Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

мақала Басқару психологиясын жетілдірудің аспектілері
Материал жайлы қысқаша түсінік: мектеп әкімшілік қызметкерлеріне жіне басқарудың стилдері шетелдік және отандық ғалымдардың пікірлері қарастырылған
Материалды ашып қарау


Алжанов Ержан Есенмуратович

Кентау қаласының №3 «Білім-инновация» ер балалар лицей-интернаты директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, педагог-психологКентау, Қазақстан

БАСҚАРУ ПСИХОЛОГИЯСЫН ЖЕТІЛДІРУДІҢ АСПЕКТІЛЕРІ

Ертенгі күннің бүгінгіден нұрлы болуына ықпал етіп, адамзат қоғамын алға апаратын күшбілім. Қай елдің болсын өсіп өркендеуі, өркениетті дүниеде өзіндік орын алуы білім жүйесінің деңгейіне, даму бағытына байланысты. Ел президенті Н.Назарбаевтың «Қазақстан-2030» атты халыққа жолдауында мемлекеттің мерейін өсіріп, іргесін бекітерлік ұзақ мерзімді басылымдар қатарында білімнің аталуы да сондықтан. Өйткені, адамзат тарихы, тағылымы осыны дәлелдеп отыр. Осы ретте кәсіби дамыған әр басқарушының арманы – басқару командасын жетілдіру. «Жақсы мекемені жасау» үшін басқару командасының дұрыс болғаны абзал. Жақсы мекемені жеке адам жасамайды. Сондай-ақ, нәтижемен ғана емес, оның жалпы жағдайымен де анықталады. Ал басқару командасын құру үшін төмендегі міндеттерді негізге алу керек:
  • психологиялық тұрғыда сәйкес және басқару ісінде өзара толықтырушы адамдарды таңдау;
  • лидерлік позицияны ұстану, беделге ие болу;
  • команда мүшелерінің басқару ісіне байланысты білімін жетілдіріп отыру;
  • лауазымды қызметтерді дұрыс белгілеу;
  • өзара алмасып атқарылатын жұмыстарды белгілеу;
  • команда мүшелерін басқару әдістері, техникасы, құралдарымен жұмыс істеуге үйрету;
  • Осыдан барып нәтижеге бағытталған басқарудың сапасын қамтамасыз етудің тиімді жолы шығады. Ал, «Білім беру сапасын басқару дегенімізбасқару жүйесінде басшының атқаруға тиісті барлық әрекеттерді, міндеттерді толық орындау»,-дейді жапондық Исикава Каору.Қазақстан экономикасында соңғы жиырма бес жылда өткізілген нарықтық реформалар өндіріс пен басқару үдерісіне қатысушылардың арасындағы, мемлекеттік органдар мен шаруашылық субъектілердің және іскерлік серіктестіктердің арасындағы өзара қатынастың мәні мен түрлерінде елеулі өзгерістерді туғызды. Кәсіпкерлік іс-әрекетпен айналысатын субъектілердің жұмысын бағалау өлшемімен бірге, осы субъектілердің өздері үшін іс-қимылдарының негізгі болып табылатын мақсаттарын да өзгертті. Бұның бәрі өндіріс үдерісін және жұмыскерлер ұжымын басқару ісін ұйымдастыруға қатысты көзқарастың өзгеруіне әкелді. Басқарудағы іс-әрекет ерекшеліктері төмендегідей:
  • Басқарудың деңгейінің әртүлігі;
  • Ақпараттың жеткіліксіздігінен іс-әрекет ауысып отырады және қайшылықтар жиі кездеседі;
  • Басқару тапсырмаларын айқын шешеді;
  • Коммуникативтік қызметтің маңыздылығы;
  • Жоғары психикалық шиеленісу, шешім қабылдауда үлкен жауапкершілікті талап етеді.
  • Осы әрекеттерден басқарушылық қызмет туындайды. Басқарушылық қызмет - еңбек іс-әрекетінің ұйымдастырушылық түрі мен ұйымдағы басқару қызметінің орындалуы. Оның басты мақсаты ұжымның алдында тұрған тапсырмаларды шешуде іс-әрекетті үйлестіру және мақсаттылықпен қамтамасыз ету. Ал басқару кызметінің өнімі – олардың тәжірибелік әрекеті мен басқару шешімдерінің болуы. Басқарушылық қызмет барлық ортада ұйым мүшелерімен жүзеге асады және басқару шынайы еңбекте көрінеді, яғни өзінің бағыныштыларына орынды қызмет атқарады. Ең негізгісі, басшы өзіне негізгі екі міндеттің жүктелетіндігін білуі тиіс: адамдармен жұмыс істеу және басқару жүйесін ұйымдастыру, олар өзара байланыста әрі күн өткен сайын күрделене түсуде. Басшы өз жұмысында ғылым мен техника жетістіктерін жаппай қолдану өндіріс технологиясына, еңбек кұралдары мен заттарына, адамдардың еңбек әрекетінің сипатына сапалық өзгеріс енгізетіндігін ескеруі тиіс. Әрі мұның өзі жұмыскерлердің ынта-ықыласына, талап-тілегі мен мотивтеріне терең ықпал етеді. Мұның өзі оның жұмысын қиындата түседі, өйткені білімді, білікті жұмыскерлерді басқару едәуір күрделі. Сонымен қоса, басқару жұмысы біршама творчестволық тартымды, әрі нәтижелі болады.Басқару психологиясының термині ең алғаш рет 20-жылдары СССР-де қолданылды. Екінші бүкіл одақтық коференцияда ғылыми еңбекті ұйымдастыруда (1924ж наурызда) баяндама жасалды. Сол жиында басқару психологиясы екі тапсырманы шешетініне тоқталған. Біріншіден, қызметкерлердің қызметімен сәйкестендіру, екіншіден қызметкерлерді ынталандыру арқылы психикикасына әсер ету болған. 20-30 жылдары басқару психологиясына қызығушылық аз болған жоқ. Атап айтсақ, ең алғаш зерттеген Е.Е.Вендров, Л.И.Уманский еді. Олардың зерттеулері басқару психологиясымен қатар, өндірістік ұжымдағы әлеуметтік мәселелер, оның ішінде тұлға психологиясы және жетекшінің іс-әрекеті мен жетекші мамандарды дайындау туралы тереңірек қарастырды. Осы жағдайдан кейін басқару психологиясының пайда болуы мен дамуының екі қажеттілігі анықталатынын байқауға болады. Біріншісі тәжірибенің қажеттілігі болса, екіншісі психология ғылымының даму қажеттілігі. Қазіргі қоғамның обьектісі мен субьектісі болып табылатын дамудың негізі ол – Адам. XX-ғ басы мен XX-ғ аяғында менеджментің классикалық ғылыми-теориялықдамуы қалыптаса бастады. Классикалық менеджмент басқарудың рационалдық бағытына сүйенсе, осы бағытта көптеген ғалымдардың концепсиясы жарық көрді олар: Ф.Тейлор «шынайы бюракраттар», М.Вебер «басқару ғылымы», А.Файола «рационализм» басқаруға лайық болды, бір жағынан қызметтің жоғарылауына кедергі келтірді.Басқарудың негізгі субьектісі ретінде басшы іс-әрекеті ондағы негізгі басқару нысандарына әсер ететін жеке жұмысшылардан тұратын және де кіші жұмысшылар топтарынан, сондай-ақ жалпы ұйым болып табылатын қызметкерлер құрамы арқылы ұйғарылып, қабылданады.Басшының билік потенциалы жұмысшыларға әсер етуде маңызды фактор болып табылады. Психологияда биліктің бірнеше түрі ажыратылады:
  • Мәжбүрлеу билігі – адамдар өз мақсаттарына қарамастан жұмысын орындайды. Мәжбүрлеудің негізгі тәсілдері – сөгістер, айыппұлдар, жұмыстан шығару, төмен жалақылы жұмысқа аудару;
  • Билік әсері– жетекшімен араласа, қол астындағылары басшыларының биліктік функциясын сезінеді;
  • Қызмет билігі – жетекші өзінің кәсіби дайындығының арқасында тек қана эксперт ретінде сөйлеуге ғана емес, барлық сұрақтарға шешім беретін сот ретінде де сөйлеуге құқығы бар;
  • Ақпарат билігі – жетекші өзінің қол астындағыларына ақпаратқа қол жеткізуін реттеп отырады. Ақпараттан орындаушылардың қызметі тікелей бағынышты болады;
  • Лауазымды жағдай билігі – жетекшінің қызмет мәртебесі жоғары болған сайын жұмысшыларға деген билік әсері жоғары болады;
  • Абырой билігі – абыройға ие жетекші өзінің әсерін биліктің көмегінсіз жүзеге асыра алады. Адамдар оған наразылықсыз бағынады;
  • Марапаттау және кешіру билігі – адамдар марапаттау және кешіру құқығы бар адамға шын көңілімен бағынады. Бұндай билік түрі күш билігіне ұқсас;
  • Әр жетекші билік формаларын өздігінше қарастырып пайдаланады. Жақсы жетекші қол астындағылармен кәсіби қарым-қатынас жасағанда өзінің билігін тәртіпті бұзбай қолданады.Ал әәәәәәәәәәәӘл-Фараби басшыларды төрт топқа бөліп жіктеген: бірінші топқа ол нағыз әкімді немесе бойында ұштасқан алты қасиеті: даналық асқан пайымдағыштық, қалтқысыз сендіру қабілеті, өте жақсы қиялдау қабілеті, қасиетті соғыста өзі бас болып жүргізу қабілеті және оның тәніндегі қасиетін жатқызады. Соғыспен байланысты істерді жүргізуге бөгет жасайтын қасиеті болмауын жатқызады. Бірінші басшының қасиеттері туралы Әл-Фараби «Қайырымды қалада» да жазды, онда ол туа біткен он екі қасиеттерді айтады.
  • Біріншіден, адамның мүшелерінің мүлде мінсіз болуы;
  • Өзіне айтылғанды жете түсінуі және оған айтқанның бәрін өзіне
  • елестету қажет;
  • Ол өзі түсінген, көрген, естіген және аңғарған нәрселердің бәрін
  • жадында жақсы сақтап, бұлардан еш нәрсені ұмытпауы керек;
  • Басшы көреген де зерек ақыл иесі болу қажет;
  • Шешендік өнерді меңгеруі қажет;
  • Білім мен танымға құштарлықтың болуы;
  • Тағамға, ішімдік ішуге және сұхбат құруға ұстамдылық танытуы;
  • Шындық пен оны жақтаушыларға деген сүйіспеншіліктің болуы;
  • Ар-намысын ардақтау;
  • 10) Тобырлық өмір атрибуттарын жек көруі;11) Әділеттілік сезім иесі болуы, оны барлығына –жақындарына да,адамдарға да көрсете білуі; 12) Қажет істі жүзеге асырғанда табандылық таныту. «Қайырымды қала» Әл-Фараби екінші басшының қасиеттері туралы сұрақты қарастырады, олар бірінші басшыға қажет алғашқы бес немесе алты қасиетпен шектеледі. Бұл қасиеттер немесе шарттар мыналар:
  • Дана болу;
  • Бірінші имамдар белгілеген заңдарды, ережелер мен әдет
  • ғұрыптарды жадында сақтау;
  • Тиісті заңдар асақталмаған жағдайларға қатысты, бірінші имамдар үлгісімен, «шығармашылық» таныту;
  • Зерек те тапқыр болу;
  • Заңдарды орындауға адамдарды сөзбен бағыттай алуы;
  • Әскери істерді жүргізе алуы үшін тәндік қуатқа ие болу.
  • Әл- Фараби, қажетті білімнің төрт түрі туралы айтады: «Біріншісі- бұл анық дәлелдемелер көмегімен бар заттарды танитын, теориялық ізгілік: содан кейін-сендіру жолымен алынатын мәндерді ақылмен аңдау, одан әрі, осы ақыл аңдаған мәндердің бейнесі бар білім, расталған пікір, одан кейін осы білімнің үш түрінен әрбір халыққа бөлінетін білім: осы білімдердің әрқайсысы белгілі халықты толық жетілдіретіннің және бақытқа жеткізетіннің барлығын қамтитындай халықтар санына қарай бөлінген».Егер әкімдердің біреуі, өткен әкім түсіндірмеген және анықтауды қажет ететін мәселеге тап болса, олардың анықталуы ұқсас істерді тауып алу керек. Әл-Фараби мұндай жағдайда оның фикхқа керектігін ескертеді, өйткені бұл адамға шариғатта анықтамасы алдын ала қарастырылмаған және көңіл қойылмаған әрбір заттың дұрыс анықтамасын табуға мүмкіндік береді. Фикх, шариғатты құрастырушы адамның іс-қылықтарын айқындауға байланысты жинақталған білімді жете игеруі қажет. Іс–қылықтарды айқындауды ол шариғатты құрастырушының қағидаларына немесе оның жеке басының қылықтарына байланысты жүзеге асырады.Қорытындылай келе, К.Мұздыбаевтың зерттеуінде жұмысшылардың міндеті мен қызметі және деңгейі әр түрлі. Осы міндеттерден келіп әлеуметтік орта мен жекешелегенде «мен» деген ұғым пайда болады. Соңында осыған байланысты жұмысшыларды жауапкершілініне қарап бөлу болып табылады. Осылардың ішінде кең ұғым мен жоғары түсінік барлық өндірістік құрылымның ішінен бір бөлігі ғана орындалады. Жұмысшының іс-әрекетіндегі сәйкестіктеріне түрткі болу арқылы белсенділігін арттырады. Тұлғаның іс-әрекетіндегі мінезі, деңгейі, басқару қатынасында көрінеді. Кез-келген адам іс-әрекеттің субъектісі болып табылады, және іс-әрекет барысында белгілі бір сәйкестік арқылы мақсатқа жетеді. Осы мақсаттың арқасында адам жетістікке жетеді, яғни жұмысын сезіне отырып қанағаттанады. Тұлға деңгейіндегі талаптарды ескеру, олардың сәтті және сәтсіздікке ұшырауынан қорқады. Деңгейі мен мүмкіндіктері және жетістігі сол сәтте тұлғаны дамытады. Қызметтегі біздің сәйкессіздікті жою арқылы оларды қиналуға және белсенділікке шақырады. Адамның басқару үрдісіндегі барлық құндылықтарына бағдарлау арқылы өзара байланыстарын жақсарта алады. Қазіргі басқарудың ортасы адам, ал адам сол ұйымдардағы адамдардың құндылығын қарастырады және жұмысшылардың біріккен әрекетіндегі үдерісін пайдаланып олар ұжымның өркендеуіне талпынады. Өйткені, ол сонда жұмыс істейді және қызмет етеді. Басқаруда, ұйымдастырушылық рөлдерде тек білім мен оны түсіну және бұйрық беру емес, сонымен қатар іскерлік, адамгершілік қатынаспен белсенділікті қажет етеді. Сонда ғана еңбектің өнімділігі артып, психологиялық қал-ахуал жақсарады.



    Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
  • А.А. Урбанович. «Психология управление» Минск Харвест 2007.13-30.б
  • 16-том. «Қазақ халқының философиялық мұрасы» (Аударма) Астана 2006. 278-288.б
  • Н. Келімбетов. «Ежелгі әдеби жәдігерлер» «Алатау» Алматы 2005. 213-215,132-236.б
  • К. Муздыбаев. «Психология ответственность.-Л 1983.238.б
  • В.Н.Мясищев. « Личность и неврозы.-Л 1960.19.б




  • Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Алжанов Ержан Есенмуратович
    Жарияланған уақыты:
    2019-01-25
    Категория:
    Завучтарға
    Бағыты:
    Ғылыми жұмыстар
    Сыныбы:
    Басқа
    Тіркеу нөмері:
    № C-1548411561
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999