай жолы» эпопеясындағы ұлттық дәстүр сипаты
  • «Абай жолы» эпопеясындағы ұлттық ойын түрлері




  • ІІІ. Қорытынды
  • тарау
  • Зерттеу нәтижесін қорыту және қорытындыдан
  • туған пайымдаулар
  • Пайдаланған әдебиеттер тізімі




































  • Тезис1.Зерттеу тақырыбының көкейтестілігі:Қазіргі таңда ұлт мәдениетін жаңғыртып, тануда, әсіресе бұрынғы кеңестік жүйеде өмір сүрген сан ұлттар тарихын зерделеу, тарих қойнауынан тіл арқылы жеткен мәдениеттің мәйегін таразылау, салмақтысын, сапалысын сол ұлттың рухани арқауы ету өзекті мәселелердің бірі болып отырғаны сөзсіз. Ел егемендігінің оң өзгерістері қазақ қоғамында тың серпін туғызып, елдің рухани жадынан ұмыт бола жаздаған ата мұраға – этнолингвистикалық атауларға, яғни, әдебиетіміз бен өнеріміздің асыл қазыналарына қайта үңілуге мол мүмкіндіктер алып берді. Кейбір мағыналық бірліктер уақыт озған сайын көпшілік жадынан шығып, оның кейбір сұлбасы ғана сақталынып қалған. Сондықтан этнолингвистикалық атауларды әсіресе, табу сөздерді зерттеуді жөн көрдім.2. Зерттеу нысанасы: «Абай жолы» роман-эпопеясы, І,ІІ,ІІІ,ІV том3. Зерттеу мақсаты:«Абай жолы» роман-эпопеясындағы этнолингвистикалық атаулардың ,әсіресе, табу сөздердің сипатына тоқтала отырып, ұлттық құндылық ретінде тану4. Зерттеу міндеттері: - «Абай жолы» роман-эпопеясындағы этнолингвистикалық атауларды іріктеу;- Шығармадағы табу сөздерді сұрыптау, жинақтау;- «Абай жолындағы» кейіпкерлерге қойылған табу сөздерді талдау.5. Жетекші идеясы:«Абай жолы» роман-эпопеясындағы этнолингвистикалық атаулардың ,әсіресе, табу сөздердің көрінісі- ұлттық құндылықтардың бастауы екеніне көз жеткізу6. Зерттеу әдістері:Зерттеу проблемасы бойынша «Абай жолы» эпопеясындағы этнолингвистикалық атауларды, табу сөздерді талдау-жинақтау, сұрыптау, көлемін анықтау, ұлттық дәстүр белгілерін табу, нәтижесін қорыту7. Зерттеудің практикалық құндылығы: Бүгінгі таңда әсіресе біз сияқты қала баласы батыс ағымына еліктеп, ұлттық құндылықтардан ада болды. Яғни, ұлттық салт-дәстүрімізді ұмыта бастадық. Этнолингвистикалық атаулар салт-дәстүрді дәріптеуші бірден-бір тілдік мағына деп білемін. Қазіргі жас ұрпақ көркем шығарма оқуға қызықпайды. Менің басты мақсатым – «Абай жолы» роман-эпопеясының тұнып тұрған ұлттық құндылық, тәрбиенің қайнар көзі, ұлттық дәстүрдің алтын діңгегі екеніне құрбы-құрдастарымның көзін жеткізу.Сонымен қатар, эпопеядағы табу сөздердің ұлттық құндылықтарды дарытуға септігі мол деген көзқарастамын.8. Зерттеудің негізгі тұжырымдары: М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы табу сөздер- ұлттық дәстүр көрінісі, бүгінгі таңда ұмыт болып бара жатқан баға жетпес байлығымыз.

    АннотацияОқушы зерттеу мақсатына жеткен. «Абай жолы» эпопеясындағы этнолингвистикалық атаулар арасынан табу сөздерді сұрыптап, көркемдік сипатын ұлттық құндылық ретінде таныту мақсатында толыққанды еңбектенген. Табу сөздердің салт –дәстүріміздегі маңызын ашқан, сонымен бірге қала баласының санасынан ұмытылып бара жатқан ұлттық құндылықтарымызды дәріптеуге ой тастап, көркем әдебиет оқуға шақырған, этнолингвистикалық атаулардың жас ұрпақ тәрбиесіндегі маңызы туралы болжам жасаған. Ұлттық дәстүр белгілерін табу жолында эпопеяға жан-жақты талдау жасап, нәтижесін қорытқан. М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы этнолингвистикалық атаулар – ұлттық құндылықтар бастауы екеніне көз жеткізе ккеліп, бұл шығарманың ұлттық идеяны көтерген рухы биік туынды екенін дәлелдеген.





















































    А.Розыбакиев атындағы орта мектептің 9-сынып оқушысы Бірлікжан Еркемнің «Абай жолы» эпопеясындағы ұлттық дәстүр сипаты атты ғылыми жұмысына

    ПІКІР Көркем шығармалар оқып, ондағы ұлттық құндылықтарды саралау, зерделеу, зерттеу қазіргі мектеп оқушыларының игілікті істерінің бірі. Тәуелсіз еліміз елдігін бүкіл әлемге дәлелдеп жатқанда, халқымыздың ұлттық дәстүріміздің рухани құндылығын дәлелдеу бүгінгі ұрпақтың негізгі міндеті деп білемін. Еркем өзінің зерттеу жұмысында М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы этнолингвистикалық атауларды, табу сөздерді іріктей отырып, оларды жаңа қырынан түсіндіріп, өз ойын теориялық тұрғыдан көрсетеді. Оқушы көркем шығарманың құндылығын, ғылымилығын салт-дәстүрімізбен өзектестіре талдап, тұжырымды ой айтады. Қазіргі өскелең ұрпақтың санасына ұлттық дәстүрді сіңірудегі мазмұнын көрсеткенімен оқушы еңбегі құнды.

    Жетекшісі Қожахметова Роза Саутжанқызы









































    І. Кіріспе1тарау1.1 Этнолингвистика саласының зерттелу жайы

    Этнолингвистика – этностың болмысынан туындап, санасында сараланып, тарихи жадында сақталып, тіл арқылы ғасырлар бойы қалыптасқан рухани-мәдени мұра ретінде атадан балаға, әулеттен нәсілге ауысып келе жатқан дәстүрлі мирасты жаңғыртып, танымдық мәнін ашып, болашақ ұрпаққа ұсыну мақсатына байланысты дүниеге келген тіл білімінің күрделі де құнарлы саласы. Этнолингвистика – жалпы ғылымға тән дифференция процесінің тіл біліміндегі бір көрінісі іспетті іштей жіктелудің нәтижесінде пайда болған. Тіл білімінің экстролингвистика, психолингвистика, паралингвистика, т.б. салаларымен қатар тұрады. Этнолингвистикалық көзқарас алғаш 19 ғ-дың 2-жартысында В.Гумбольдт, А.А. Потебня зерттеулеріндепайдаболды. Сондықтан Этнолингвистикалық зерттеулердің бірде сөздік қордың қойнауында сақталып көне дәуірден келе жатқан байырғы лексиканың мазмұнын ашуға бағытталғанын білсек, бірде этнос болмысынан, дүниетанымынан туындаған тілдік фактілердің сырын ашып, пайда болуын айқындауды мақсат еткенін көреміз. Бұл сала көп жағдайда этностың шығу тегіне, салт-дәстүріне, сондай-ақ өмір-тіршілігіне қажетті де ерекше орыналатын заттық мәдениеттің қыр-сырына ерекше мән беріп келеді. Этнолингвистиканы тілдегі этнографизмдердің немесе тіл мен этнография фактілерінің қосындысы деуге болмайды. Этнолингвистиканың қалыптасу процесін, мазмұны мен мақсатын, зерттеу нысанын сол салада істелген жұмыстың ауқымын бағыт-бағдары мен сипатынан пайымдауға болады. Мәселен, үндіеуропалықтар мен үндіеуропат ілдеріне бағышталған Т.Гамкралидзе мен В.И. Ивановтың (“Индоевропейцы и индоевропейские языки”, 1977) еңбегінде үндіеуропалықтардың рухани-мәдени ортақтығы олардың тілі негізінде сөз болса, Н.И. Толстойдың (“Этнолингвистический словарь славянских древностей, 1996) сөздігінде славян халықтарының жанды тілінде сақталған байырғы мәдениетіне қатысты көнерген сөздері қарастырылады. Ал өткен ғасырда жазылған  В.А. Серашевскийдің  еңбегінде түркі халықтарының бірі – сахалардың этнолингвистикалық, этнографиялық болмысы сөз болады. Этнолингвистика тарихындағы күрделі еңбектердің біріне мажарларға қатысты 5 томдық этностық лексиконды жатқызуғаболады. Осы орайда қазақ Этнолингвистикасы бойынша Ә.Қайдардың Қазақтар” атты 4 томдық этнолингвистикалық сөздігін атауға болады. Қазақ тіл білімінде Этнолингвистика мәселелері профессор І.Жұбановтың, сонымен қатар жеке ғылым саласы ретінде М.Копыленко,  Е.Жанпейісов,  Ж.Манкеева, т.б. ғалымдар мен зерттеушілердің еңбектерінде айтылып жүр. Этнолингвистиканың бір міндеті – сан алуан қайнарлардан (ауызекі жанды тілден, ауыз әдебиет үлгілерінен, лексикографиялық еңбектерден, т.б.) этнос болмысына қатысты фактілерді жинау болса, екіншіден, оларды саралап жүйеге салу, мазмұнын айқындау, түсіндіру, яғни оларды этностың өзі туралы сөйлете білу. Этнолингвистикаға тән ерекшелік – оның тілдік объектілер мен фактілердегі жаппай емес, зерттеудің нақтылы мақсаты мен тақырыптарына қарай сұрыптапалып саралай қарастыру. Сонымен қатар атау сипаттағы жай тіркестер мен көркемдік, астарлы ауыс мәнге ие тұрақты тіркестерді (фразеологизм, теңеу-салыстыру, мақал-мәтел), тіпті мағлұмат беретін көркем жанрлық мәтіндерді де нысана етіп қарастырады. 

  • Этнолексикалық қолданыстардың тілдегі көрінісі
  •  Тіл этностың бүкіл рухани, мәдени байлығының негізгі көрсеткіші болып табылады және ұлт тіліндегі этномәдени лексика ұрпақтан- ұрпаққа жетіп, оның мәдени мұрасы ретінде мәңгі сақталады. Кез келген тілдің көрінісі халықтың тарихына, мәдениетіне, әдебиетіне, салт- дәстүріне, әдет- ғұрпына, дүниетанымына, жалпы тұрмыс- тіршілігіне байланысты болып, сол тілден мол деректер беретіні мәлім. Тілді мәдениетпен байланыстыра зерттейтін, сонымен бірге тілдің қызметіндегі және қалыптасуындағы, дамуындағы лингвистикалық, этномәдени және этнопсихологиялық факторлардың өзара әсерін, бір-бірімен байланысын қарастыратын тіл білімінің жаңадан дамып келе жатқан саласы- этнолингвистика болып табылады.Ғалым Е. Жанпейісов: « Этнолингвистика өзінің бітім- болмысы, табиғаты жөнінен жалпы тарихи категория болып табылады. Себебі ол этностың қазіргісін ғана емес, көбінесе өткенін зерттейді. Ал этностың өткені оның этномәдени лексикасынан айқынырақ көрінеді»,- дейді .Этнолингвистиканы арнайы зерттеген ғалым М.М. Копыленко: «Этностың тұрмыс- тіршілігі, қазіргі болмысы мен тарихы, оның материалдық және рухани мәдениетінің тілдік көріністері айқындалады және жете зерттеледі »,- деп анықтайды . Ғалым Ж. А. Манкеева « Қазіргі тіл білімінде ұлттың рухани- мәдени қазынасы ретіндегі тілді зерттеудің ауқымы кеңейе түсуде. Оның себебі: әр тіл өз бойында ұлт тарихын, төл мәдениетін, танымы мен талғамын, мінезі мен санасын, кәсібі мен салтын, дәстүрі мен даналығын тұтастықта сақтаған таңбалық жүйе. Осындай мазмұнды құрылымына сәйкес ол жай таңбалық жүйе емес, ол- мәдениет айнасы. Олай болса, ондай жүйені зерттеуде дәстүрлі құрылымдық лингвистиканың мүмкіншілігі шектеулі екені байқалады. Себебі бұл арада тілдің қызметі тек коммуникативтік емес, ол (тіл) – этномәдени ақпаратты жинап, сақтаушы, жеткізуші, келесі ұрпаққа жалғастырушы, сайып келгенде ұлтты бір бүтін етіп тұтастырушы»,- деген пікірі тіл мен мәдениеттің сабақтастығын, тілдің бойындағы ұлттық сипатты айқындай түседі .Қазіргі этнолингвистиканың теориялық және практикалық қажеттіліктерінің негізінде этномәдени лексика қарастырылып, линвистикалық талдаулар жүзеге аса бастады. Сөздердің белгілі бір ұлтқа қатысты қолданыстық сипаты осы этнолексика аясында қарастырылады.Қазақ тіл біліміндегі этнолексика этнографиялық, тарихи, лексика- семантикалық, этимологиялық, танымдық тұрғыдан қарастырылып келеді. Қолданыстағы сөздің этноқызметі, мағынасы оның тілдік қатынастағы жұмсалу ерекшеліктерін айқындаумен маңыздырақ. Мәтін құрамындағы сөздің, сөз тіркесінің этнолингвистикалық қолданылу ерекшеліктерінің айқындалуы тілдің әлеуметтік ортадағы қызметі туралы жан- жақты хабар беруге бағытталады. Тіліміздегі сөздердің мәтін ішіндегі қолданысы этнолексика арқылы көрініс беріп, тұтастай бір ұлттың этномәдени, тарихи, ұлттық бітім- болмысын таныта түседі.Этнолексикалық қолданыстар тек атауыштық қызмет атқарып қана қоймайды, сонымен қатар олардың қарым-қатынастық ролі де айқын көрінеді. Этнолексика арқылы қазақ халқының дүниетанымы, ұлттық ерекшелігі көрініс беріп, этнолексикаға қатысты атаулар қолданыс  барысында әр түрлі мағыналық реңктерді кеңінен қамтиды. Қазақ тіліндегі этнолексика, этноатаулар ауыз әдебиетімізде, көркем шығармаларда кеңінен қолданылып, сол ұлттың табиғатын айқын көрсетіп бере алады. Тіліміздегі этнолексикаға жатқызылатын атаулар этностың тілінен, сол этнос туралы жазылған көркем әдебиеттен орын алады және ұрпақтан- ұрпаққа ұлттық әрі рухани байлығымыз іспетті жеткізіліп отырады. Этнолексика, мәдени лексика  жайлы құнды пікірлер ғалым Ж.А. Манкеева еңбектерінде қарастырылып, дәлелді тұжырымдар берілген. Ғалым этнолексикаға былайша баға береді: «Сонымен көне тамырлы этнолексика халықтың этномәдени тарихы және тілдік шығармашылығы туралы баға жетпес «ақпарат» көзі болып табылады. Оның негізін құрайтын тұрмыстық лексиканың дені- ұлттық материалдық мәдениеттің реликті әрі рухани байлығымыздың түбірі. Себебі бұл жүйедегі сөздер тек атауыштық қызмет қана атқармайды. Қазақ тіліндегі заттық мәдениетке қатысты атаулар немесе тұрмыстық лексика қазақ халқының материалдық өндірісінің деңгейін, сипатын, түрлерін және шаруашылық пен тұрғын үй мүліктері, киім мен тұрмыс бұйымдарын әшекейлеуге қажет мұқтаждықты қамтамасыз етуге бағытталған қазақтың халықтық қолөнер бұйымдарын бейнелейді. Ал олар – қазақ халқының материалдық қана емес, рухани да байлығының көрсеткіші» Ғалымның пікірінде атап өтілгендей, тіліміздегі этнолексиканы құрайтын атаулар сан-салалы болып келеді.



  • Көркем шығармалардағы этнолингвистикалық атаулар


  • Ж.Аймауытовтың «Күнікейдің жазығы» (1928 ж) повесінде қазақ халқының өмірін, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, болмысын, танымдық көрінісін бейнелейтін этномәдени лексика молынан кездесіп, ұлт тарихын айқындайтын ақпарат көзі болып табылады. Көркем шығармада қолданылатын  этноатаулардың ұлттық бояу жасаудың бірден-бір құралы, негізі болатындығына көз жеткізу үшін, осы повестен алынған төмендегі үзінділерді келтіруге болады.Қазақтың тұрмысынан хабардар ететін этнолексика үй-ішіндегі тұрмыстық заттарды атап қана қоймай, сол ұлттың өмірінен, тұрмысынан, тыныс- тіршілігінен толықтай түсінік беретініне  көз жеткізуімізге  болады. 1.«Жалғыз әйнек жаман үй, төсеніші- жалаң ши. Жаман шидің төр жағы- ала сырмақ, текемет, текеметте- Күнікей, жалғыз әйнек түбінде. Алты көзден үшеу жоқ , лақтар ойнап сындырған. Қалғаны аман қалсын деп, әйнекті жүдә жұлдырған. Күн жылыды не керек? Бала- шаға, қозы- лақ жол қып алды әйнекті. Лақ ойнақтап көрпеге, жығып кетеді шәйнекті.»2.«Әйтеуір көктің көлемі ғой, бір жағынан, Құлтума мен Жұматайдың еңбегін еміп, бір жағынан, қызымен екеуі байлардың жібін иіріп, алашасын, бауын тоқып, сырмағын сырып, кестесін тігіп, ұрттап- жалап жаз бойы тамақтан кенде болған жоқ.».3.«Құдалардың келу қарсаңында бозбалалар да дәмелі аттарын таң асырып, ер- тоқымын, айыл- тұрманын түзеп, қам қылысты. Анадай жерге сегіз қанат ақ отау тігіліп, іші кілем, киіз, алаша, көрпе, жастық, түс киізбен безелді.».4.«Өз әлінше Шекер де үйінің ішін мырсындай қылып қойыпты. Атасы өлсе, атамайтын жалғыз қара ала сырмағынтөрінің алдына төсепті. Ноқталы кебісін, тот әбдіре, шалжақ ауыз сандығын, шоқпыт төсегін, тон-мон, жүн-жұрқаларын текшелеп жинап, ескі алашамен бүркеген болыпты. Бұрын жадағай- жайдақ жататын қазан-аяқ жаққа шыпта құрыпты, жалғыз-ақ от басында тұратын қара құман жылжып барып, босағадан орын алыпты.». Жоғарыда берілген мысалдардан қазақ тұрмысының суреті бейнеленіп, санамыздан орын алады. «Жалаң ши, қара ала сырмақ, текемет, алаша, кілем, түс киіз, әбдіре, сандық, қазан-аяқ, қара құман » секілді қазақ тұрмысында дайындалатын дәстүрлі бұйымдар ерекшелігіне қарай негізгі қолданған шикізаттары төрт түлік малдың жүні мен терісі, аң терілері, құстың мамығы және әр түрлі өсімдіктер болған. Тілдік жүйедегі қазақ қолөнеріне байланысты атауларды олардың экстралингвистикалық мәнділіктерімен тығыз байланыстыра отырып этнолингвистикалық тұрғыдан зерттеу белгілі бір тақырыптық топтарға жататын атаулар жүйесінің құрылымын, олардың тілдегі көрінісін, қалыптасу заңдылықтарын айқындауға мүмкіндік береді. Қазақ қолөнеріне байланысты атаулардың рухани мәдениетпен астасып жатуы этнолингвистикалық зерттеуді қажет етеді.Тіл мен мәдениет негізінде қалыптасқан қолөнерге байланысты туындаған этнолексика, этноатаулар белгілі бір уәжділігі бар сөзқолданыстар. Қазақ қолөнеріне байланысты туындаған атаулар сол ұлттың эстетикалық талғамының деңгейін, рухани танымының жетістігін және шығармашылық еңбегін әрі табиғатты игерудегі өмірлік тәжірибесін байқатады. Қолөнерге қатысты бұйым атаулары қазақ халқының тұрмысындағы рухани, мәдени, әлеуметтік ролін айқындап ғана қоймайды, сонымен қатар олар ұлт мәдениетінің қалыптасқан тұтас бір бөлшегі ретінде саналады. Этнолексика ұлттық- тарихи колорит жасауда таптырмас тілдік құрал болып табылады. Мына төмендегі үзіндіні мысалға келтіруімізге болады.«Күнікейге камзол, көйлек, өзіне кебіс, шапан, Жұматайға күпі керек. Құлтуманы қойшы, о түгілі Күнікейге жаңа көрпе, жастыққа тыс, кестелі орамал, ақ шымылдық, сары қол сандық, қызыл сал керек. Тұяқ: «Есік көрсет, малыңды алып, қалыңдығымды бер»- деп қыңқылдағалы қашан. Қысқы азығы, соғымы тағы келеді. Үш қанатжелкөз баспананың туырлығы жұлдыз- жұлдыз: бүктеумен, жазумен, артумен, тігумен, сұрғылданып, өзі үлдіреп тозығы жеткен құрымға қой сүйкеніп, лақ секіріп, сиыр мүйіздеп, сау тамтығын тастамады. Бір жағынан бозбаласы түскір іргенің сиқын кетіріп бітті: шиде қирамаған аяқ, үзілмеген бау қалған жоқ» . Суреттеліп отырған этномәдени лексиканың маңыздылығы оқырманға жетуі және оның санасынан орын алып ұлт менталитетіндегі алатын орнының айрықша көрінетінінде.Көркем шығармада қолданылған этнолексика, этномәдени атаулар тарихи- мәдени және лингвистикалық мазмұн мен мәнді тудыратын категория, ұлттық болмысымыз бен ұлттық танымымызды көрсететін, ұрпақтан- ұрпаққа жетіп отыратын рухани байлығымыз болып табылады.    Этнолингвистикалық атаулар «Абай жолы» роман-эпопеясында да табу сөздер кездеседі. Романда кездесетін этнолингвистикалық атаулар1.Телғара – Абайдың жеңгесі Қалиқаның Абайға қойған аты2. Кенжем – Әйгерімнің қайнысы Оспанға қойған аты3. Әйнеке – Ысқақтың әйелі Мәнікенің қайнағасы Тәкежанға қойған аты4. Ахкем – Мәнікенің қайнағасы Абайға қойған аты5. Әниім - Құнанбайдың тоқалы Нұрғанымды Ақылбай осылай атайды.6. Кіші апа – Абай Құнанбайдың екінші әйелі Айғызды осылай атайды.7. Шырақ - Әйгерімнің қайнысы Әзімбайға қойған аты8. Еркем – жеңгесі Қарашаш қайынсіңлісі Тоғжанды осылай атайды.9. Қалмақ – Құнанбай Нұрғанымды осылай атайды.10. Ақ қарға – Михаиловтың Лосовскийге қойған аты

    ІІ. Зерттеу бөлімі 2тарау
  • «Абай жолы» - ұлттық құндылықтың алтын діңгегі
  • «Абай жолы» – қазақтың көркем прозасын жоғары деңгейге көтеріп, әлем әдебиетіне биік эстетикалық талғам, көркемдік қуат әкелген үздік туынды. Әуезов өзінің роман-эпопеясында қазақ халқының, оның ұлттық дәстүрін барлық қырынан жан-жақты ашып көрсеткен. Қазақтың дана ұлы Абай образын, шығармалық және қайраткерлік тұлғасын сөз өнерінде өзгеше даралықпен сомдаған. «Абай жолы» роман-эпопеясына шетелдік қаламгерлер Луи Арагон, Н.Тихонов, Б.Матип т.б.жоғары баға береді. Әуезов алғашқыда романға «Телғара» деген ат бермек болды. (этнолингвистикалық атау-табу сөз! ) Автордың алғашқы мөлшерлеуінде роман үш кітаптан құралмақшы болатын. Алайда жұмыс барысында оның шеңбері кеңейе түсті. Әуезов алғашқыда екі кітаптан тұратын «Абай», онан кейін мұның жалғасы болып табылатын «Абай жолы» (бұл да екі кітаптан тұратын) романын жазды. 1-кітабы 1942 жылы, 2-сі 1947 жылы, 3-сі 1952 жылы, 4-томы 1956 жылы жарыққа шықты. Алғашқы екі кітаптан тұратын «Абай» романы үшін жазушыға КСРО мемлекеттік сыйлығы (1949) беріліп, төрт томдық «Абай жолы» роман-эпопеясы жарық көргеннен кейін, ол Лениндік сыйлықтың  лауреаты (1959) атанды. Жазушы ойшыл, ақын Абайды басты кейіпкер етіп ала отырып, оның бейнесін айналасына топтасқан көптеген қаһармандармен тығыз қарым-қатынас үстінде жан-жақты ашады.«Абай жолы» роман-эпопеясында қазақ халқының этнография, діни, жалпы мәдени-танымдық дәстүрлері: жаз жайлауға көшу, құдалыққа бару мен той жасау, кісі өлімі мен аза тұту, ас беру, жұрт, болыс сайлауы, дауға билік айту т.б. бәрі бар. Оқиғалар мен фактілерді баяндау үстінде жазушы өмірлік тартысты барынша ашып көрсетуге, оның әлеуметтік мәнін күшейтуге тырысады. Белгілі фактілердің шеңберімен шектелмей, қажет жағдайда бүкіл баяндаудың барлық желісін бір түйінге келтіру үшін, басты мәселелерді бір арнаға түсіріп, түйістіру үшін болған оқиға барысын өзгертіп, өзінше қиыстырып, жаңғыртады. Романдағы түгелдей немесе жарым-жартылай ойдан шығарылған көптеген кейіпкерлердің тағдыры өмірде болғандай кескін-кейіпке ие болып, жалпы тарихи даму бағытымен байланысты, біртұтас көркемдік ойдың өзегімен тығыз ұстасып жатады. Тарихи оқиғалар мен фактілердің бәрі  роман-эпопеяның бүкіл мазмұнымен тығыз ұштасып, шығарманың көркемдік өміріне орайлас мән-мағынасы басқаша ашыла түседі. Жазушы көркем шығарманың өз заңдылықтары мен мүмкіндіктерін толық пайдалануға күш салады. Яғни жазушы кейіпкердің өмірде болған адамның жай көшірмесі ғана болмай, типтік тұлға дәрежесіне көтеріліп суреттелуін ұтымды көрді. «Абай жолы» эпопеясының ұлттық әдебиетіміз бен мәдениетімізді, ана тілімізді өркендетудегі рөлі орасан зор. Эпопеяның кең мағынасында тарих, этногрофия секілді ғылымдар тұрғысынан қарағанда да танымдық мәні аса күшті екенін кезінде академик Қ.Сәтбаев атап көрсеткен болатын. «Абай жолы» дүние жүзі халықтарының 116 тіліне аударылған. 200 томдық «Әлем әдебиеті кітапханасы» топтамасында екі том болып басылды.

  • «Абай жолы» эпопеясындағы ұлттық дәстүр сипаты
  • Романдағы көне сөздер, ырымдар
  • Отамалы – көкек айының он бірінде кіріп, он жетісінде шығады. Желсіз, борансыз өтпейді. Қыстың ең соңғы зәрі сонда. Отамалы деп атағаны бір байдың Отамалы деген қойшысы болған екен. Көкектің суығы басталған уақытта, Отамалы қойды жайылысқа шығармайық, боран болады, қойдың қыстан титықтап шыққан кезі, малыңнан аырыласың десе, бай бір қатты адам екен, көнбейді. Сен тоғышарлық қылып алдап отырсың деп, Отамалыны сабап-сабап қойды жайылысқа шығартады. Сол күні бір қатты боран басталып, тақ үш күн, үш түн соғып, бар қой ығып кетіп қырылыпты да, қойдан қалмаймын деп , Отамалы бақыр да үсіп өліпті. Көкектің суығы - «Отамалы» атануы содан. (Зере әженің әңгімесі, 106-бет, Бірінші кітап, Шытырманда)
  • Өлі ара-Өліара деген бір аралық, кезең. Тоғыс деп жатады. Қазақта
  • 3 тоғыс, 5 тоғыс, 7 тоғыс дейді. Кілең тақтан келеді. Мұның мәні үлкендерден естуім бойынша, Ай мен Үркер екеуі қабат келген кезде, мысалы, мамыр айында бір тоғыс дейді. Мамыр айында ай туғанда бір күннен кейін Үркер қабат келеді. Соны бір тоғыс дейді. Сол кезде бұзылады. Бұзылғанда жаңбыр болуы мүмкін. Жаңбыр болмаса жел болуы мүмкін, не сал-қын болуы мүмкін. 5,7,9 тоғыстарда да айдың тууы осынша күннен кейін үркермен қабат келуі арқылы күннің бұзылуын айтады. Оны ай, жұлдызға назар салып жүргендер жақсы біледі.
  • Айдың тоғамы -Ата-бабаларымыз бір күндік, керек десеңіз бір маусымдық ауа райын, жолсапарда бағыт бағдарын Ай мен Күннің, Үркер, Темірқазық сынды жұлдыздардың орналасуы, құбылуы арқылы бағамдап біліп отырған. Өз тұрмысында «қарашаның қайтуы, күннің тоқырауы, үркердің батуы, мұздың қатуы, киіктің матауы, қыс тоқсан, ай тоғамы» деген ұғымдарды пайдаланған. Қыста күн құлақтанса, ол қатты аяздың белгісі, жазда күн кенет ысып кетсе, көп ұзамай жаңбыр жауады, қыста кемпірқосақ туса, жыл берекелі, мал төлді, егін, шөп бітік болады, шолпан жарқырап туса, егін, шөп, жеміс бітік бітеді, ай қораланса, жаз жаңбырлы, қыс қарлы, боранды, жазда жұлдыздар жарқырап тұрса, келер күн ыстық болады деп жорамалдар жасаған
  • 3. «Күйеу атымен күл тасы »- балалар күйеу жігіттердің аттарына 2-ден, 3-тен мінгесіп шабады.4.Ұрын келу немесе жыртыс сала келу, есік көре келу- күйеу жігіттің қалыңдығына алғаш келуі Ұрын бару — күйеудің қалыңдық ауылына құпия түрде жасырын баруы. Яғни, ата-бабамыздың салты бойынша құда түсіп кеткеннен кейін жігіт қалыңдықпен жақынырақ танысу үшін ұрын келетін болған. Жігіттің бұл келісі үлкен тойдың бастамасы іспетті. «Жасырын» деген аты болмаса, ұрын келу рәсімін қызды ауылдың жастары кішігірім тойға ұластырған.5. Күйеу көрімдік – келіншектер жібек шымылдық түсіріп, енелерденКүйеу баласын алғаш көрер алдында алынатын ырым. (182-бет, Өрде)6. Күйеу киіміҰзын төбе тымаққа үкі тағып алу, қызыл манат шапан, биік өкше етік (180-бет, Өрде)7.Қол ұстау - екі жеңге күлісіп келіп, Абай мен Ділдәнің алдына қарсы отырып, екеуінің де оң қолдарын алып, біріне – бірін ұстаттырды. Екі қолдың арасында бір қабат сусылдаған жібек жүр. Сол арқылы ұстатады екен.(185-бет, Өрде)8. Шаш сипатар -Сондай-ақ, қалыңдықтың қолын ұстатып, шашын сипатқаны үшін күйеу жігіт қыз жеңгелеріне кәделерін жасаған.9.Етік тартар- күйеу жігіттің етігін жеңге шешеді де, тағы ақы алады.10.Неке оқу - молда неке оқиды, суық су құйған бір кесе төрдегі жұртты жағалап келіп, Абайға ұсынылды. (185-бет, Өрде)11. Қыз айттыру - Осыдан 10 жыл бұрын Алшынбай аулына Құнанбай кеп құда түсіп, Ділдәні Абайға айттырғанда, бас құда Құнанбайға кит деп Алшынбай аулы күміс тартады. Ол күмістің аты – тайтұяқ. Құнанбай Алшынбайға барарда кіші жамбы (тайтұяқтан үлкен) күміс жібереді. (179-бет, Өрде)12.Қалыңдық аулындағы ойын - ат шабыс, көкпар, серке тарту, теңге алу, балуан күресі13. Тұлдаған ат - Орталарында жетекке алған тұлдаған қара көк аттың үстіне Бөжейдің ертоқымы ерттеліпті. Ер үстіне сол Бөжейдің осы өткен қыста Қарқаралыға киіп барған қызыл күрең ішігі жабылыпты. Ердің қасына қамшы шәншіп, соған теріс қаратып, Бөжейдің қысқы түлкі тымағын іліпті. (145-бет, Бел - белесте)14. Бөжейдің тұлдаған атын сою, үй ішінде былтырдан жиылған септі тарқату, қаралы теңді бұзуБайдалы белдеудегі қараны суырып алып, байсалға берді. Ол ырымын істеп, қараны жерге сұлатты да, табанымен басып, сындырып тастады. Ас өтті. Қаралы жыл толды. Енді азалы күндер бітті дегеннің белгісі. Байдалының тапсыруымен Сүйіндік қалың елді бастап ақ үйге кірді де, қаралы теңдерді бұзды. Бұ да жаңағыдай белгі. Қараны жыққан байсал, септі бұзған Сүйіндік, енді мынау тұл атты бауыздаған Байдалы – үшеуі де кейін «жол» алды. (204, 205-беттер, Өрде)15. Барымта - ру аралық тартыстың бір көрінісі. Романда барымта оқиғасы көп, Абылғазы, Балағаз барымтасы, Базаралының Тәкежан жылқысыны барымтасы т.б.16. Құн төлеуқазақтың әдет – ғұрып жүйесінде жазалаудың кең тараған түрі . Құнды – кісі өлтіргені үшін төлеген. Дәркембай қарт Құнанбай Меккеге жүргелі жатқанда, одан Қодардың жазықсыз өлтірілгенін айтып, құн төлеу туралы Жігітек атынан сөз сөйлейді. 17.Қалың мал алу – Абайға Ділдәні айттырғанда төленген мал немесе Әйгерімді аларда айттырылған жақтың берген қалың малын қайтару, бұл ырым Салиқа қыз дауында, Үмітай, Керімбала, балбала тағдырын суреттегенде кездеседі. 18. Көп әйел алу - Шариғат заңнамасы Шариғат бойынша мұсылман дінін ұстанған пенде 4 әйел алуға толық құқығы бар. Ақын Абайдың атасы Өскенбай бес әйел алған. «Абай» энциклопедиясында: «Зердеден кейінгі төрт тоқалынан Өскенбай тоғыз ұл көрген» деп жазылған. Әкесі Құнанбайдың да төрт әйелі болған: Күнке, Айғыз, Ұлжан, Нұрғаным. Абайдың үш әйелі болған: Ділдә, Әйгерім, Еркежан. Абайдың сүйікті інісі Оспанның да үш әйелі болған: Еркежан, Зейнеп, Торымбала. 19.Бітім үшін бала алысу - ескі дәстүрде дауласқан екі жақ бір - бірімен бітіскен жағдайда қыз беріп, қыз алысу немесе кешегі жауының үйіне тәрбиелеп алу үшін бала беру бар болған. Құнанбайдың Бөжейге асырап алу үшін кішкентай қызы Кәмшатты беруі. (104-бет, Жолда)20.Әмеңгерлік – әйелге бүкіл рудың меншігі ретінде қарау әдет – ғұрыпта қатал сақталып келген әмеңгерліктен көрінеді. Бұл әдет – ғұрып бойынша қалың малы төленген әйел немесе қалыңдық ері (күйеуі) өлген жағдайда ерінің өзімен туыс аға – інісінің біріне немесе ең жақын деген өзге бір туысына тұрмысқа шығуы тиіс болған. Мысалы, Абайдың сүйікті жары Әйгерім бала кезінен мамайдың бір жігітіне айттырылып қояды. Қалыңдықтың айттырылған жігіті өлгеннен кейін әмеңгерлік бойынша жігіттің ағасына, егде тартқан біреуге беріледі. Бірақ Абай Әйгерімнің ол адамға жылап кете баруына жол бермейді. Әйгерімнің әкесіне қалың малын түгел төлейді, ал күйеу жағының барлық шығынын өтеп, қанағаттандырады.

















    2.3«Абай жолы» эпопеясындағы ұлттық ойын түрлеріРоманда көрініс тапқан ұлттық ойындарАлтыбақан - қазақтың ежелгі ұлттық ойыны. Тымық кеште, айлы түнде, ауыл сыртында ойналады. Алтыбақан құру үшін 6 бақан немесе 6 сырық, үш арқан керек. Бақандарды үш-үштен бір басын буып, аралығын үш-төрт метр етіп, мосы тәріздендіріп орнатады да жоғары жағы сырықпен жалғастырылады. Бақандардың жоғарғы ашаларына екеуі жоғарырақ, бірі төмен етіліп үш арқан тартылады. Жоғарғы екеуі отыруға немесе бел сүйеуге арналады, төменгі арқанға табан тіреледі. Қыз бен жігіт қарама-қарсы орналасып, бел арқанның екі жақтауынан бекем ұстап, үшінші адамның демеуімен тербетіледі. Тербелушілер қосылып ән бастайды да оған тамашалаушылар қосылып, думандатып әкетеді.

    Серек құлақ Қатысушылар қойлар және қасқыр болып екі топқа бөлінеді. «Абай жолында» Абайлар Сүйіндік аулына барғанда Ербол қасқыр болады. Ерболдың көп есебі бар екен. Ебі шебер қасқыр болады. Әуелі бір-екі келіншекті, қыздарды алып қашып, далаға тастап, содан кейін бір кезде Абайды алып қашады. Жүгіртіп әкетіп бара жатып жолда:
  • Сен анау шоқ талдың түбіне барып, мені аңды! Аздан соң Тоғжанды алып қашам! – дейді. Абай тал арасында тұрып, Тоғжанның «қолды болуын» тосады. Солайша Абай мен Тоғжан оңаша кездеседі.
  • (Өрде, 213-бет) Сонымен бірге тоғызқұмалақ, ақсүйек сияқты таныс ойындар туралы айтылады































    ІІІ. Қорытынды 3 тарау
  • Зерттеу нәтижесін қорыту және қорытындыдан
  • туған пайымдаулар

    «Абай жолы» эпопеясындағы этнолингвистикалық атаулар ерекшелігін зерделегенде табу сөздердің оқушы танымын арттыратынын, тәрбиелік маңызы аса жоғары асыл қазына екеніне көз жеткіздім. Артықшылығы күнделікті өмірде әсіресе қала тұрмысында мүлдем қолданылмайтын «ат тергеу» дәстүрін яғни, ат қою туралы көптеген қызықты ақпараттар жинақтадым. Ұмыт бола бастаған ұлттық салт-дәстүрімізді зерттеу арқылы ұлттық құндылықтарды дарытуға болатынын анықтадым.

    Зерттеу нәтижесін қорытқанда төмендегідей тұжырым жасадым:
  • Батыс ағымына еліктеп ұлттық құндылықтардан ада өсіп келе жатқан құрбы-құрдастарымды этнолингвистикалық атаулар қызықтырады;
  • Ұлттық құндылықтарымыз табу сөздер арқылы даритыны сөзсіз.
  • Этнолингвистикалық атаулар арқылы таза қазақ тілінде сөйлеуге шақырамын;
  • Қызықты табу сөздерді көркем әдебиеттерден сұрыптау сөйлеу тілімді дамытты;
  • Ұлттық дәстүрдің құпияларына қызығушылығым артты.
  • Ең бастысы, 4 кітапты оңтайлы тезис арқылы небәрі 25 бетке сыйғызып, ондағы негізгі ойды бұзбай баяндау деңгейіне қол жеткіздім. Қысқаша жинақта «Абай жолының» тезистік үлгісін жасауым – замандастарымның оқырмандық мәдениетін қалыптастырады. Көлемді шығарманы тиімді оқыту жолын ұсынамын.




  • Осы қорытындылар негізінде төмендегідей ұсыныстар келтіремін:
  • М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы ұлттық дәстүр сипаты әлі де тереңірек зерттеуді қажет етеді. Сондықтан болашақта этнолингвистикалық атаулар сөздігін құрастырамын;
  • Ұмыт бола бастаған көне дәстүр түрлерін қайта жаңғыртар сәт келіп жетті. Барымызды ізденіп тауып, бағалай білмесек, барымыздан айырыламыз.














  • 3.2 Пайдаланылған әдебиеттер:1. Әуезов. М. «Абай жолы» Алматы 2001Жанпейісов Е. Этнолингвистика \\ Ана тілі. -№ 3. 1994,-4 б.2. Копыленко М. М. Основы этнолингвистики. – Алматы, 1995.-228 б.3. Манкеева Ж. М. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың танымдықнегіздері. – Алматы, 2008. -356 б.4. Манкеева Ж. М. Этнос тілі табиғатының ерекшеліктері \\ Тіл тарихы және сөз табиғаты. Ғылыми мақалалар жинағы.-Алматы, 1997. -235 б.5. Аймауытов. Ж. Ақбілек ( роман, повесть, әңгіме). – Астана, 1998.-325 б.













    Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Қожахметова Роза Саутжановна
    Жарияланған уақыты:
    2018-11-30
    Категория:
    Қазақ әдебиеті
    Бағыты:
    Ғылыми жұмыстар
    Сыныбы:
    9 сынып
    Тіркеу нөмері:
    № C-1543595462
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999