Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

«Қара қазан» сөзінің шығу тарихын зерттеп- зерделеу
Материал жайлы қысқаша түсінік: Кей құрдастарым: «Бұл не үшін керек, «қара қазанның» қандай мәні бар?» деп сұрауы да мүмкін. Әрине, мен өнер зерттеуші маман емеспін, бірақ қазақтың баласы болғасын салт-дәстүрден аздап хабарым бар. Халық қазанды жай ғана ас дайындайтын қазан демей, оны «қара қазан» деп қастерлеп айтуының өзіндік және киелік сыры бар деп ойлаймын.
Материалды ашып қарау
«Қара қазан» сөзінің шығу тарихын зерттеп зерделеу8- сынып оқушысы, Дарынды ер балаларға арналған «БІЛІМ-ИННОВАЦИЯ» лицей-интернаты, Павлодар қ.

Кей құрдастарым: «Бұл не үшін керек, «қара қазанның» қандай мәні бар?» деп сұрауы да мүмкін. Әрине, мен өнер зерттеуші маман емеспін, бірақ қазақтың баласы болғасын салт-дәстүрден аздап хабарым бар. Халық қазанды жай ғана ас дайындайтын қазан демей, оны «қара қазан» деп қастерлеп айтуының өзіндік және киелік сыры бар деп ойлаймын. Бұл жерде «қара» сөзі қасиетті, киелі, берекелі деген ұғымды білдіреді және символдық мағыналары бар. [4, 21-б]. Бұны тіліміздегі «қара шаңырақ», «қара домбыра», «қара қазан» сияқты тіркестерден байқауымызға болады. Ал «қазан» деген сөзінің мағынасын зерделесек, ол-дәстүрлі қазақ қоғамында отбасының ырыс-несібесінің, берекесінің символы ретінде ерекше қастерленіп, қасиетті саналатын үй мүлкі, ас пісіретін ыдыс. Қазан қоладан, мыстан, шойыннан құйылады.[1, 271-б] Мыс пен қоладан қалыпқа құйылып, түрлі өрнекпен, аңдар бейнесімен әшекейленген қазандар алғаш рет сақ дәуірі ескерткіштерінен қазып алынған. Бұл кезеңде құрбан шалуға арналған қола қазандар кең тараған. Кейінірек қазан шойыннан құйылатын болған. Қазанды көтеруге ыңғайлы болуы үшін ернеу тұсына сырт жағынан 2 – 4 құлақ жасалады. Қазанды үш бұтты ошаққа немесе жерошаққа асады. Тұрғылықты жерде қазандыққа орнатылады. Көшпелі елде қазан қирамас үшін қалың кенеп, киізден арнаулы қазанғап жасайды. Ертеректе қазақтар көші-қон кезінде қазанды салып, арбаның артқы жағына немесе түйенің ашамайына іліп алып жүрген. Қазанның сыйымдылығы әр түрлі. Он екі қарыс немесе тай қазан деп ең үлкенін атаған. Он екі қарыс тай қазаннан бастап, екі литр ғана су сиятын кішкене қазан болады. Дәстүрлі қазақ қоғамында қазан қасиетті саналады. [1, 271-б]  Жерлесіміз ғалым Ә.Марғұлан атамыз «Құламерген» жырының желісіне ерекше назар аудара келе, қазанға байланысты «Қазан – шаңырақ сияқты, бүтіндіктің белгісі», - деп жазады. Бұл берген жоғары бағадан: қазан – тоқшылық пен бейбітшіліктің, ырыс-несібенің айғағы, қасиетті киелі ыдыс екеніне сеніміміз мол. Күнделікті тәжірибеде киелі саналатын қазанға қатысты наным-сенім,ырым, жоралғылар қазақ арасында жеткілікті. Қазан культі көшпелі халықтардың бірқатарында сақталған. Тіпті Қожа Ахмет Иасауи кесенесіндегі тайқазан – көшпенділердегі береке мен бірліктің символы екені баршаға мәлім. Қазан – сонау скиф-сақ, ғұн заманынан келе жатқан «жеті қазынаның бірі», ғұрыптық тамақ пісіретін ыдысы. Қазанның басқа ыдыстарға қарағанда, қазақ өмірі мен мәдениетінде алатын орны жоғары. Ертеде қазақ ауылдарында ертеде тайқазан, нарқазан деп аталатын үлкен қазандар болған. Қазақ дастарқанына түсетін тағамдардың барлығы да (қымыздан басқасы) осы қара қазаннан өтеді. Халық қазанды жай ғана ас дайындайтын қазан демей, оны «қара қазан» деп қастерлеп айтады. Қара қазанның символикалық белгісі туралы этнограф ғалым Сейіт Кенжеахметұлының былай деп жазғаны бар:«Қазақ дастарқанына түсетін тағамдардың барлығы да, ең алдымен, қазаннан өтеді. Халық жай ғана «қазан» демей, оны «қара қазан» деп қастерлеп айтады. Бұл жерде «қара» сөзі қасиетті, киелі, берекелі деген ұғымды білдіреді ».Қара түс түркі дүниесіне, соның ішінде қазаққа да жат емес.Қазақтың сөздік қорындағы «қара тұту», «қара жүрек», «қара жамылу», «қаралы көш», «қара қазан», «қара шаңырақ», «қара ниет» сияқты ұғымдар соның айғағы.Ал белгілі ақынымыз Төлеген Айбергенов «Қара түс» өлеңінде бұл түсті былай жырлайды:Құт кірерде қара жерге қақ тұрған,Қара қазан қамы бала бақтырған.Қара қазақ қауіпті дерт, ауруын,Қара қойдың өкпесімен қақтырған.Қара көздің жасын түнде кептірген,Талай қара кезеңдерден өттім мен.Бірақ бабам «қара мал» қып ырысын,Қасиетін қара шаңырақ деп білген.Міне, осыларға қарап қара түс қазақ үшін қасиеттіліктің, киеліліктің нышаны екенін аңғаруға болады.Қазақтың ер ақыны Махамбет Өтемісұлының:«...Қара қазан, сары балаҚамы үшін қылыш сермедік...» деп келетін өлеңінде халқымыздың киелі символы - қазанның төңкерілмеуі жолындағы ерлік күресті айтады. Ал мына бір толғауында:«Астана жұртын айналған,Астына тұрман болсам деп,Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен;Атқан оғы Еділ-Жайық тең өткен» деп, халқы топтасқан астананы ұран етіп Махамбет ақын сары далада жойқын күш болған батыр бабаларымызды еске түсіреді.«Қара қазан» тіркесі ХІХ ғасырда өмір сүрген Дулат Бабатайұлының:Сен туған жерді тастадың,Теріске елді бастадың...Қара қазан, сары бала,Кемпір-шалдың қамы үшін...-деген жыр жолдарында да ұшырасады. Бұндағы «Қара қазан, сары баланың қамы үшін», «Қара қазан сары бала, жылап жатыр көп бала» дегеніміз – халық, бұқара халық дегеннің баламасы.Қазан – сонау скиф-сақ, ғұн заманынан келе жатқан киелі қазына, ғұрыптық тамақ пісіретін ыдысы ғана демей, оны «қара қазан» деп қастерлеп айтады. Әлемге есімі белгілі мәшһүр Ақсақ Темір өзі жасатқан Тайқазанды өзі тұрған Самарқантқа емес, Түркістанға әкеліп қоюы-түркілердің қара шаңырағы Түркістан, Мағжан ақын айтқандай «Ер Түріктің бесігі» екенін білген. Этнограф Сейіт Кенжеахметұлының былай деп жазғаны бар: «Қазақ дастарқанына түсетін тағамдардың барлығы да, ең алдымен, қазаннан өтеді. Халық жай ғана «қазан» демей, оны «қара қазан» деп қастерлеп айтады. Бұл жерде «қара» сөзі қасиетті, киелі, берекелі деген ұғымды білдіреді. «Қара сөзді білмейді, сөйлесе тек көмейі бүлкілдеп жырлаған..» деп М.Көпеев жоғары бағасын берген Бұқар жыраудың: Ханның жақсы болмағы - қарашаның елдігі,Қара халық сыйласа - алтыннан болар белдігі,-жолдары бұған бір дәлел. Ал белгілі ақынымыз Төлеген Айбергенов «Қара түс» өлеңінде бұл түсті былай жырлайды: Құт кірерде қара жерге қақ тұрған,Қара қазан қамы бала бақтырған. Қара қазақ қауіпті дерт, ауруын,Қара қойдың өкпесімен қақтырған.Қара көздің жасын түнде кептірген,Талай қара кезеңдерден өттім мен.Бірақ бабам «қара мал» қып ырысын,Қасиетін қара шаңырақ деп білген.Міне, осыған қарап қара түс қазақ үшін қасиеттіліктің, киеліліктің нышаны екенін аңғаруға болады.Ал, Қара қазан, сары бала, Үш Бұлдыртау, маң дала, Мұсылманды қуалап, Қалмақ алар менен соң...деген зар заман жыршысы Мұрат Мөңкеұлы сөздеріндегі «қара қазан» тіркесі [10.120-б.] ереуіл атқа ер салып, егеулі найза қолға алып, отты тілін безеген Махамбет бабамыздың батырлық тұлғасындай жырларында өзіндік көрініс табады.Көне ертегі – жырларда алтын қазан іздеу салты кездеседі.Сөз тыңда, құлақ салып, балам, маған,Астында дарияның алтын қазан.Әкелесің сол қазанды ерлік қылып,Беремін Күнсұлуды қосып саған...,- деген «Құламерген» жырындағы өлең жолдары бұған дәлел.Бұл жөнінде академик Ә.Марғұлан: «Құламерген» жырында теңіз астынан қазан іздеу тайпалар одағының бірлігін сипаттайды. Қазан мықты болса, ел де мықты. Қазан – шаңырақ сияқты бүтіндіктің белгісі. Ол құрыса, ел де құриды», - деп жазады. Осы жыр, аңыз-әңгімелердегі айтылған ойдың тобықтай түйіні тіліміздегі «қара қазан, сары баланың қамы үшін» деген сөзде сақталған.





































Пайдаланған әдебиеттер.

  • Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. (Ж-Ж)-Алматы: Ғылым, 2011.6 том,219-б.
  • Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі (К-Қ) – Алматы: Ғылым, 2011, 9-том.,271-б
  • Қазақ тілінің түсіндірме сөздік ІІ том А 1961 ж. 374-бет
  • Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 ж.,21-бет
  • Дуюсов Абдул «Ұлттық өрнектердің тұлға тәрбиелеудегі рөлі» www.45minut.kz Республикалық ұстаздар сайты.
  • Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. А.: Ғылым, 1969ж.62-б.
  • Досмұхамедұлы Х.Исатай-Махамбет. – Алматы: Қазақстан өлкетанушылар қоғамы, 1991.-240 б.
  • Бабатайұлы Д.Замана сазы. – Алматы: Жазушы, 1991.-160 б.
  • Жеті ғасыр жырлайды: Екі томдық.-Алматы: Жазушы, 2004.-528 б.
  • Серікбол Хасан «Қазан мен қазақ» «Ақ жол» газеті., 2017 ж. 1-б.
  • Бабалар сөзі: «Қарасай-Қази» жыры.,120-б.
  • «Ақиқат» журналы, №6, 1993 ж.,10-б
  • Нұрқатов А.Жалғасқан дәстүр. –Алматы: Жазушы, 1980.-312 б.
  •  Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006.- 232 бет
  • Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. (Ү-Я)-Алматы: Ғылым, 2011.15 том,486-б.




















  • Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Нұрғалым Рахат
    Жарияланған уақыты:
    2019-05-20
    Категория:
    Қазақ әдебиеті
    Бағыты:
    Ғылыми жұмыстар
    Сыныбы:
    8 сынып
    Тіркеу нөмері:
    № C-1558344405
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999