Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

«Жүз шайырдың бірі-Үрліхан Өндібаева»
Материал жайлы қысқаша түсінік: Қызылорда облысы Қармақшы ауданында тұратын ақын,Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі Ұ.Өндібаеваның өлеңдері жайлы
Материалды ашып қарау


Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы № 274 орта мектебінің 9-сынып оқушысы Налибаева Заринаның «Жүз шайырдың бірі-Үрліхан Өндібаева»тақырыбындағы ғылыми жобасы. Жобаның құндылығы:Оқырман қауымға берер рухани, моральдық және тәрбиелік мәні зор.Жобаның мақсаты: Ақын Ү. Өндібаеваның шығармашылық еңбегін насихаттау. Өлеңдерін Республика аумағына тарату.

Кіріспе: Қармақшы топырағынан шыққан шайырлардың тарихы.I I.Негізгі бөлім: Ү.Өңдібаеваның өмірбаяны. Оның шығармашылығымен танысу.Ү.Өңдібаеваның өлеңдерінің мазмұны мен тәрбиелік мәні.I I I. Қорытынды бөлімі: Ү.Өңдібаеваның еңбектерін талдау.



«Өлең сөздің патшасы, сөз сарасы»,-дейді қазақпоэзиясының күні іспеттес Абай дана. Шынында,сөз патшасымен сырласу- екінің бірінің емес,мынның бірінің де маңдайына қона бермейтінбақыт. Содан да болар, ақындар өмірге сиреккеледі.Ү. Өндібаева

Сыр өңіріндегі өнердің даму тарихын білу үшін әдебиетіміздің ертедегі нұсқаларын зерделеу керек. Ол, әрине, қазақ жерін мекендеген ру-тайпалар мен ұлыстардан ұрпақ арқылы жалғасып бізге жеткен рухани мол мұра. Бұл мұраға ақындық дәстүрді жатқызуға болады. Халық ауыз әдебиетінің бай ақындық дәстүрі негізінде дамыған әдеби-процесс жақын араласа бастады. Айтыс ақындары мен эпос жырлаушылар шоғыры сахнаға шықты. Суырып салма ақындық қазақ поэзиясына тән сипат ретінде қалыптасты. Сыр бойының ақын-жыраулары өзіндік әдет-ғұрыппен өзге аймақтардан ерекшеленіп тұрады. Олар өлеңді өнердің пірі тұтып, басқа қонған бақ, абырой санап,оны құрметтеп, жақсы жыр шығаруды мақсат еткен. Міне, осы жыр додасында ерен дарындылығымен суырылып алға шыққандарды халық – дүр ақын, Сыр сүлейлері деп атады. Олардың есімдері халық аузында қалды. Сондай ақындар киелі Қармақшы топырағынан шыққан Ешнияз сал, Балқы Базар, Күдеріқожа Көшекұлы, Қарасақал Ерімбет, Дүр Оңғар, Кете Жүсіп, Шораяқтың Омары, Тұрмағамбет Ізтілеуов,Ұлбике, Алтын Сейітжан, т.б. Олар Сыр елінің барша жұртына мәлім. Бұл өңірдегі әр кезеңдегі ақын, жыршы-термешілердің қатары мұнымен шектелмейді. Сыр бойында қазақ халқы өнерінің барлық түрі қаймағы бұзылмай сақталып, кең өріс алған. Соның ішінде ақындық дәстүр атадан баланың мұрасына айналған. Оған әдебиетші-ғалым Р. Бердібаевтың «Сыр бойының терме сазы» атты мақаласында осы мәселе жайында ой толғай келіп: « Сонымен, қазақ жерінің ең көне жыршылық дәстүрі,ақындық өнері бұл күнге дейін көркем қалпымен, сәулет сымбатымен сақталып келгеніне көз жетеді. Ендігі міндет – сол жыраулық терме сазы мен ақындық өнерді Қармақшы ауданының,Қызылорда облысының аумағынан асырып, Қазақстан көлеміне жеткізу. Мүмкін ақындық біздің әлемдік аренаға шығарлық мақтанышымызға да айналар»,- дегені толық айқындалды.Осы шаршы топ, дүйім жұрттың арасында домбырамен жыр төккен, жан дүниесіндегі байлықпен бөліскен ақындар , өз жанынан өлең шығарған жыраулардың арасынан есімі алты алашқа кең жайылған саңлақтар көп шықты. Солардың ізін жалғаған Тұрмағамбет топырағынан шыққан ақын апамыз – Ү. Өндібаева. [1.191б]Қай жанды алып қарасақ та, қай жанның жүрегінің түкпіріне терең бойласақ та әрбірінің көңіліне серік, өміріне бағдар ететін не дарынды жазушының, не ұлы ақынның бар екендігі анық. Әуезовтің өз Абайы, Жамбылдың өз Сүйінбайы бар сыңайлы, менің де ес білгелі таныған, сүйіп оқитын ақыным, өзгелерді өзіме жақын тартатын, жүрегімді тебіренте білетін, әдебиетке деген қызығушылығымды мың есе арттыра түсетін Сыр ақыны -Үрліхан Өндібаева Қазыбайқызы . Дарынды ақын, сүйікті жар , аяулы ана сыр бойының топырағында 1941 ж. 11 мамырда дүние есігін ашқан. 1958 ж. орта мектепті бітіріп , Шымкенттегі сауда техникумына түсіп, білім алады. 1961ж. бастап 30 жыл сауда қызметкері болып жұмыс жасап, 50-жасқа келгенде көп балалы ана ретінде зейнеткер атанды.Тұрмағамбет ауылының перзенті ең алғашқы өлең жолдарын 55 жасында қағаз бетіне шимайлап жазған, мағынасы терең, мәні зор жыр кітаптары Алматы қаласындағы баспалардан жарық көрді. Ақындық өнердің иісі сезілетін өлең жинақтары бес кітаптан тұрады.Әрқайсысының оқырманға сыйлайтын тәрбиелік мәні зор.Алғашқы жыр жинағы 2004 ж. «Тұңғиықтан жыр жазсам толғап оңды» деген атаумен жарыққа шықты. Кітабының алғашқы жолдарында «Өз қаламымнан бұл өлеңдер жинағын Сыр еліндегі туған жерім киелі Қармақшы топырағынан шыққан әйгілі ақын-жыраулармен ардақты әкем Қазыбай Өндібайұлы, анам Аппаздың өлмес рухына арнаймын»[2. 1б]деген автордың сөзімен басталады.Бұл кітабында ақын сыр өңіріндегі экология мәселесінен бастап, Ұлы Отан соғысы зардаптарына дейін жырлаған.Үрліхан ақынның 2006 ж. Алматы баспасынан өткен еңбегі «Аңсап күткен бақытым қолға қонды» деп аталады. Бұл жыр жинағындағы ақынның алғы сөзінде, бірінші кітабында қалай басталса, дәл солай өзінің осы күнге дейінгі өмірі туралы жазылады. Және ең алғашқы өлеңі «Қармақшым» деген атаумен берілген. Бұдан байқайтынымыз, ақынның өз ауданына , өз ауылына деген махаббаты ерекше ыстық. Себебі мұндай еліне арнаулар оның өзге кітаптарында да көп кездеседі.Ал ақынның 2007 ж. шыққан 3-ші кітабы « Жүз шайырдың бірімін - қыздан жалғыз» деген атаумен оқырманға ұсынылды. Мұнда ақын өз өмірінен жеткілікті хабар береді. Бұл жыр жинағы маған ерекше ұнайды, себебі ішінде Тәуелсіз елге арналған өлең жолдары «Егемен алған елміз біз» деген атаумен берілген. Бұл өлеңде, Тәуелсіздікке жету жолында батырлардың мойымай тартқан азабы туралы керемет суреттейді. Бұл өлеңді таңдаған себебім де осыдан. Алғаш оқығанымда бойымда ерекше жігер мен рух пайда болды. Бұдан басқа жыр жинағындағы өлеңдері де «Еліміздің жалауы мәңгілік желбіресін» деген тілекпен жазылады.Кейін ақын Өндібаева өз оқырмандарына арнап «Шүпілдеген жүрегім жырға толы» атты кітабын 2013 ж . Алматы баспасынан өткізді. Мұнда шынайы ақындық шабыттан туған жыр маржандар кездеседі. Адамның жан дүниесін рухани байытып, ойдың тұңғиығына батырып үлкен тебіреніс сезімін тудырады.Менің байқағаным, автордың өзге ақын- жазушылардан ерекшілігі, алғаш баспадан өткізген 4 кітабының атауларын біріктіріп оқитын болсақ, төрт тармақтан тұратын , мағынасы терең өлең шықса керек.Тұңғиықтан жыр жазсам толғап оңды,Аңсап күткен бақытым қолға қонды.Жүз шайырдың бірімін – қыздан жалғыз,Шүпілдеген жүрегім жырға толы.Зерттеу жұмыстарымның барысында ақынның ерекше сезімге бөлендірген кезекті кітабы «Бір тамшы сия...» жыр жинағы. Қолынан қаламы түспеген ақынның еліне бергенінен,әле берері көп. Бұл кітап бүгінгі қоғамның бет-бейнесін, елдің тыныс-тіршілігін шынайы көрсетіп, жастарға үлгі-насихат айтады. Әрбір өлеңнің астарынан өрілген өмір келбетін көреміз. Жанды тебірентер сырлы өлеңдері оқырманның жүрегіне кірер жол табары анық.Осыдан 2-3 жыл бұрын Қармақшы ауданында аудан мектептері арасында сайыс өткізілген еді. Әдебиетке жақын болғандықтан, осы сайыстың қатысушысы атандым. Ең қызығы, сайыс соңында әділқазы алқасының арасынан бір жасы үлкендеу апай сөз сөйледі. Бұл кісінің айтқан сөзінен кейін мен бұрын-соңды сезінбеген әсер алдым. Мақалдатып, өлеңдетіп, отырған залды баурап алды. Есімін біліп алған соң, ғаламтордан оның өмірбаяны мен өлеңдерін қарағым келді. Бірақ, желіде таппадым. Мектептегі ұстаздарымнан сұрауды жөн көрдім. Кездейсоқ па әлде басқа ма, ол кісі менің тарих пәнінен сабак беретін мұғалімімнің анасы болып шықты.Ұстазым менің ақынға деген қызығушылығым мен әуестігімді байқаған соң, оның кітаптарын ұсынды. Қуана алып оқи бастадым. Сол кезден бастап оның өлеңдеріне махаббатым арта түсті.Менің тарих пәні ұстазым өз сабағында тақырыпқа байланысты әрқилы өлеңдер оқитын. Оның оқу мәнерлігі соншалық біз көзімізге жас алатынбыз. Сөйтсем, ол өз әдістемесіне анасының өлеңдерін қолданған екен. Мысалы, 7 – сыныпта біз Қожа Ахмет Яссауи кесенесі жайлы өткен кезімізде, мұғалім бір тамаша өлең оқып берген болатын, оның жан тебірентер өлең шумақтары әлі есімде:

Он екінші ғасырдың шамасында,Шәкірт тұтса пайғамбар баласынба.«Қос әулие» қалыпты мәңгілікке, Киелі Түркістан қаласында.

Мерейтой Әлем, Түркі тектесімеЖыр жаздым қалмау үшін өкпесіне Бейбітшілік тілеймін Ана атынан,Қазағымның екінші Меккесіне! [2.58б] Яғни, Мұхаммед пайғамбар Арыстанбабқа құрма сүйегін аманаттаған болатын. «Аманат қайда ата» деп қолын жайған Қожа Ахмет Иассауи болатын. Бұл өлең жолдары Ү. Өндібаеваның « Аманат» өлеңінен алынған болатын. Бұл өлеңді ақын апай Түркістанға 1500 жыл толған уақытта құттықтау ретінде жазған. Шумақтарға тарихты ілестіріп, сөздерді бір-бірімен ұйқастырып әсерлі өлең дүниеге келді. Және осы жылы яғни 9 – сыныпта біз «Ұлы Отан соғысының» ауыр зардаптары мен батырлардың ұмытылмас ерлігі жайлы өткен болатынбыз. Осы сабақта мұғалім бізге ақынның « Бейбітшілік жасай берсін» деген анасының өлеңін оқып берді. Кең жайлауда келін түсіп, ән шырқалды асқақ үнКенет... Соғыс деген сөзді естіп шырқалды жұрт қас-қағым.Жаңа ғана тойы өтіп, беті ашылған келіннің,Қайғы бұлты торлап елді, көзден төкті жастарын.

Ертесіне қимай жары қоштасарда қалқағаҰлы нәубет орнап қайғы ел ішіне алқағаҚұлынымды аман келтір, О,Жасаған құдірет,Деп соғысқа аттандырды ұлын жылап қарт ана. [2.56б]Әрбір жинақтарында жазылған өлеңдері, өмірге деген көзқарасымды толығымен дерлік өзгертті.Міне, сол мезеттен бастап, осы ақынның еңбектерін ғылыми жобада қорғауды мақсат қылдым.Үрліхан Өндібаеваның өлеңдері өте көп және барлығының да дерлік тәрбиелік мәні мен жастарға берер насихаты терең мағыналы. Соның ішінде ақын оқырманға ата-ананы қадірлеудің не екенін түсіндірген өлеңі мені жылатты.Бір-ақ өлеңнің ішінде ақынның жан дүниесі оқырманның жүрек тұңғиығына әсерлі жеткізіледі. Осы ақынның маған ұнайтын қасиеті де осы. Бұл бәрінен табыла бермейтін шеберлік. Ақын дүниеге келген сәтте Қазыбай Өндібаев,яғни, ақынның әкесі соғысқа кеткен еді. Әкесіне жазылған өлеңінің қайғысын, мен жақсы түсінемін. Балалық шағында 4 жыл бойы әкесін іздеген сәттерін бейнелеп, өлең жолдарында сипаттайды. Мысалы, әкесінің хаттарына жазған әдемі өлең жолдарын алсақ болады.Хат жаздым қалам алып Үрліқасқа,Бала жоқ көке дейтін біздің қаста.Тәй-тәй басып жүр дейді, жаным ботам,Тоңарсың ойнап кетіп шықпа тысқа,- бұл өлең жолдарын ақынның айтуынша әкесі, анасы мен қызына арнап жіберген. Айта кететін тағы бір жайт, тағдырдың жазуымен ақын апайдың әкесі соғыстан аман- есен оралады. Осыған бүкіл ауыл, туыстар жиналып, мәз –мейрам той өткізеді. Кішкентай Үрліхан апайдың да аулаға шығар кезі келді. Үй іші толған адам,4 жасар сәби өз әкесін тани ма, жоқ танымай ма? Осы сұрақ көкейде ...Әкесін таныр ма екен көрейін деп,Үнсіз қалды адамдар таңырқаған.Төрт жасар қызын солдат көріп қалды,Үстінде киімі-ақ ескі, түрі-ақ жаман.Жылайсың қарадай-ақ көрсең аяп,Үстінде тозған көйлек, келді таяп.Қыз әкесін тосырқап біраз тұрды,Беті-қолы жарылған жалаң аяқ. Бүкіл адам сәбиден көз алмай қарап отырғанда, сәбидің кеудесіндегі әкесіне деген сенімі кенет бойына ерекше жігер берді ме, кім біледі, бірақ,сәби топан адамның ішінен өз әкесін танып, құшағына басады.Есіне түскендей боп тосын жағдай,Әкесін құшақтады, байқап, аңлай.Сонда, мұндағы түйін не? Әке мен бала арасындағы махаббат, жылу сезім... Осы сезімді Үрліхан ақын өте әсерлі жеткізген.Бұл өлеңді оқығанымда қалайша білмеймін, көзіме жас толды.Осындай азапты күндерді: ашаршылық, жетіспеушілікті бастан кешірген сәби, әйгілі ақын Үрліхан Өндібаева, менің пікірімше, «жүректен жүрекке» жақсы баяндайды. Және сұм соғыстың қара ниетіне арналып шыққан «Бейбітшілік жасай берсін» атты өленіңде ақын:Ұлы жеңіске 68 жыл, құтты болсын мәнді де,Айта берсең соғыс жолын ұзын-сонар әңгіме.Бейбітшілік жасай берсін, соғыс деген суық сөз,Ұрпақтарға тарих болып қалсыншы тек мәңгіге! – депЖеңіс күнінің оңай жолмен келмегенін, талай батыр құрбан боп, талай адам өлгенін ақын жанының зарлауымен бізге жеткізген .Қазақстан- байтақ ел! Егеменді еліміздің қазіргі жағдайы керемет. Бірақ, бір мәселе бар. –экологиялық жағдайымыз . Қызылорда облысы Байқоңыр қаласында үлкен ғарыш айлағы жұмыс жасайды. Әрине, бұл еліміз үшін үлкен мақтаныш. Бірақ бұл жерден ұшатын зымырандар кейде сәтті ұшатын болса, кейде апатқа ұшырайды. Содан одан әр түрлі химиялық, улы нәрселер бөлініп, тұрғындарға зиян келтірсе керек . Осыдан халық арасында мүгедектер көбейіп көптеген адам өліп те жатыр... Ал кейде кішкене сәбилер дүниеге кемшіліктермен келіп жатыр.Қазақ елі қанша дамыса да біздің экологиямыз мәз емес. Әрине , Үрліхан апай бұған көз жұма қарай алмады. « Экология зардабына қарсылық» атты өлең жолдарында елдегі бұл мәселені түбегейлі қозғаған.Ілгеріде арықтан су ішетінбіз,Тұп-тұщы болмайтынды ешбір кеміс.Ал , қазір су орнына у ішеміз,Сулар да уланыпты бәрі тегіс.Ауаны бұзылды деп шамалайды,Малың да кеміс болып балалайды.Еліңді қауіпті ойлар мазалайды,Ауаны қайтып кімдер тазалайды?Адамдар ойда жоқта өліп жатыр,Кем бала дүниеге келіп жатыр,Жоқшылық, нарықпенен келіп жатыр.Ойпырмай-ай! Болар ма екен заманақыр.[2.3б]Бұл үзіндінің астарында неше түрлі ой жатыр. Жалпы, мен мұнымен келісемін. Себебі Ресей Байқоңырды жалға алған соң, біздің жағдайымыз оларды мүлде қызықтырмайтын болды. Біз адам емес, ойыншық секілдіміз.Сондағы өлеңді жазғандағы ақынның мақсаты не десеңіз:Осыны жатыр ма екен қала біліп,Өтініш жасамай ма ара – кідік.Талап етем сынауды тоқтатудыБарлық ел, Ана атынан наразылық. Әрине ана деген баласын уайымдамай жүрегі жай таппайды. Ал мынадай жағдайдан кейін, кез келген адам өліп кетіп жатқанда, олардың баласының халін білуге деген құштарлық арта түседі.Өмірімізге үлкен қауіп төніп тұрғанда,барлығымыздың арман- тілегіміз осыдан құтылу. Үрліхан ақынның кітаптарын оқып отсаң өз көршілеріне, ауыл адамдарына арнауларын өте көп оқисың. Мысалы, «Бәкеңе», «Жездеме», «Жолдасбекке»,т.б. өлеңдері.Бірақ өзінің баласына арнап шығарған арнау өлеңі ғана оны ақындық өнерге итермелейді.Үрліхан ақын 8 баланы тәрбиелеп өсірген мейірімді ана. Ал сол сегіз баланың жетеуі қыз бала болса біреуі ұл бала. Есімі – Серік болады.Үрліхан ақынның өзі «алғашқы өлеңімді 55 –жасымда , ылғи қыз ортасында өскен ұлым Серіктің 30 жыл мерейтойына арнап шығарған едім» деп айтады. Құтты болсын Серікжан! үштік мүшелің,Қыздардан бөлек баланың өзге тұсы едің.Орда бұзар шақтан өттің қыр асып ,Балалықтың тұлпардай үзіп кемелін[3.1б] ,- деген шумақтан басталатын өлеңді ақынның өзі ерекше сезім сезініп отырғанда жазғанмын дейді . Балаларымның арасында тек осы ұлымның ғана мінезі өзгеше жұмсақ, өмірге деген көзқарасы ерекше бөлек еді. Міне, осыдан кейін,Үрліхан апайдың өнер жолы басталады. Қармақшы ауданының өнерлі өрендері таусылмаған және таусылмайды да.Қармақшы ауданының еңбегі сіңген қайраткерлерінің ішінде Үрліхан ақын ерекше көзге түсіп, 2010ж. аудан әкімі шешімімен Елордамыз - Астанақаласына жол тартады. Осы үшін аудан әкіміне алғыс ретінде «Армысың, алып-ғажайып, сұлу Астана» деген атаумен өлең жолдарын 4-ші жыр жинағына жариялайды.Алтын нұр шашып Байтерек тұрған төрінде,Қаз бауыр бұлттар жылжыған баяу көгінде.Ертегідей ерекше керім қаланың,Ерке бір тылсым, кербездік бар-ау тегінде![4.5б] – деп жырлаған.Үрліхан ақынның «Шүпілдеген жүрегім жырға толы» атты жыр жинағында жарияланған «Алғыс» өлеңін айтпай кетпесем болмайды. Бұл өлеңінде ол өмірінің әрбір кезеңін дәріптеп, дүниеге «рахметін» білдіреді.Бұл не деген, апыр-ау, аңғыл қылық,Жаратқан жанды жоқтан, бардан қылып.Ризамын Аллаға жыр сыйлаған,Естігенде тосыннан таң қалдырып,[4.17б]- деп Алла Тағалаға ризашылдығын білдіреді. Сонымен қатар, кейбір өлеңдерін жазуға ненің түрткі болғанын да жырға келтіреді.Есім кірмей қарсы аппын Жеңіс күнін,Жыламасын деп сәби келісті кім ?«Майдангер жолы» атты жыр жазғанмын,Әкем жайлы ел білсін деп тегіс бүгін.«Балаларыма» деп жазған өсиетім,Тағылып беріп тағзыммен бас иетін.Қиындыққа қанжылып мойымайтын ,Үйренсін деп ананың қасиетін. Айта кететін жайт, Үрліхан ақын балаларына арнап, «Балаларыма» деген өсиетін жазған болатын. Жалғасы өмірімнің балаларым,Тыңдаңдар келсе егер шамаларың[4.18б],- деп басталатын бұл өлеңде ақын қалай жат-жұрттық болғанын, алғашқы сәбиін қолына алып,өзінің өмірлік белестері туралы айтады.Жақында Үрліхан ақынмен сұхбатттасып, оның ақындық жолын тереңірек зерттеу үшін Тұрмағамбет ауылына барған болатынмын. Бұл ауылға алғаш барғаным еді. Расымен де ауыл Үрліхан Өндібаеваның өлеңдерінде қалай суреттеледі, дәл сол бейнеде екен.Ғажайып менің жүрген ортам-ауылым,Мақтан етем ақындардың қауымын.Омар, Оңғар, Ешнияз сал, Мұзарап,Рүстембек, Көшенейлер бауырым[3. 40б],- бұл шумағында «Омар, Оңғар,Ешнияз сал, Мұзарап» деп отырғаны ақынның ауылынан шыққан жыраулары мен ақындары. Ақын оларды бауырындай көретінін және тарихи тұлғалардың рухы ешқашан өшпейтінін сұхбатында айтқан болатын.Жүз жыраудың елі деген ғажап ат,Кетсе мені қиял шіркін мазалап,Нуы,суы, тылсым күші бар мекенде,Топырағына дейін қонған таза бақ,- деген жолдарда мақтанышпен ауылын сипаттаған. «Өлең бастасам, мен сол ісімді бітірмей тұрмаймын. Тіпті, тамақ, ұйқыға да алданбаймын. Ештемеге көңіл бөлмеймін Бар ынтам, бар ойым осы өлеңде болады. 1990 жылдан бастап мені осы іс аурудай ұстаған еді. Ойыма құйылып келе беретін,келе беретін...» - дейді ақын. Сонымен қатар, Үрліхан ақын маған өмірінде басынан кешірген қызық сәттері мен қайғылы оқиғаларды да айтып берген болатын.Мысалы, 1978 ж . «Тұрмағамбет» ауылына Қазақ елінің жарқыраған жұлдызы,әйгілі бұлбұлы-Р. Бағланова келмек болады. Сол уақытты бүкіл ауылды оны қайда күтіп алатыны туралы ойлар мазалайды. Содан, барша ауыл қауымы: « Оны Үрліханның үйінде күтейік, ол бәріне үлгереді:бір жағынан әңгімесін айтып отырса, бір жағынан басқаны да бітіреді»,- деп Үрліхан апайға бұл үлкен жұмысты тапсырады. Сондағы ақынның айтқаны, « Мен бл туралы еш алаңдағаным жоқ, Бағланованы керемет күтіп алып, салтанатты түрде дастарқан жасап, ауылда әжептәуір той-думан болды. Үйімнен 2 күн бойы барша ауыл шықпады. Олардың бар тілегі Роза отырған орынға отыру, сол ішкен кеседен шәй ішу еді»,-дейді. Ал, 1997 ж. Қармақшыда А. Егізбаевтың мерейтойына байланысты үлкен мүшәйра өткізіледі. Сол сайысқа Ү.Өндібаеваны да шақырады.»Ауылда мені көре алмайтындар, қызғанатындар көп еді. Оларға менің ақындық жолдағы жетістіктерім ұнамайтын. Міне, солар сайысқа шақыру қағазын әкеле жатқан хатшыны ұстап алып, ол қағазды құртып жібереді. Солайша, мен бұл мүшәйра туралы естімедім. Бірақ, «Жақсы адам – жарым ырыс»,-деп бекер айтпаған ғой қазақ атам, жанымызда тұратын көршім әкімшілікте жұмыс жасайтын, сол мені хабардар еткен болатын. Сол мезеттен бастап мен, қолыма қағаз бен қаламымды алып, өлең жазуға көштім. Орнымнан тұрмай отырғанымда, сағаттың таңғы 6 болғанын да білмей қалыппын. Ұйықтағаным 1 –ақ сағат болар, лезде тұрдым да, дереу Қармақшыға жүретін автобусқа қарай жүгірдім. Шопырға мені жылдам апарып сал деп, қалай дауыс көтергенімді де білмей қалдым. Мұның бәрі, мен тек сайыс жайлы ойлап тұрғасын болған шығар. Солай,Қармақшыма да жетіп, әкімшілікке келіп, 12 – шісі болып тіркелдім. Содан соң, шығарған өлеңімді оқып, жеңіске жеткенмін. Үйге кілем,кітап, сағатымды алып оралдым. Бұл оқиға ешқашан есімнен кетпес»,- дейді ол. 1997 ж. ақынның басынан кешіргендері көп. Соның бірі, Сыр сүлейі – Дүр Оңғардың рухына арналып ұйымдастырылған сайыс еді. «Соған арнап, 27 шумақ өлең шығарған болатынмын. Өлеңге «Сыр сүлейі – жыр дүлейі» деген ат беріп, осындай тамаша өлең дүниеге келді. Кейде өзіме-өзім таңырқаймын. Бұл сайыста озып шықтым. Артынан ауыл басшысы маған келіп, осы өлеңді журналисттерге беремін, ертең таңертең журналға шығатынын айтқан. Расымен де ертеңіне, өлеңім журналдың басты бетіне шығыпты. Қуанышым шексіз еді»,- дейді әжей. «Балаларымның бәрі де өз жұмысында, жұмыстан тыс іс-шараларды менің өлеңімді қолданады. Мысалы, үнемі Алматы мен Жезқазғандағы қыздарым «анашым, бүгін сіздің өлеңіңізді оқып беріп, бас жүлдеге ие болдым» деп хабарласып тұрады. Мен оған шексіз қуанамын және мұнымен мақатанамын.» -дейді әже. Менің бала арманым қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі болу еді. Бірақ ,қайтейін, сол кездің қиындықтарына байланысты бұл арманым тек арман болып қалды. Сонымен қатар, 1960 ж. 90 адамнан құрылған оркестрмен жеке ән шырқап, Алматыда оқуға және әншілік өнерімді әрі қарай дамытуға үлкен ұсыныс алған едім, бірақ, амал қанша ата-анам жібермей қалды. Бірақ, оның есесіне мен 2003 ж. аудан әкімі тағайындауымен «Қазақстан Республикасының Журналистер одағының мүшесі» атанғаныма мақтанамын. «Және, 2007 ж. бүкіл Сыр өңіріне белгілі «Тұрмағамбет» журналына менің өмірбаяным мен шығармашылығым жайлы үлкен дерек баспадан өткізілді. Бұл да бір жетістік.» Сонымен қоса,ақын маған сонау ақындық жолға көшкеннен бері қағаз бетіне шимайлап жазып жүрген дәптерлерін көрсетті. «Оның ішінің барлығын оқу үшін»,- деді ол маған, «саған ұзақ уақыт қажет». Бірақ, бұл жинақтардан кітаптар шығаруға болады. Және мен оған «жақында жинақ шығару туралы ойыңыз бар ма дегенімде, ол маған: « Ойым жоқ. Бірақ өлеңдер жазуды тоқтатпаймын»,- деп жауап берді. Жалпы Үрліхан ақынның туылған жері туралы жазылған өлеңдерін көп оқығанмын. Барлық дерлік өлеңдерінде ол ауылын көкейіндегі рухпен жырлайды. Үрліхан ақынның өлеңдерін оқысақ өзгеше көрінеді, ал өмірде мүлде басқалай екенін байқадым. Сонымен қатар, бұл кісі өте қонақжай әрі кеңпейіл мінезді екен. Келгенімнен құшақ жая қарсы алып, халімді біліп, дастарқанға отырғызып болған соң ғана сұхбатқа кірістік. Дайындап апарған сұрақтарымның барлығына өзім күткенімдей жауап қайтарды. Табандылық пен қайсарлық мінезін бірден байқадым.«Өлеңді жазуға бала күнімнен қасиетім бар. Бірақ шаруадан қолым босамаған соң, ол жолға бет бұрмадым. 30 жыл сауда қызметкері болып, зейнетке шыққан соң, қолымдағы есепшотымды қаламға айырбастап «өлең арты- өнер» деп өлең жолына қарай бұрдым.Ал, мінезіме келетін болсақ, шындықты жаным сүйеді, артымда ешқандай ерсі ойым жоқ, әрқашан әділдікті жақтап жүремін» деді. Ал Отан жайлы сұрағанымда : «Өзімді нағыз патриотпын деп ойлаймын . Отан сүйгішпін. Мұны менің өлеңдерімнен де байқауға болады» деп жауап берді. «Ақындыққа бағдар берген өмірлік серігіңіз кім?» деген сұраққа «Мен ешкімнен ақындыққа бағыт бағдар алған емеспін. Бірақ ақындардың өлеңін сүйіп оқитынмын. Мысалы: Ш.Мұртаза, М.Шаханов, М.Мақатаев,Т.Айбергенов,Қ.Сүйенішов т.б ақындарды жақсы көретінмін» дейді. Осылай сауалнаманы бітіріп,естелікке суретке түсіп, Тұрмағамбет Ізтілеуовтың өшпес рухына дұға тілеп, «Тұрмағамбет» ауылына барып қайтқан болатынбыз. «Сырдың елі – жырдың елі» демекші, Қызылорда облысы аумағында бойындағы тұнып тұрған талантымен көзге түсетін ақын-жыраулар өте көп.Ал соның ішінде Тұрмағамбет Ізтілеуов дүниеге келген жердің шайырларының ішіндегі жалғыз ақын қыз – Үрліхан Өндібаева.Қармақшының сыр сүлейі деген есімге толығымен ие бола алатын, өз ауылының қоғамында еңбегі сіңген ердің өмірі мен шығармашылығы - көбіне бейбітшілік пен туған жеріне деген патриоттылық сезіммен тығыз байланысты. Керемет ақын, қазақ поэзиясының төрінде орын алуы тиіс. Оның өлеңдері болашақ ұрпақтың журек түкпіріндегі әлемге деген көзқарасты толығымен өзгертіп, оқырманның рухани дүниесін байытатынына сенімдімін.Менің өміріме серік болып, бағыт-бағдар бере білген, болашағыма басар қадамымды нық еткен өмірлік ақыным- Ү.Өндібаева,мен ушін тарихи тұлға. Оның өмірбаяны болашақ ұрпаққа мақсатына жету үшін улкен үлгі болса, өлең жолдары дүние сабақтары болып табылады.

Ұсыныстар:

1. Үрліхан Өндібаеваның өлеңдерін мектеп бағдарламасындағы қосымша факультатив сабақтарға енгізу.2. Ақынның өлеңдерін ғаламтор желісіне бөлек бір сайт енгізіп жаңартып отыру.3. Үрліхан Өңдібаеваның өмірі мен шығармашылығын бейнелейтін деректі фильм түсіру.4. Ақынның өлеңдер жинағын баспадан шығарып, тарату.

Пайдаланылған әдебиеттер:

  • «Сыр өңірі тарихы» кітабы, Алматы қ., «Атамұра».[1.191б]
  • 2. «Тұңғиықтан жыр жазсам толғап оңды» кітабы, Алматы қаласы.[1.191б]3. «Тұңғиықтан жыр жазсам толғап оңды» жыр жинағы, Алматы қаласы.[2.3б]4. «Жүз шайырдың бірімін – қыздан жалғыз» кітабы, Алматы қаласы.[3.1б]5. « Шүпілдеген жүрегім жырға толы» кітабы, Алматы қаласы.[4.5б]6. « Шүпілдеген жүрегім жырға толы» кітабы, Алматы қаласы.[4.17б]7. « Шүпілдеген жүрегім жырға толы» кітабы, Алматы қаласы.[4.18б]8. «Жүз шайырдың бірімін – қыздан жалғыз» кітабы, Алматы қаласы.[3.40б]9. «Тұңғиықтан жыр жазсам толғап оңды» кітабы, Алматы қаласы.[2.58б]10. «Тұңғиықтан жыр жазсам толғап оңды» кітабы, Алматы қаласы.[2.56б]





    Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Жумабаева Женис Бердикуловна
    Жарияланған уақыты:
    2019-05-05
    Категория:
    Қазақ әдебиеті
    Бағыты:
    Ғылыми жұмыстар
    Сыныбы:
    Барлығы
    Тіркеу нөмері:
    № C-1557082366
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999