Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
Ғылыми жоба "А. Байтұрсыновтың қазақ тіліндегі терминдерді қалыптастырудағы ролі"
Материал жайлы қысқаша түсінік: мұғалімдерге, оқушыларға, жас мамандарға қажет
Материалды ашып қарау
Ахмет Байтұрсынов қазақ тілтану ғылымының атасы

Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Түркістан облысы Кентау қаласы
А.С.Пушкин атындағы №6 жалпы орта мектеп











Ғылыми жобаның тақырыбы:

А.Байтұрсыновтың қазақ тіліндегі терминдерді қалыптастырудағы ролі













Ғылыми жетекшісі: Сүйінжанова Ж.
Жетекшісі : Өтжанова Қ.
Дайындаған : Ақылбек Нұрай








2018-2019 оқу жылы


Оңтүстік Қазақстан облысы Кентау қаласы
А.С.Пушкин атындағы жалпы орта мектептің 10 А сынып оқушысы Ақылбек Нұрайдың Ахмет Байтұрсыновтың қазақ тіліндегі терминдерді қалыптастырудағы ролі атты ғылыми жұмысына
сын- пікір

Бұл ғылыми жобада Ақылбек Нұрай А.Байтұрсыновтың қазақ тіліндегі терминдерді қалыптастыру мақсатында текен ерен еңбектері мен жарыққа шыққан еңбектерін тиянақты баяндап шыққан. А.Байтұрсынов енгізген терминдердің қолданылуын дәйекті түрде жіктеп шыққан.
Жас зерттеуші жалпы Ахмет Байтұрсынов туралы мәліметтерді өте жақсы меңгерген, соның нәтижесінде ғалымның ерен еңбегін көрнекі сипаттап берген. Теориялық әдебиетпен жұмыс істеуге қабілетті екенін көрсеткен.
Жас талапкер зерттеу жұмысын жазу кезінде әрбір тапсырманы дер кезінде орындап, іске мұқият, шығармашылық жұмысқа ынталы екенін байқатты.
Жас зерттеуші Ақылбек Нұрайдың Ахмет Байтұрсыновтың қазақ тіліндегі терминдерді қалыптастырудағы ролі атты ғылыми жобасын өте жақсы, сапалы аяқталған еңбек деп бағалаймын.



Ғылыми жетекші :
Ф.Ғ. к , доцент Сүйінжанова Жанар
















Аңдатпа

Тіл - қоғамдық құбылыс. Сондықтан ол әрдайым дамып,өзгеріп, тың жаңалықтармен толығып отырады. Қазақ тіл білімін жаңа терминдермен толықтыру барысында тілші ғалымдардың еткен еңбегі зор. Солардың ішінде А.Байтұрсыновтың есімі ерекше аталуы тиіс. Ол ең алғаш қазақ әліпбиінің негізін қалаушы, қазақ тіл білімінің атасы , зерттеуші - ғалым. А.Байтұрсынов енгізген терминдер қазақ тілінің табиғатына сай негізделген , өзге тілден енген терминдердің негізінде емес , таза қазақи атаулармен берілген және қоғамның дамып өзгеруіне қарамастан күні бүгінге дейін қолданыс табуда. Ахмет Байтұрсыновтың қазақ тіліндегі терминдерді қалыптастырудағы ролі өте зор.































Аннотация
Язык – общественное явление. Поэтому он постоянно развивается , меняется , совершенствуется. Весамый вклад в общий процесс развития казахского языка и обогащенииновыми терминами внесли ученые языковеды. Среди них особенно отличилось имя А.Байтурсынова . Он основатель самой первой казахской азбуки, ученый – лингвист, осноположник казахского языкознания. В казахском языке до сих пор пользуются лингвистическими терминами введенными Байтурсыновым.
Ахмет Байтурсынов внёс большой вклад в становление национальной терминалогии.





































Annotation

Language - public the phenomenon. Therefore he regularly developing, changing, filled up cheerful by news. Kazakh linguistics in motion only what by terms by addition a linguist labour, did that scientists, superiority. Touch in that Baitursunov the name is named special. It same first basis alphabet of Kazakh worker-builder after a bricklaying, Kazakhs grand-dad, of linguistics researcher - a scientist. Baitursunov inculcates term Kazakh language nature ravine is grounded, another the language enters term basis not, clean Kazakh the name given and қоғамның develops changes looks day today ге to the use find. Terms on language of Kazakh Ahmet Baitursunov on to form very large.





























Ахмет Байтұрсыновтың қазақ тіліндегі терминдерді қалыптастырудағы рөлі

І. Кіріспе
Ахмет Байтұрсынов
ІІ. Негізгі бөлім
2.1 Ахмет Байтұрсынов - қазақ тілтану ғылымының атасы
2.2 А.Байтұрсыновтың қазақ тілі грамматикасын қалыптастыру барысында жазған еңбектері
2.3 А.Байтұрсынов қалыптастырған терминдер және олардың қолданылуы
2.4 Ахмет Байтұрсынов қалыптастырған қазақ термині мен
терминологиясының ерекшеліктері

ІІІ. Қорытынды
ІV. Пайдаланылған әдебиеттер












Зерттеудің өзектілігі – А.Байтұрсынов енгізген қазақ тіліндегі терминдерлің классификациясын жасау.
Зерттеудің мақсаты- А.Байтұрсыновтың қазақ халқына сіңірген еңбегін паш ету және ғалым енгізген терминдердің қолданылу аясын кеңейту.
Зерттеу жұмысының теориялық маңызы- А.Байтұрсынов енгізген терминдердің қолданылысын анықтау.
Зерттеудің практикалық маңызы - мектеп оқушыларына, студенттерге , қазақ тілін үйренушілерге А.Байтұрсынов еңбектерін таныстыру.
Зерттеудің әдістері- сипатттама әдіс, салыстыру , анализ әдісі.
Зерттеудің жаңалығы – А.Байтұрсынов енгізген терминдердің классификациясы анықталды.
Зерттеу құрылымы: кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды. Кіріспеде тақырыптың өзектілігі мен мақсаты айтылады. Негізгі бөлімнің тарауларында А.Байтұрсыновтың ерен еңбектері мен қазақ тіл біліміне енгізген терминдердің классификациясы мен қолданысы сараланды




Өнер алды – қызыл тіл деп мақалдап өткен қазақ ақындары, жазушылары осы күнге дейін қазақ поэзиясында биік орын алады. Солардың бірі - Ахмет Байтұрсынұлы. Өз заманының ағысына қарсы тұра білген қайраткер. Қазақ халқының рухани көсемі болып, болашақтың жарық, тыныш, көк аспан астында өмір сүруіне өзінің ақылын арқау еткен. Өз достарының алды бола білген Ахмет өткір, алмас қылыштай адамның ойын осып өтетін сөздерімен өлең арқылы ой-сезімін білдірген. Қазақтың қазақ бола білуіне кеудесіндегі жанын да аямаған. Қарусыз-ақ сөзбен адам өлтіретін Ахмет қазақ елінің келешегін тәуелсіздікке жетелеген халықтың рухани жетекшісі. Халық үшін, халықтың мәдени-әлеуметтік болмысын көтеру үшін қызмет еткен.Халықты ағарту баладан, мектептен бастау алады. Ең алғаш қазақ тілінде әліппе кітабын жинақтаған Ахмет еді. Қазақ балалары көзі ашық, сауатты азамат болып шығуға септігін тигізген. Қазақ тіліндегі әліп-би осы сөздердің бәріне дәлел. Тек қана кітап жазумен тоқтамаған Ахмет, орыстың белгілі жазушыларының белгілі жазушыларының белгілі еңбектерін ана тілімізге аударып, өзінің халыққа, шамшырақ екенін дәлелдеп өткен. Халықтың білімді болуына, сауатын ашуға көп көмек көрсеткен. Бұрынғы қарапайым қара сөздерді жаңғыртып, халық санасына қалыптастыру басты мақсаттарының бірі. Көкейіндегі түйілген ойды ана тіліндегі асыл, ұтқыр сөздермен жеткізе білген. Өлеңдеріндегі сөздердің өзі адам көңіліне талпыныс, алға қарай жол бастап, көш артында қалып қоймауға себепші болған. Қазақ тілін болашақ ұрпақтарға дамыта түскен қалпында, басқа тілдерден биігірек ұстап, тазалығын сақтауға демеу болды. Қазақ тілінің табиғатын, құрылымын танудағы қызметі қазіргі мектептерде қазақ тілін пән ретінде үйрететін оқулықтар жазумен ұласады. Ахмет қалыптастырған әдеби-теориялық терминдер осы күнге дейін өмірін жалғастыруда. Бұның бәрін әдебиетші Ахметтің қымбат, алтын, гауһардай асыл сөздері мен тәлім- тәрбиеге толы, адамдық қасиеттерді сипаттап жазған өлеңдері бәрі- бәрі болашақ ұрпаққа келешегіне керек, нұсқау болатын түзу жол емес пе?! Қазақ тілін әсем сөздермен әшекейлей білген Ахмет өз еңбектерімен басқа да елдерге танымал бола білді. Өзі де басқа халық ақындары мен жазушыларының жақсы деген өлеңдері мен мысалдарын өз ана тілімізге аударып кетті. Артына өшпес із қалдырды.Ахмет қазақ әліпбиінің атасы, түркі тілтану ғылымының ағартушысы. Ахметтің мұрағаты жаңа уақыт, жаңа заманға, халқына қызмет етуде. Ахметтің ілімдері - әлі зерттелетін үлкен ғылым. Ахмет Байтұрсыновтың ұлтым деп соққан жүрегі, үлгі-өнегесі - қазіргі жаңа заманға өте керек.

Қазақ тіл білімінің негізін қалаушыАхмет Байтұрсынұлы қазақ балаларын ел қатарына қосылып, білім алуына 1896 жылдары көңіл бөле бастады. 1905 жылдары Ресей Кіндік үкіметіне жазылған петициядан, редакторы болып Қазақ газетін шығарып, оның бетінде мәселелер көтеруінен, қазақ балаларын ана тілінде сауаттандырып, әрі ана тілінде оқыту үшін жүргізген күресінен, ең соңғысы сол ана тілінде оқытатын оқулықтар жазуынан, халық ағарту кадрларын дайындап, жас қазақ интелегенциясы өкілдерін баулуынан танылады.
Ахмет Байтұрсынұлын үстіміздегі ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы қазақ қауымы көшінің рухани басшысы етіп танытқан – оның қазақ халқын іргелі жұрт қатарына қосу үшін жүргізген күресі және сол күресте ұстанған бір қаруы - ағартушылық идеясы болды.Оқу-ағарту идеясы – Ахмет Байтұрсынұлының әлеуметтік қызметінің арқауы, азаматтық борышының негізі, идеологиялық платформасының тіреуі. Бұл платформаны мықтап ұстауға итермелеген- оның туған халқының тағдырын ойлаған қам- қарекеті.ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамы жатқан отар ел болатын.Халқы үшін сол кезде бебеу қаққан ойшылдардың көзімен көріп, сөзімен айтқанда, бұл тұстағы қазақ халқы көгі қараңғы, көңілі ұйқылы, еспесі жоқ қайығы қалтылдақ, малы талауда, жаны қамауда болған қайран ел, қайран жұрт еді. Қазақ халқын әлеуметтік теңдікке, азаматтық мәдениетке жеткізетін, амал- әрекеттің бастысы түгел қазақты сауатты етіп, көзін ашу, надандық, өнерсіздік ата жолдасымыз болған соң, олжалы жерде үлестен қағылғанымыз, ордалы жерде орыннан қағылғанымыз, жоралы жерде жолдан қағылғанымыз – бәрі надандық кесапаты. Халықты ағарту мектептен, баладан басталады. Ахмет Байтұрсынұлы қазақ балаларының әйтеуір көзі ашылып, сауатты болуын, ғана емес, тек ана тілінде сауаттануын, содан соң барып өзге ұлт мәдениетіне, тіліне қол созуды принципті талап етті. 1913 жылдың өзінде ол Қазақ газеті мінбесін пайдаланып, қазақ қоғамына оқу- білімнің қажеттігін халықтың экономикалық тұрмыс жағдайымен байланыстырып дәллдейді. Ахмет бұдан 80 жылдай бұрын байқап- түйгендері, айтқан пікірлері дәл бүгінгі күні айтылып жатқан мәселелерімізбен үндес келеді. Қазақ жерінде өндіріс жоқ, шикізатын сатады, сол шикізатынан жасалған өнімді екі- үш есе қымбат түрде сатып алады. Бұл надандықтан келген кемшілік деп жазды Қазақ газетінде. Надандық деп отырғаны - халқының білім- ғылымнан қалыс келе жатқандығы. Қалыс қалуға үлкен себеп - қазақ жерінде мектептер аз, сол аз мектептердің өзінде мұғалімдер жетіспейді, ұлт кадрларын даярлайтын орындар жоқ дейді. Демек, қазақ халқы қараңғы дегенде, кінә халықта емес, сол қараңғылықтан ққтқаратын мүмкіндіктердің жоқтығында екендігін алты миллион қазаққа алты ат жегіп, тарта алмады деп өкпелеу жөн бе! деп бейнелі түрдегі тілмен білдіреді. Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен қазақ тілі оқулықтарын жазуды 1910 жылдардан бастап қолға алады. Онымен қоса қазақ графикасын жасауға кіріседі. Қазақ графикасының негізіне қазақтың мәдени дүниесінде көп ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі халықтарды да пайдаланып отырғандықтан, туыстық, жақындық сипаты бар араб таңбаларын алады. Оны қазақ фонетикасына икемдейді, ол үшін қазақ дыбыстары жоқ таңбаларды алфавиттен шығарады, арабша таңбасы жоқ дыбыстарына таңба қосады, қазақ тілінің жуанды- жіңішкелі үндестік зааңына сай жазуға ыңғайлы дәйекші белгі жасайды. Сөйтіп, 24 таңбадан тұратын өзі қазақ жазуы деп, өзгелер Байтұрсынов жазуы деп атаған қазақтың ұлттық графикасын түзеді. Одан осы жазуды үйрететін әліппе жазады. Сөйтіп, оқу- ағарту идеясына сол кезіндегі интелегенциясы жаппай мойын бұрды. Әрбір зиялы азамат халқына қара танытып, сауатын ашуды, ол әрекетті Әліппе құралдарын жазудан бастауды мақсат етті.

Сол 1911-1912 жылдары жасалып, Уфа, Орынбор қалаларының баспаха- наларында жарық көрген. Ахмет Байтұрсынұлының әліппесі Оқу құралы деген атпен 1912-1925 жылдары арасында 7 рет қайта басылып, оқыту ісінде ұзақ әрі кең пайдаланылды. 1926 жылы ғалым Әліп-бидің жаңа түрін жазды. Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тілінің табиғатын, құрылымын танып-танытудағы қызметі енді мектепте қазақ тілін пән ретінде үйрететін оқулықтар жазумен ұласады. Осы тұста оның атақты Тіл – құрал атты үш бөлімнен тұратын, үш шағын кітап болып жарияланған оқулықтар жазылды. Тіл-құрал тек мектеп оқулықтарының басы емес, қазақ тілін ана тілімізде танудың басы болды, қазіргі қазақ тілі атты ғылым саласының, іргетасы болып қаланды.
Жалпы қазақ тіл білімін қалыптастырып, зерттеп, танып-білу тарихымызда Ахмет Байтұрсынұлының Оқу құралы мен Тіл құралдарының орны айрықша.Қазақ тіл білімінің ана тіліміздегі іргетас қалаудағы Ахметтің тағы бір зор еңбегі - ғылымының осы саласының терминдерін жасауы. Ғалым қазақ тілі грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша атау ұсынды. Осы күні қолданылып жүрген зат есім, сын есім, етістік, есімдік, одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз деген сияқты сан алуан лингвистикалық атаулардың баршасы Ахмет Байтұрсынұлынікі. Бұлар не бұрынғы қарапайым сөздің мағынасын жанғырту арқылы, не жаңа тұлғадағы сөз жасау арқылы дүниеге келген соны сөздер, сәтті шыққан атаулар екенің олардың күні бүгінге дейін қолданылып келе жатқандығы. Ахмет Байтұрсынұлының 1928 жылы Қызылордада жарық көрген екі бөлімнен тұратын екі кітапты Тіл жұмсар деген еңбегі белгілі.Ол методика саласында 1910 жылдардан бастап 1927-1928 жылдарға дейін бірнеше материалдар жинаған. Жазу таңбаларын үйрету амалдарын түсіндіретін Баяншы атты кітапшасы 1912 жылы жарық көрген. Жалпы сауат аштыру әдістерінің жөн-жобасын Әліп-би астары атты методикалық еңбегінде тағы көрсетеді. 1927-1928 жылдары Жаңа мектеп журналында қазақ тілі методикасына арналған бірнеше мақала жариялайды.
Қазақ тілін ана тілімізде тұңғыш зерттеуші Ахмет Байтұрсынұлы өзінің алдына жүйелі бағдарлама қойғанға ұқсайды:ол әуелі қазақтың ұлттық жазуын (графикасын) жасауды мақсат еткен, бұл үшін араб алфавиті негізіндегі Байтұрсынов жазуы дүниеге келген, екінші-сол жазумен сауат аштыруды ойлаған, бұл үшін Оқу құралы атты әліппе оқулығын жазған, одан соң қазақ тілінің граматикалық құрылымын ана тілінде талдап беру мақсатын қойған, бұл үшін Тіл құралды жазған.
Ахметтің қазақша әліппе жасауы, араб жазуына кіргізген реформасы, қазақ тіл білімінің негізгі терминдерін жұртымыздың образды ойлау мүмкіндігімен сабақтастырып өз топырағымыздан тауып, оларға тұңғыш анықтама бергені, дыбыс жүйесін (фонетика), сөз жүйесін (морфология), сөйлем жүйесін (синтаксис) қалыптастырып шығарған ұлы еңбегі өз кезінде де айтылған болатын. Ахметтің Октябрь төңкерісіне шейін қазақ халқын ояту ретінде көп еңбегі сіңді. Қазақ мектебі, қазақ тілі секілді орында оның еңбегі мол... Әр тілдің айдауында жүрген қазақ балаларына қазақ тілімен кітап жазған, қазақ тілінің негізін жасап, қазақ мектебінің іргесін қалаған алғашқы адам – Ахмет. Ахметтің бұл тарихи еңбегі бағаланбай қалмақ емес. Бұны пролетариат та бағалайды-, деп жазды Сәбит Мұқанов, 1929 жылы 5 мамырда Ахмет Байтұрсыновтың өз қолымен жасап берген газет және журналдарда жарияланғаннан басқа ғылыми, ғылыми-методикалық, еңбектердің тізімі деген құжат ҚазПУ архивінде сақталған.Ғалым бұрын айтқан пікірін тағы келтіріп, үдетіп беру машығынан таймайды. Ахмет Байтұрсыновтың азамат, қайраткер ретінде қалыптасуына зор ықпал еткен ХХ ғасырдың о жақ, бұ жағындағы қоғам дамуы мен оның қайшылықтары, ұлт аймақтарындағы езгінің күшеюі, сол уақыттағы қазақ халқының тағдыры жөнінде ой қорытудан бастады. Байтұрсынұлы қазақ балаларын ел қатарына қосылып, білім алуына 1896 жылдары көңіл бөле бастады. 1905 жылдары Ресей Кіндік үкіметіне жазылған петициядан, редакторы болып Қазақ газетін шығарып, оның бетінде мәселелер көтеруінен, қазақ балаларын ана тілінде сауаттандырып, әрі ана тілінде оқыту үшін жүргізген күресінен, ең соңғысы сол ана тілінде оқытатын оқулықтар жазуынан, халық ағарту кадрларын дайындап, жас қазақ интелегенциясы өкілдерін баулуынан танылады. Ахмет Байтұрсыновтың қазақша әліппе жасауы, араб жазуына кіргізген реформасы, қазақ тіл білімінің негізгі терминдерін жұртымыздың образды ойлау мүмкіндігімен сабақтастырып өз топырағымыздан тауып, оларға тұңғыш анықтама бергені, дыбыс жүйесін (грамматика) қалыптастырып шығарған ұлы еңбегі өз кезінде де айтылған болатын. “Ахметтің октябрь төңкерісіне шейін қазақ халқын ояту ретінде көп еңбегі сіңді. Қазақ мектебі, қазақ тілі сықылды орындарда оның еңбегі мол... Әр тілдің айдауында жүрген қазақ балаларына қазақ тілімен кітап жазған, қазақ тілінің негізін жасап, қазақ мектебінің іргесін қалаған алғашқы адам – Ахмет. Ахметтің бұл тарихи еңбегі бағаланбай қалмақ емес. Бұны пролетариат та бағалайды”, — деп жазды Сәбит Мұқанов. Ғаббас Тоқжанов пікірі де осымен сабақтас. “Бір кезде сары маса боп ызыңдап оятқан Ахметті қазақ еңбекшілері де қадірлей біледі, сөзін оқып сүйсінеді”. Өз қолымен жазған “Өмірбаянында” (1929, 8 наурыз) Ахмет Байтұрсынов былай дейді: “Орынборға келгеннен кейін, біріншіден, қазақ тілін фонетикалық, морфологиялық және синтаксистік тұрғыдан зерттеумен; екіншіден, қазақ алфавитін (шрифтін емес), орфографиясын жеңілдету және реттеу үшін реформа жасаумен; үшіншіден, қазақ жазба тілін лексикалық шұбарлықтан, басқа тілдердің синтаксистік ықпалынан тазартумен; ақыры, ең соңында, төртіншіден, проза (іс-қағаз, публицистика, ғылыми жазба тіл) тілін кітаби тіл арнасынан стилистикалық өңдеу, қазақ сөздерінен термин жасау арқылы халықтың жады тілінің арнасына көшіру істерімен айналыса бастадым. Бұлар өзім жасаған оқулықтар және өзім редакциялаған “Қазақ” газеті арқылы іске асты”.Бұл жолдарда ғалымның өмір бойы жасаған істері тиянақты, жүйелі түрде айтылған. “Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі. Осы дүниедегі адамдар тілінен айрылып, сөйлеуден қалса, қандай қиындық күйге түсер еді, осы күнгі адамдар жазудан айрылып, жаза алмайтын күйге ұшыраса, ондағы күйі де тілінен айрылғаннан жеңіл болмас еді. Біздің заманымыз жазу заманы – жазумен сөйлесу ауызбен сөйлесуден артық дәрежеге жеткен заман...”, – деп жазды ол.Бұдан кейін жазуға үйрету, хат таныту мәселелері сөз болады. Қазақ мектептеріндегі оқыту жайлы, олардың қиындықтарын таратып айта келіп, автор өзінің оқыту әдістерін ұсынады. Жалпы ғылыми мәні бар пікірлерді де айтып отырады. Мына тұжырымға көңіл бөліп, ой жүгіртіп көріңіз:“Дүниедегі жұрттардың тілі негізінде үшке бөлінеді: 1) түбіршек тіл, 2) жалғамалы тіл, 3) қопармалы тіл. Түбіршек тіл түпкі қалыбынан өзгерілмей жұмсалады, мәселен: қытай, жапон тілдері. Жалғамалы тіл сөздің аяғына жалғау қосылып өзгерілетін тіл, мәселен: түрік, финн тілдері. Қопармалы тіл сөз түбірімен қопарылып, өзгертілетін тіл, мәселен: орыс тілі, араб тілі” Дәл бүгін айтылғандай әсер қалдыратын бұл пікіріне таңданбасқа шара жоқ.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен қазақ тілі оқулықтарын жазуды 1910 жылдардан бастап қолға алады. Онымен қоса қазақ графикасын жасауға кіріседі. Қазақ графикасының негізіне қазақтың мәдени дүниесінде көп ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі халықтарды да пайдаланып отырғандықтан, туыстық, жақындық сипаты бар араб таңбаларын алады. Оны қазақ фонетикасына икемдейді, ол үшін қазақ дыбыстары жоқ таңбаларды алфавиттен шығарады, арабша таңбасы жоқ дыбыстарына таңба қосады, қазақ тілінің жуанды-жіңішкелі үндестік заңына сай жазуға ыңғайлы дәйекші белгі жасайды. Сөйтіп, 24 таңбадан тұратын, өзі қазақ жазуы деп, өзгелер Байтұрсынов жазуы деп атаған қазақтың ұлттық графикасын түзеді. Одан осы жазуды үйрететін әліппе жазады.

А.Байтұрсынұлы - қазақ тіл білімінің негізін қалаушы
ХХ ғасырдың басында қазақ даласындағы әлеуметтік -саяси жағдай күрделілене түсті.Бір жағынан патшалық Ресейдің отаршылық саясаты күшейсе,екінші жағынан , жергілікті ұлықтардың озбырлығы да отқа май құя түскендей болды. Осы кезде қазақтың бір топ оқығандары: А. Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, М.Жұмабаев ұлт-азаттық қозғалыстың көш басшылары болып, халқын күрес жолына бастады.
Осы үркердей топтың ішінде Ахмет Байтұрсынұлының азаттық жолындағы күресте атқарған қызметі айырықша.Оның бүкіл саналы ғұмыры туған халқыныңбақытты болашағы үшін қызмет етуге арналған .Жастайынан әділетсіздікті көп көріп өскен Ахметтің ой-санасы ерте оянады.Ол көрген өмірдің ауыртпалықтары,патша өкіметінің отаршылдық қысымы жас жігіттің бойындағы халықтық қасиеттерді қалыптастырады.Патша ұлықтарына қарсы шыққан әкесі мен ағасының сотталып кетуі,кейіннен зорлық-зомбылықты басынан көп өткеруі оны азаттық жолындағы күреске ұмтылдырады.Бұл туралы ол бір өлеңінде оқ тиіп,он үшімде ой түсіріп,бітпеген жүрегімде бар бір жарам деп он үш жасынан бастап осы жолға түскенін айтады.
Ахмет Байтұрсынұлының тарихтағы орнынын, оның әлеуметтік-қоғамдық істерін дүниетанымдағы кейбір қайшылықтарын өз кезінде дұрыс көрсетіп,әділін айтқан адамның бірі-Сәкен Сейфуллин.Ол- Еңбекші Қазақ газетінде Ахмет Байтұрсынұлы елуге толды деген арнаулы мақала жазып ,онда былай дейді: А.Байтұрсынұлы қарапайым кісі емес,оқыған кісі.Оқығандардың арасынан шыққан өз заманында патша,арам қулықты атаман шабармандардың қорлығына, мазағына түскен халықтың намысын жырлап ,дауысын шығарған кісі.Өзге оқыған мырзалар шен іздеп жүргенде қорлыққа шыдап ,құлдыққа көніп,ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт –намысынжырлап,ұлттың арын жоқтаған патша заманында жалғыз –ақ Ахмет еді.Ұлт қамы дегенді көксеген адам болмай,қазақ құлшылыққа кез болғанда бостандыққа жол көрсеткен Ахаң еді,-деп айтқан еді.
Бұдан кейінгі уақыттарда, байтал түгел бас қайғыдейтін күндер мен зұлмат жылдар туған шақта А.Байтұрсынұлы еңбектерін талдап тарихтағы орнын көрсетпек түгел ,атын атаудың өзі-қылмыс,азамат басын жұтатын абақтыға апарар жолға айналды.Бірақ сонда да ескі газет-журналдарды,архивтерді ақтарған көне кітаптарды оқыған сұңғыла жандар алдынан түтас тау сілеміндей болып А.Байтұрсынұлы мұрасы шығар еді.Көзі қарықты ,қайрат-жігерінен, азаттығынан айырылмаған аға буынның кейбір есті өкілдері ,кейде оңашада,алды-артына бір қарап қойып Ақаң былай деген ғой деп суырыла жөнелер еді.
Ақаңның тарихи мұраларына тоқтала кетсек мынадай мән-жайларға ие боламыз.Қалайда халықты ояту, сезіміне әсер ету жылдарын іздеген ақын айналып келгенде ,ұлы Абай тапқан соқпақорыс әдебиеті үлгілерін пайдалану ,дәл аударма жасау дәстүріне мойынсұнады.Бұрынғы ескі ертегі ,хикая үлгілері емес,енді жаңа өлеңдік форма мысал арқылы ,көшпелі елдің жақсы білетін стихиялы-жан-жануар өмірінен алынған шығармалар арқылы әлеуметтік ойға әсер ету мақсатымен аудармалар бастыра бастады.
А.Байтұрсынұлының тіл білімі саласындағы еңбектерін саралау, жүйелеу,оларға тарихи тұрғыдан баға беру тілші ғалымдардың еншісіндегі-зор жауапкершілігі бар іс.Ахмет Байтұрсынов-тіл білімінің негізін қалаушы өшпес жұлдыз.
Тілді қарым-қатынас құрал ретінде қолдану деңгейі (тілді білу деңгейі) қоғам мүшелерінің бәрінде бірдей емес... Қоғамның басым көпшілігі тілді тілдесім деңгейінде ғана біледі, яғни сол тілде қарым-қатынас жасайды (сөйлесім, тыңдалым, жазылым, оқылым). Ал сол қоғамның бір әлеуметтік тобы тілді тек қарым-қатынас құралы ретінде ғана емес, сол тілде сол тіл туралы ізденістер жүргізу үшін де қолданылады. Басқа сөзбен айтатын болсақ, сол тілде сол тіл туралы ғылыми тілдесімдік қызмет жасайды. Тілдің құрамындағы осы тілді метатіл (метаязык), метатілдесім (метаречь) дейді. Тіл білімі сөздігінде метатілдің түсіндірмесін былай берген: “Метатіл (грек meta – арқылы, кейін)... тіл – құрал көмегімен объект – тілдің сипатталуы ...” (1, 220 б.(. Бұл түсіндірмеге “жүйелендіру” сөзін де қосуға болар еді, себебі метатіл тек сипаттаймайды, жүйеге де келтіреді. (2, 297-298 бб.(.
Сонымен тілдің құрамындағы бұл тілді (метатілді) арнайы тіл, “екінші қатардағы” тіл десек те болады (3, 232 б.(., себебі бұл тілдің құрамында тілді ғылым саласы ретінде зерттеп сипаттайтын, жүйелендіретін, осы салада қолданылатын тіл бірліктері – терминдер (сөздер, сөз тіркестері) болады. Метатілдің, метатілдесімнің түрлері өте көп. Мысалы, тілтанымның метатілі, математиканың метатілі, геологияның метатілі...
Термин жасаушы маманға жаңа терминді дүниеге келтіру, терминологиялық сөздікті жасаушы маманға бір мағынада қолданылып жүрген бірнеше синоним-терминдердің арасынан ең қажеттісін таңдап алу көп уақытты, үлкен тәжірибені, теориялық және машықтық тапқырлықты талап етеді. Көп жағдайда мамандар өзінің білімі мен сезімталдығына, халықаралық ғылыми тәжірибеге сүйенеді, терминнің ғылыми қолданыстағы жиілігіне басқа сөздіктердегі, оқу құралдарындағы орнына, сипатталуына көңіл бөледі. Мысалы, Н.М. Шанский (4( “Лингводидактика” терминін дүниеге келтірген де орыс тілінің бір сөз жасамдық моделіне сүйенген (лингвостилистика, лингвотипология, лингвоконтрастивный). М. Жүсіпұлы (М. Джусупов) сингармофонема, сингармовариант, сингармовариация терминдерін жасағанда жалпы тіл біліміндегі фонография, фонометрия, фоностилистика сияқты терминдердің сөзжасамдық үлгісіне сүйенген (5, 72-81 бб.; 6, 90-104 бб.(. Ә.Жүнісбеков үндесім, үйлесім терминдерін жасағанда қазақ тіліндегі асым, салым сияқты сөздердің жасалу жолын үлгі тұтқан (7, 262-268 бб.(.
Ахмет Байтұрсынов қазақ термині мен терминологиясын жасағанда қазақ тіліндегі сөзжасам үлгілері ғылыми жүйеге келтірілмеген еді, терминологиялық сөздіктер жоқ еді, оқу құралдары өте аз еді. Ахмет Байтұрсынов барлық жағдайда ең алдымен жеке өзінің тәжірибесіне, содан соң сол салада атсалысып жүрген замандастарының тәжірибесіне, содан соң орыс және басқа үнді европа мамандарының тәжірибелерінің, солардың тіл білімінің жетістіктеріне, араб, парсы сөзжасам үлгілеріне сүйенді.
Ахмет Байтұрсынов жат тілдеріндегі терминжасамдық үлгілерді қазақ тіліне көшіріп өткізбеді, олардың ғылыми-әдістемелік бағытын зерттеді, жетістіктеріне анализ жасады. Яғни, қазақша терминжасамдық творчествосында қазақ тілінің сөзжасамдық, морфологиялық, синтаксистік, стилистикалық ішкі және сыртқы мүмкіншіліктерін толық пайдалана алды. Тек осындай көзқарастың нәтижесінде Ахмет Байтұрсынов жасаған терминдер нағыз ұлттық (қазақша) болып шықты.
Терминжасамдық ізденістер жүргізу үстінде Ахмет Байтұрсынов қазақ тілінің дериватологиясының (сөзжасам), лексикологиясының, семантикасының, сөздердің синтаксистік байланысу жолдарының, сөз және термин стилистикасының ғылыми негіздерін салып кетті. Бұл тарихи маңызы биік ғылыми мәселелер арнайы ізденістер жүргізуді талап етеді.
Тіл білімінің бір саласында бірнеше ғылыми теориялар болуы мүмкін. Мысалы, орыс тілі фонологиясында Ленинград фонология мектебі (ЛФМ), Москва фонология мектебі (МФМ), Р.И.Афанесовтың фонологиялық теориясы, т.б. концепциялар бар. Осы теориялардың терминдік айырмашылықтары күрдлі, себебі ұғымдарының айырмашылықтары күрделі. Мысалы, сөздің мағынасын өзгертетін дыбыстың (фонеманың) сөз құрамындағы позициялық түрлерін Ленинград фонология мектебінде типичный оттенок (звукотип, звуковой тип – негізгі түр), оттенки (түрлер) деп атайды. Москва фонология мектебінде инвариант (негізгі түр), вариация (сәл өзгертілген түр), вариант (толық өзгертілген түр) деп атайды. Сонымен тілдің бір саласындағы теориялардың айырмашылықтары ғылыми мәселенің сапа жағын да, сан жағын да қамтиды. Бірақ әр ғылыми мектептің өкілдері қолданатын терминдер – сол ғылыми мектептердің теориялық ұғымдарының семиотикалық таңбалары. Яғни, бір тілдегі бір құбылысты, бір тіл бірлігін әр түрлі терминдермен атау – тілтанымдық ғылыми мектептердің ұғымдық, категориялық ерекшеліктерінің қалыптасқандығының нәтижесі.
Ахмет Байтұрсынов қазақ терминологиясын жасаған кезде ғылыми мектептер, ғылыми терминдер қалыптаспаған еді. Тіпті орыс тіл білімінің өзінде бұл жағдай (әсіресе, лингвистикалық терминология) енді тұрақты бір қалыпқа түсу жолында еді.
Сондықтан А.Байтұрсыновтың алдында екі үлкен мәселе тұрды:
а) қазақ тіл білімінің, әдебиеттанымының, тілге оқыту әдістемесінің ұғымдарын анықтау;
ә) сол ұғымдарды терминдермен таңбалау.
Термин пайда болу үшін, ең алдымен, ұғымды анықтау керек. Мысалы, заттық ұғым – зат есім, қимыл-әрекет ұғымы – етістік, т.б. Яғни, А.Байтұрсынов ғылыми ұғымдар қорын анықтап, терминдер қорын жасап тілтанымдық, әдебиеттанымдық, әдістемелік және терминологиялық ғылыми мектептерді дүниеге келтіріп қалыптастырды.
Терминдер қолданысы әркез бірдей емес. Кейбір терминдер қолданыстан шығып, олардың орнына жаңа терминдер қолданылуы мүмкін. Бұл жағдай жалпы ғылым тарихында да, ғылыми мектептердің өмірінде де кездеседі. Терминнің қолданыстан шығуының негізгі себебі терминнің ұғымды толық қамти алмайтындығында, сол ұғымды толық қамтитын жаңа терминнің дүниеге келуінде. Жаңа термин сол тілдің сөзжасамдық мүмкіншіліктерінің негізінде де, жат тілдерден еніп келуі негізінде де пайда болуы мүмкін. Мысалы: негізгі түр (негізгі нұсқа) – инвариант. Кейбір жағдайларда бұрын қолданылып жүрген термин де, жаңа термин де бірдей (синонимдер ретінде) қолданыста болуы мүмкін. Мысалы: тәлім-тәрбие – педагогика, пәлсафа – философия. Бұл жағдайда бірінші қатардағы терминдер де, екінші қатардағы терминдер де ұғымды толық қамтиды. Жаңа терминдердің еніп келуінің себебі олардың әлем ғылымында термин – доминанта ретінде өте жиі қолданылуы.
Ұлттық тіл білімінде ана тілінің негізінде жасалған термин интернационалдық терминнен кейін де пайда болуы мүмкін. Мысалы, 1924 жылы Х.Досмұхамедұлы қазақ тілінің дыбыс жүйесін зерттегенде сингармонизм терминін пайдаланған [8, 81-99 бб.], одан соң осы ұғымды атайтын аударма терминдер тіркестері пайда болды (дауыстылар гармониясы, дауыстылар үндестігі – гармония гласных); одан соң (ХХ ғасырдың соңында) осы ұғымды атайтын үндестік, үндесім терминдері пайда болды.
Бүгінде осы бес термин де қолданылады, бірақ тіл білімінде сингармонизм ұғымы кеңейгендіктен, дауыстылар гармониясы, дауыстылар үндестігі терминдері ол ұғымды толық қамти алмайтын болды, сондықтан, біздің пікіріміз бойынша, келешекте бұл терминдер қазақ сингармофонологиясында актуальды қолданыстан шығуы мүмкін, себебі соңғы 10-15 жылда жарияланған ірі ғылыми еңбектерде [7; 6;] бұлар ғылыми коммуникацияның периференциясынан орын алды.
Бүгінде сингармонизм терминінің тағы да қазақша баламалары қолданылып жүр:
а) дыбыстар гармониясы. Бұл пікірді (сингармонизм – сөз құрамындағы барлық дыбыстардың гармониясы) бірінші болып Х.Досмұхамедұлы айтқан еді [8, 81 б.; 5, 48 б.; 6, 70-71 бб.].
ә) үндесім [7, 266 б.].
б) үндестік [6; 9]
Сонымен қазіргі қазақ тіл білімінде дыбыстардың сөз құрамында я жуандық, я жіңішкелік үндестігін төмендегі терминдермен атайды:
а) сингармонизм;
ә) дауыстылар гармониясы;
б) дауыстылар үндестігі;
в) дыбыстар гармониясы (үндестік заңы)
г) үндестік;
д) үндесім (дыбыстар үндесімі).
Сонымен қатар герман тіл білімінде (ағылшын т.б.) сингармонизмді алшақтық ықпал (дистантная ассимиляция) деп те атайды.
Доминанта – сингармонизм термині. Келешекте осы терминдердің қайсысы сингармонизм термині сияқты, доминанта болатындығын уақыт анықтайды (біздің болжамымыз бойынша келешекте қазақ тілтанымында сингармонизм терминімен қатар үндестік, үндесім, дыбыстар үндестігі терминдері де жиі қолданылатын болады).
А.Байтұрсынов қалдырған терминологиялық мұраның маңызы өте кең, өте биік, себебі, ол мұра бір әлеуметтік саланы емес, бірнеше әлеуметтік салаларды қамтиды: тілтанымды, әдебиеттанымды, әдістемені, этнографияны, тарихи мәдениеттанымды, философияны, психологияны, педагогиканы, т.б. Сол терминдер осы әлеуметтік салалардың әрқайсысына енетін бірнеше ғылыми ағымдарды да, тармақтарды да қамтиды. Мысалы, А.Байтұрсыновтың тілтанымдық терминдері тіл білімінің барлық барлық саласында қолданылады (фонетикада, фонологияда, сөзжасамда, ...). А.Байтұрсыновтың ғылыми ізденістерінің нәтижесінде дүниеге келген терминдер моностильдік те, полистильдік те қызмет атқарады. Себебі олар ғылыми стильдің нақ ғылыми түрінде ғана емес, ғылыми-әдістемелік, ғылыми-публицистикалық түрлерінде де, ресми құжаттарда да қолданылады. Бірақ сонымен қатар ол терминдер өздерінің негізгі терминдік қасиеттерін (бір мағыналықтығын, бейэмоциялықтығын, ...) толық сақтайды.
Сонымен, А.Байтұрсынов жасаған ғылыми терминдер қазіргі тіл танымының биік талаптарына жауап береді, себебі ол терминдер терминология теориясының – салалық терминология, метатіл, терминдер номенклатурасы тағы басқа ұғымдарына сәйкестендіріп жаратылған.


Қазақ тіл білімінің ұлттық ғылымы ретінде ана тілімізде қалыптасуы халқымыздың бір туар даңқты перзенттерінің бірі болғанда да бірегейі Ахмет Байтұрсынұлының зерттеулерінен басталады.
ХХ ғасырдың бас кезіндегі реформатор-ғалым А.Байтұрсынұлының қазіргі қазақ лингвистикасына қосқан үлесі зор. Қазақ тіл білімінде терминжасам тәжірибесі А.Байтұрсынұлы еңбектерінен, яғни ХХ ғасырдың алғашқы он жылдығындағы Тіл – құралынан бастау алады. Қазақ тіл білімі терминдерінің атасы А.Байтұрсынұлы деп танылғаны белгілі. А.Байтұрсынұлы Тіл-құралда өзі жасаған тіл білімінің терминдерін қолданған. Ол терминдер қазақ тіл білімі терминдерінің негізін қалады, олар қазіргі кезде де қолданыста.
А.Байтұрсынұлы жасаған терминдер осы күні де қазақ тіл білімі терминдерінің негізін құрайды. Олар ғылыми еңбектерде толық көрсетіліп жүр. Ол терминдердің кейбіреулері ғана стильдік өзгеріске түскені болмаса, тілдің фонетика, морфология, синтаксис және графика салаларының терминдерінің негізін құрап, барлық қазақ тілі оқулықтарында қолданылып жүр. А.Байтұрсынұлы оқулығында бірде-бір шетел сөзін термин ретінде қолданбаған, терминдерді ана тіліміздің байырғы сөздерінен жасаған. Байырғы сөздерден термин жасауға болатынын өз үлгісі арқылы көрсеткен. Бұл А.Байтұрсынұлының терминжасамдағы ұстанымы. Екінші ұстанымы шетел терминдерін қабылдаумен байланысты. А.Байтұрсынұлы және алаш зиялылары шетел терминдерін қабылдауға қарсы болмаған. Тілде баламасы жоқ жағдайда шетел терминдерін қабылдауға болады, бірақ шетел терминдерін қазақ тілінің дыбыстық заңдарына сәйкестендіріп алу керек деп санаған. Алаш оқығандарының жат сөздер және пән сөздері деген атаулары термин атауының орнынына қолданылған.
“Еңбекші қазақ” газетінің 1926 жылғы 12 тамыздағы санында жарияланған “Қазақстан оқу кемесериетінің орынбасары Жолдыбайұлы Молдағалимен әңгіме” деп берілген “Қазақ тілін байытамыз” атты шағын сұхбатта сол кезеңде термин жасаумен кімдер айналысқандығы және өзге тілдерден термин қабылдауда қандай қағидат басшылыққа алынғандығы, осы істі жүзеге асырудағы Ахаңның рөлі атап көрсетіледі. “1922 жылы Қазақстанда жат сөздерді, пән атауларын қазақшыландыратын кемесие құрылған. Кемесиенің құрылғаннан бергі жұмысы аз емес. Мың-мыңдаған сөздер қазақ тіліне аударылып, иә қазақ тіліне үйлестіріліп, қазақ тілі байытылды. Кемесиеде қазақ тіліне жетік 5-6 қазақ қызметкерлері жұмыс істейді. Оның үстіне кемесиенің жұмысына түрлі білімнің басын ұстаған мамандар қатыстырылады. Кемесиенің ағасы Қазақ елінің әсіресе тіл заңына жетік оқымысты данышпаны Байтұрсынұлы Ақымет. Кемесиенің негізгі мақсаты – қазақ тілін өнер-білімге бейім мәдениетті тіл қылу” Құрманбайұлы Ш. [3, 50-51 б.].
Қазақ білімпаздарының 1-съезі бекіткен қағидат негізінде толықтырылып, жүйеленген терминология қағидаттары жөніндегі баяндаманы Бакуде өткен Бірінші бүкілодақтық түркологиялық құрылтайда А.Байтұрсынұлы жасады.
Ол қағидаттары мыналар :
а) Ең алдымен термин ретінде ұғым мағынасын толық беретін қазақ сөздерін алу. Бұл қазақ тілінің жоғарыдағылар мен төмендегілердің, дәлірек айтқанда сауаттылар мен сауатсыздардың тілі болып жіктелмесі үшін керек. Қай жерде және кім бастырып шығарса да баспа өнімдері, газет-журналдар, кітапшалар пайда әкелуі үшін, тіл қалың көпшілікке түсінікті болуға тиіс. Сонда аз ғана пайызды құрайтын сауаттылар көптеген сауаты жоқтарға қызмет көрсете алады.
б) Ондай сөздер қазақ тілінде болмаған жағдайда оларды туыстас тілдерден алу. Олай етуіміздің себебі : 1)туыстас тілдердің көптеген сөздерінің тұлғалары бірдей болмаса да олар ортақ түбірден тараған, сол себепті туыстас емес тілдердің сөздеріне қарағанда оларды түсіну жеңіл және естігенде де айтқанда да бөтен болып сезілмейді; 2) түркі халықтары қашанда өзара қарым-қатынаста болған және бола береді, сондықтан да бір тілдің көптеген сөздері ортақ түбірден өрбімесе де өзге тілдің тұтынушыларына таныс болуы мүмкін.
в) Жаппай қолданылатын әлемдік терминдер қабылдана алады, бірақ олар қазақ тілінің табиғатына сәйкес өзгертілуі керек. Оларды алмастыруға болатын қазақ сөздері болған жағдайда таңдауды қоғамның өзі жасауы үшін, екеуі де қатар алынуы тиіс. Жаппай қолданылатын деп біз араб сөздерін емес, қазіргі кең тараған европа сөздерін айтып отырмыз. Араб сөздеріне қарағанда оларға басымдық беріп отыруымыздың себебі біз қазір араб емес европа мәдениетіне ден қойып отырмыз. Европа мәдениетінің барлық жетістіктері тұтастай европа тілдерінде атала алады. Алайда кірме терминдер біздің қазақ тілінің айтылуына бағынуға тиіс, яғни оларға тілдің қалыпты артикуляциясынан бастау алатын біздің тіліміздің дыбыстық заңдылықтары үстемдік етуі (таратылуы) керек. Шет тілдерінің сөздерін өзіміздікі ету үшін, бұл міндетті түрде солай болуы қажет.
г) Қазақ тілінің табиғатына сәйкеспейтін барлық өзге тілдердің сөздері дәл қазақтың айтуына сәйкес өзгертілуі керек. Бұл дегеніміз, біріншіден, құрамында қазақ тіліне жат дыбыстары бар барлық сөздердің тиісті төл дыбыстарымызбен алмастырылады, екіншіден, кірме сөздердің жұрнақтары қазақ жұрнақтарымен қабылданады, төртіншіден, қазақ тіліне жат қосымшалар Оренбург-Орынбор, Самара-Самар, пуховой-бөкебай, покров-боқырау, Адамовский-Адамау т.б сияқты тілге қажетті талап шеңберінде өзгертілуге тиіс А.Байтұрсынов [2, 417-425 б.].
А.Байтұрсынұлы құрылтайға қатынасушыларға осы қағидаттарды таныстыра отырып, өзге түркілерге де ғылыми терминологияны қалыптастыруда қазақ білімпаздары жасаған осы қағидаттарды басшылыққа алуды ұсынды. Оның ұсыныстары ғалымдар тарапынан қолдау тауып, құрылтай қарарына енді Құрманбайұлы Ш. [3, 51-52 б.б.].
Қазақ тілінің дыбыс, сөз және сөйлем жүйесіне арналған Тіл – құрал оқулықтарында (1914, 1915, 1925) 310 лингвистикалық термин қолданған. Оның 118-і(38,5%) қазіргі қазақ тіл білімінде қолданылып жүрсе, 192-сі (61,5%) қазір қолданылмайды. Бұл терминдерді тіл білімінің салаларына қатысты жіктесек:
-фонетикаға қатысты 108 термин (35,4%);
-лексикологияға қатысты 11 термин (3,6%);
-морфологияға қатысты 109 термин (34,9%);
-синтаксиске қатысты 64 термин (21,3%);
-жалпы тіл біліміне қатысты 18 термин (4,8%) Ахметтану бастамалары [1, 14-15 б.]
Ахмет Байтұрсынұлының еңбектерінде 310 тілтану терминдері қолданған. Б.Қалиевтың Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігінде[23] берілген терминдермен салыстыра келіп, Ахмет Байтұрсынұлы қалыптастырған терминдердің қазіргі тіл білімі еңбектерінде 118-і қолданылатынын білдік. Ахмет Байтұрсынұлы қалыптастырған әдебиеттану терминдері - 327.
1998 жылы З.Ахметов пен Т.Шаңбаевтың құрастыруымен шыққан Терминдер сөздігінде берілген терминдермен салыстыра отырып, қазіргі әдебиеттану саласында Ахмет Байтұрсынұлы қалыптастырған терминдердің 57-сі қолданылатынын білдік.
Ахмет Байтұрсынұлының ғылыми ізденістері туралы ғалым
Т. Қордабаев былай дейді: А.Байтұрсынов—казақ тілін туған тілімізде зерттеудің үлгісін жасап, оның ғылыми терминдерін қалыптастырып, сөйтіп, тіліміз туралы берік негізін қалаған ғалым ғана емес, сонымен бірге оның ілгері дамуына, болашағына бағыт-бағдар сілтеген, игі әсер еткен ғалым Ахметтану бастамалары [1. 238 б.].
Ғалым аты біліммен, тіл біліміне сіңірген еңбегімен өлшенбек. Ахмет Байтұрсынұлының қазақ лингвистикасына жалпы тіл біліміне, түркі тіл біліміне енгізген жаңалықтары мол.
Тіл - құрал тек мектеп оқулықтарының басы емес, қазақ тілін ана тілімізде танудың басы болды, қазіргі қазақ тілі атты ғылым саласының іргетасы болып қаланды. Жалпы қазақ тіл білімін қалыптастырып, зерттеп, танып-білу тарихымызда Ахмет Байтұрсынұлының Оқу құралы мен Тіл құралдарының орны айрықша. Кезінде қазақ қауымы Байтұрсынұлы десе, Байтұрсынұлын Тіл - құралды, Тіл құралы десе, Ахметті қазір – Ахаң деп танитын болған.
Қазақ тілін ана тілімізде тұңғыш зерттеуші Ахмет Байтұрсынұлы өзінің алдына жүйелі бағдарлама қойғанға ұқсайды: ол әуелі қазақтың ұлттық жазуын графикасын жасауды мақсат еткен, бұл үшін араб алфавиті негізіндегі Байтұрсынов жазуы (Төте жазу) дүниеге келген, екінші – сол жазумен сауат аштыруды ойлаған, бұл үшін Оқу құралы атты әліппе оқулығын жазған, одан соң қазақ тілінің грамматикалық құрылымын ана тілінде талдап беру мақсатын қойған бұл үшін Тіл құралды жазған.
2014 жылы 18 ақпанда ҚР Президенті Әкімшілігінің Басшысы – ҚР Мемлекеттік хатшысы міндетін уақытша атқарушы К.Мәсімовтің төрағалығымен қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру мәселесі жөнінде Кеңес болды. Осы Кеңесте А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас маманы Ә.Жүнісбектің жетекшілігімен және Л.Гумилев атындағы ЕҰУ-дың профессоры А.Шәріпбайдың жетекшілігімен дайындалған латынша қазақ әліпбиі жобалары талқыланды. Сонда талқыланып қарастырылған мәселелерге орай, 2014 жылы 21 наурызда Мемлекеттік тілді дамыту институты ЖШС базасында арнайы шақырылған мамандардың жиыны өткізілді. Осы жиындағы пікірталастан пайымдағанымыз: XX ғасырдың 20-жылдарында болған қазақ емлесінің дауы XXI ғасырға да жеткен екен. Біз күні бүгінге дейін әлі бір ұстанымға келе алмай, әркім өз білгенін тықпалап, әрі-сәрі күй кешуде екенбіз. Осы дау басталған кезде-ақ ұлы ағартушы А.Байтұрсынұлы: Дұрыс емле мен қате емлені айыруға, менің ойымша, былай қарау керек шығар деймін: тіл табиғатына қарай емлені ыңғайлау ма? Жоқ емле түріне қарай тілді ыңғайлау ма? Мен ойлаймын, емле – жазу үшін шығарған нәрсе, жазу – тіл үшін шығарған нәрсе. Олай болса, тілді бұзып емлеге ыңғайлау емес, емлені тілге ыңғайлау керек, тілдің табиғатына қарамай зорлап, емлеге таңып байласа, қытай қатындарының аяғы болып шығады [1, 395], – деп, нық тұжырым жасаған еді. Оның осы ой-тұжырымын кезінде М.Дулатұлы, Қ.Кемеңгерұлы, Х.Досмұхамедұлы, Е.Омарұлы, Т.Шонанұлы, С.Садуақасов, Қ.Қаратышқанов секілді т.б. көптеген Алаш зиялылары қолдаған болатын. Олардың көзі тірі кезінде А.Байтұрсынұлы құрастырған арабша жаңа әліпбиде (төте жазуда) де, сол әліпби негізінде жасалған 1928 жылғы латынша қазақ әліпбиінде де (бұл әліпби 1938 жылға дейін ұлттық тіл бағытында болды) тіліміздің табиғи бітім-болмысы, өзіндік заңдылықтары сақталған еді. Алайда олар репрессияланған соң, олармен бірге ұлттық ой-тұжырымдар да, ұлттық рухани-мәдени танымдар да тұтастай құрдымға кетті.
Ұлттық дүниетаным рухани сабақтастық сақталған жағдайда ғана кемелдене түсетінін ескерсек, Алаш зиялыларының тарихи және мәдени іс-тәжірибесінен 60-70 жылдай қол үзіп қалған біздің жазба мәдениетіміз, тіпті жалпы рухани-мәдени дүниеміз соның залал-зардабын күні бүгінге дейін тартуда. Қазір біз сол арыстарымызды түгелдей ақтап алсақ та, ұлт үшін еткен ерен еңбектерінің қадіріне әлі жете алмай жүрміз. Тіпті Ол дәурен келмеске кетті. Тіліміз дамудың жаңа жолына түсті. Заман ағысына қарай жаңаша өң алып дамуда деген сықылды жасанды қағиданы уағыздап, тіліміздің, демек ұлтымыздың табиғи болмысына кереғар нәрселерді қасақана елемеушілік те байқатып жүрміз. Еліміздің бүгінгі саясаткерлері ұлттық идея керек дейді, бірақ сол идеяның ХХ ғасырдың басында-ақ жасалып қойғанын мойындағылары келмейді. Сөйтіп, біз Алаш арыстарының ұлттық мақсат-мүддені көздеген ой-тұжырымдарын зерделеп пайдаланудың орнына 1940-50 жылдары жасанды әр алуандылықты жою мақсатымен деп дәлелдеп, орыс сөзі мен халықаралық атаулар, орыс тілі арқылы алынған сөздер орыс орфографиясы бойынша жазылсын деген академик И.И. Мещанинов пен профессор Г.П. Сердюченконың кеңестік барша халықты орыстандыруды мақсат етіп ұсынған қағидасын (принципін) әлі күнге басшылыққа алып келеміз. Заман озып, заң тозғанын түсінсек те, теріс қағиданың шылауынан шыға алмай, соның кесірінен кезінде қасақана ескерілмеген тіліміздің мыңдаған жыл бойы қалыптасқан өз заңдылығы, төл дыбыстары, төл дыбыстарының өзіндік тіркесімі, сол дыбыстар мен дыбыс тіркесімдерін айтатын өзімізге ғана тән дыбыстау ерекшелігіміз (артикуляция, акустика) бар екенін тіптен ұғынғымыз келмейді. Қазіргі қолданыстағы қазақ әліпбиін кеңестік-коммунистік жүйенің тілдік (ұлттық) саясатының тікелей ықпалымен ф.ғ.д., профессор С.Аманжолов еріксізден-еріксіз құрастырды. Ол оны қазақ тілінде жоқ орыс әріптерімен толықтырды. Бұл өз кезегінде қазақ тілінің бітім-болмысына, табиғи заңдылығына жат ережелерді кіргізіп, жазу емлесін өзгертіп, оны күрделендіріп жіберуге әкелді. Сондықтан қазақ тілі емле (орфография) сөздіктері бірнеше рет (1940, 1957, 1978, 1983) қайта өңделіп отырды [2,7]. Соңғы нұсқа 2006 жылы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік терминология комиссиясы бекіткен Орфографиялық сөздікте негізге алынды [3]. Осы уақыттар (1940 жылдан бүгінге дейін) аралығында қазақ тілінің табиғатынан тыс дыбыс таңбаларымен толықтырылған әліпбиімізді, ескертулерден аяқ алып жүргісіз емле ережелерімізді мақтап, орыс тілінің игі әсері арқасында тіліміз байыды, кез келген шетел сөздерін жаза да, айта да алатын болдық деп қазақ тілінің белгілі ғалымдары еңбектер жазады [4; 5,199-205;6,48;7,22т.б.] Дыбыстық жүйесі мүлде кереғар, грамматикалық құрылымы бір-біріне сәйкес келмейтін тілдерге (қазақ, орыс) ортақ ереже шығару әрекеті емле ережелерін ескертулерге толтырып жіберді. Бұл қиындықтан шығудың жолын көрсетпек болып, тағы бір қазақ ғалымдары арнайы еңбек те дайындады[8]. Қазақ қоғамының осы әліпби мен жазуға әбден бауыр басып, дағдыланып кеткендігі соншалық – өз тіліміздің төл заңдылықтарыөзімізге жат болып көріне бастап, Сөздердің дыбысталуы мен жазылуы арасындағы кереғар алшақтық біржолата жойылды [9, 222], Қазақ тілінде сөздер қалай жазылған болса, солай оқылады [10, 10; 11, 5] деген ой-тұжырым тілші ғалымдар тарапынан да айтылатын болды. Тәуелсіздік алған алғашқы жылдардан бері өзгетілдік сөздерді, әсіресе өзгеріссіз қолданыста болып келе жатқан қоғамдық-саяси лексика мен ғылыми-техникалық терминдерді қазақшалау мәселесі қазіргі уақытта өзекті мәселелердің біріне айналды. Бұл мәселе жөнінде қазақ ғалымдарының (тілші-лингвистерінің) көзқарастары әртүрлі. Біреулері жалпы кірме сөздерге балама табуды көздесе, енді біреулері тек орыс тілінен енген сөздерді ғана қазақшалау керек, ал орыс тілі арқылы енген, бірақ арғы тегі грек, латын т.б. тілдерінің сөздері болып келетіндерді қазақшалаудың қажеті жоқ деп есептейді. Алайда бірінші ұстанымдағылардың ниеттері дұрыс болғанымен, жүзеге асуы қиын шаруа. Себебі сан мыңдаған шетелдік сөздердің тілімізге күн сайын толассыз енуіне қолайлы жағдай тудырып отырған мына ақпараттар тасқыны қарқынды дамыған заманда бірен-саран сөздерге әрең дегенде қазақша балама тауып, бірақ соның өзін сан-саққа жүгіртіп, дауласып жүргенімізде түр-тұрпаты өзгетілдік сөздердің барлығына балама сөздер табу дегеніңіз үлкен машақатты қажет етеді. Екінші ұстанымдағылардың грек, латындық халықаралық сөздер деп жүргендері – тілімізге қазақшаланып емес, орысша қалай айтылып-жазылса, еш өзгеріссіз сол қалпында қолданылып жүрген орыс сөздері. Олар осыны қаперлеріне алмай жүр. Біздің бұл уәжіміз күдік-күмән (претензия) тудыратын болса, сол халықаралық сөздер делініп жүрген сөздердің латын-гректік түпнұсқасы мен орысша нұсқасын салыстырып қарауға болады. Латын-грекше бір басқа, орысша нұсқасы бір басқа. Әрине, бұл біздің қазіргі әліпбиіміз бен емлеміздің мейлінше орыстанып кетуінен болып жатыр. Яғни өзгетілдік сөздерді сол қалпында жазып-айтуға мәжбүрлейтін қазақ тіліне тән емес орыс тілінің дыбыс-әріптерінің қазіргі әліпбиіміздің құрамында болуы мен өзгетілдік (орыстілдік) сөздердегі тілімізге жат дыбыс тіркесімдерінің қолданыста жүруі және соларға сәйкес емле ережемізде арнайы қағидалардың болуы оған басты себеп болып отыр. Бұл мәселені әліпбиімізді қайтадан латыншаға көшіру арқылы шешуге болатынын көпшілік енді түсіне бастағандай. Оған ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2012 жылғы Қазақстан халқына арналған Жолдауында: Қазақ алфавитін 2025 жылға қарай латын графикасына көшіруге дайындық жұмысын осы бастан қолға алу қажет. Бұл қазақ тілін жаңғыртып қана қоймай, оны осы заманғы ақпараттың тіліне айналдырады [12], –деген сөзі себеп болды. Содан бері еліміздің қазақтілді қоғамы арасында латынға көшу жөніндегі қоғамдық пікір аса жандана түсті. Небір ғылыми, ғылыми-көпшілік баяндамалар жасалып, мақалалар жарияланды. Латыншаға негізделген қазақ әліпбиінің жобалары қалың қауымға ұсынылып, талқыланды. Оның күрделі де маңызды мәселелерін қарастырып талқылаған ірілі-ұсақты талай жиындар, арнайы конференциялар мен семинарлар, симпозиумдар өтті. Осылардың өзекті де маңызды мәселелерді көтергендерін және 1928 жылдан басталған қазақ жазуын ауыстырудың тарихын зерделеп, ой таразысына салсақ, мәнісіне тереңірек бойлап, кеңірек ой жүгіртсек, жалпы арабшадан латынға, латыншадан кирилге, енді қайтадан кирилден латыншаға көшудің ұлттық мүддеден гөрі саяси астары басым болып келгенін аңғарамыз. Қазіргі латыншаға көшуді жақтаушылар, көбінесе, ғылыми-технологиялық, компьютерлік-бағдарламалық, электронды құрал-жабдық-тық, саяси-экономикалық, қоғамдық-әлеуметтік, педагогика-психологиялық, тарихи-мәдени байланыстық (түркілік ұлттардың бірдей әліпби пайдаланып тұтасуын) және т.б. жанама себептерді алға тартып жүр. Біздің ойымызша, әліпби ауыстыру арқылы ұлттық-лингвистикалық мәселені шешіп, рухани тәуелсіздікке қол жеткізу – ең негізгі мәселе. Демек латыншаға көшу тіліміздің өзіндік табиғи бітім-болмысын сақтап қалу үшін қажет. Латын жазуына негізделген өзіміздің төл әліпбиімізді құрып алған соң, тіліміздің табиғатында жоқ, орыс тілінен және сол арқылы халықаралық сөз деген желеумен орысшаланып енген бөтен атауларды жаңа әліпбимен жазып, өз сөзімізге айналдыра аламыз. Сөйтіп, олардың тілімізге бейімделмей толассыз енуіне тосқауыл қоямыз. Қазір қазақша баламасы (атауы) табылмай, тіліміздің лексикалық құрамына кіре алмай (олар кірме сөз бола алмайды, өйткені кірме сөздер болуы үшін дыбысталуы қазақша болуы керек) жүрген бүкіл сөзді өз тіліміздің төл дыбыстарымен жазып-айтуға тарихи мүмкіншілік туып отыр. Осы мүмкіншілікті дұрыс пайдаланбасақ, ісіміздің бәрі бекер. Алайда біз қанша жерден дәлелдеп айтып-жазсақ та, өзгетілдік дыбыстар мен олардың таңбаларын болашақ латынша қазақ әліпбиінің құрамында болуын қалайтындардың аса көптігі таңғалдырады. А.Байтұрсынұлы қазақтың ежелден ауызша қалыптасқан дыбыстық жүйесін негізге ала отырып, араб әліпбиіне негізделген бұрыннан келе жатқан ескіше жазуды түбегейлі өзгерту (реформалау) арқылы жаңа әліпби құрастырды. А.Байтұрсынұлы ұсынған жаңа әліпби қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне негізделіп, тоғыз дауысты (а-ә, о-ө, ұ-ү, ы-і, е) және он тоғыз дауыссыз (б, п, д, т, г, ғ, қ, к, ж, з, ш, с, й, л, м, н, ң, р, у) дыбыстардан құралды. Сол себептен арабша әріп-таңбалармен жазылып келген түркілік сөз үлгілері мен қалың жұртшылыққа түсініксіз араб-парсы, тіпті орыс сөздерінің бұрынғыша жазылуына тосқауыл қойылды. А.Байтұрсынұлының араб жазуын қазақ тіліне икемдеген нұсқасы сол кездегі мамандардың көпшілігінің көңілінен шығып, қалың қауымның ыстық ықыласына бөленді. Ал қазіргі уақыт тұрғысынан қарап бағаласақ, бұл әліпби туралы қазақ тіл білімінің аса көрнекті өкілі, ф.ғ.д., профессор, ҚР ҰҒА академигі Р.Сыздық былай дейді:А.Байтұрсыновтың араб жазуын қазақ тіліне икемдеген нұсқасын қазақ жұртшылығы, әсіресе мұғалімдер қауымы ешбір дау-дамайсыз қабылдады. Себебі, Байтұрсыновтың алфавитке жасаған реформасы әрі қазақ тілінің табиғатына сүйеніп, әрі ғылыми негізде жасалған болатын[13, 9]. Тарихи құжаттарға назар аударсақ, расында да ден қойып үйренгісі келетін адамдар оны бір-екі айдың ішінде-ақ үйреніп, сауат ашқан екен. Сол себептен болар, бұл әліпбиді сол замандағы қазақ қоғамы төте жазу немесе төте оқу деп атапты. А.Байтұрсынұлының төте жазуын тек қазақ зиялылары ғана емес, әлемдік тіл білімі (лингвистика) ғылымының көрнекті өкілдері де мойындап, жоғары бағалаған болатын (Е.Д. Поливанов, В.Н. Яковлев және т.б.). Мысалы, Е.Д. Поливанов А.Байтұрсынұлыныңәліпбиі туралы: Ол кездегі Қазақстанның істеген жұмыстарын рақаттанып еске түсірем. Ол кезде Қазақстанның соңынан басқа түрік елдері араб жазуын өңдеу, өзгерту жұмыстарын қолға алды. Бірақ ол жағынан Қазақстан басқа түрік елдерінің алдында отырды, басқаларға мұрындық болды. Қазақстаннан кейінгі орында Татарстан болды. Сол кездегі Қазақстан мен Татарстанның ескі жазуындай жақсы, дұрыс жазу болған жоқ. Араб әліппесіп дұрыстап өңдеу тек Қазақстан мен Татарстанның ғана қолынан келді. Қазақстанда мұны істеген Байтұрсынұлы болды [14, 32],–деп ерекше атап көрсеткен еді. Сөйтіп, А.Байтұрсынұлының зор еңбегінің арқасында қазақтың төл әліпбиі мен емлесі (жазу) дүниеге келіп, 1929 жылға дейін толық қолданыста болды. Тіпті 1929 жылы қабылданған латынша жазумен қатарласып, 1940 жылға дейін жарыса қолданылып келді. Қазақ қоғамындағы қолданысының өміршеңдігін бертінгі уақытқа дейін сақтай алды. Мәселен, алғашында ескіше сауат ашып, кейін төте жазумен білім-біліктілігін жетілдірген заманымыздың заңғар жазушылары М.Әуезов пен Ғ.Мүсірепов латынша, кирилше жазуларды оқып-үйренсе де, соларды бізден гөрі жақсырақ меңгерсе де, өмірлерінің соңына дейін өз қолжазбаларының басым көпшілігін бала шағында үйренген арабшаға негізделген қазақ әліпбиімен, демек А.Байтұрсынұлының төте жазуымен жазып өткен екен. Төте жазу халқымыздың жаппай сауат ашуында, жастарды сапалы оқытуда, қазақша газет-журналдар мен көркем шығармаларды көптеп басып шығаруда, жалпы қазақ жұртының мәдениеті мен әдебиетін дамытуда зор рөл атқарды.Қазір де өзінің сол қызметін әлі жоғалта қойған жоқ. ҚХР-да тұрмыс-тіршілік етіп тұрып жатқан миллионнан астам қандастарымыз осы жазуды күні бүгінге дейін кең пайдаланып, білім алып, ғылымды игеріп, оқулықтар мен оқу кұралдарын жазып, газет-журналдар, түрлі кітаптар шығарып, қолданып келеді. Қазақ тілі емлесін төл табиғатына әкеліп, реформалау мәселесі латын әліпбиі жобаларын жасаудан басталып отыр. Қазақ қоғамы, соның ішінде қазақтілділер бұл мәселеге белсене атсалысып, 100-ден астам жоба ұсынылды. Оған шетелдегі қазақтар да, тіпті, өзгетілді ағайындар да үн қосып келеді [15]. Оларды шартты түрде үш бағытта топтастыруға болады. 1-бағыт ортақ түркі әліпбиін құру мақсатында кеңейтілген (астылы-үстілі белгілері бар) латынға негізделеді (Ә.Жүнісбек т.б.). 2-бағыт бір дыбысқа бір таңба ұстанымы бойынша пернетақтада жоқ дыбыс таңбалары үшін диакриттік белгіні пайдаланады (Р.Абдықадыров т.б.). 3-бағыт негізгі латын таңбаларын ғана алып, пернетақтаға сыймай қалған дыбыстар үшін қосарланған таңбаларды пайдаланады (А.Шәріпбай т.б.). Соңғы екі бағыт компьютерлік бағдарламаларды мүлтіксіз пайдалану мақсатын көздейді. Қазіргі қолданыстағы кирилге негізделген қазақ әліпбиінде орыс тілінің барлық әріптері толығымен қоса қамтылғаны белгілі. Соған қатысты латынша жоба нұсқаларындағы дыбыс таңбаларының саны да әралуан. Кейбірі (Ә.Жүнісбек, Б.Қаңтарбайұлы) қазақтың төл дыбыстарына ғана арналған 28 таңбамен шектелуді жөн көреді. Бірақ Көк итті көп ит жеңедінің салдары ма екен, жоғарыда аталған Кеңесте талқыланған Ә.Жүнісбек жетекшілігімен дайындалған жобада өзгетілдік дыбыс-әріптердің барлығы қамтылыпты. Енді біреулері (А.Шәріпбай) кірме в, ф, х дыбыстары қосылған 31 әріптік әліпбиді жақтайды. Әліпбидегі дыбыс таңбаларына қарай емле ережелері түзілетіні белгілі. Осыған байланысты 28 және 31 таңбалы әліпби жобалары арасында келіспеушілік бар. Алғашқысы қазақ тілін бастапқы таза, яғни айтылым қалпына келтіруді, ол үшін кірме в, ф, х дыбыстарынан тазартуды ұсынады. Ол бойынша кірме сөздерді жазу үлгісі мынадай: халық – kalik, фабрика – pabryka немесе ‘pabryka, вагон – bagon немесе wagon. Соңғысы, яғни в, ф, х дыбыстары сақталуы тиіс деп есептейтіндер кірме сөздердің жазылу үлгісін сол қалпында сақтауды көздейді. В, ф, х дыбыстарын қалдыру керек деушілердің қатарында қазақ тілінің майталман мамандары да аз емес. Олар: Бұл в, ф, х дыбыстары тілімізге орныққан, оларды айтуға артикуляциялық базамыз қалыптасқан. Оны қайта өзгерту мүмкін емес. Сондықтан да бұл таңбалар шетел сөздерін дәл таңбалау үшін жаңа әліпбидің құрамында болуға тиісдеп біледі. Сөйтіп, қазіргі уақытта мәселені шешудің екі жолы ұсынылып отыр: бірінші ұстанымдағылар қазақтың 28 төл дыбысымен шектеліп, айтылым бойынша жазуды көздесе, екінші ұстанымдағылар өзгетілдік в, ф, х дыбыстарын әліпби құрамында қалдырып, бұрынғы жазылым емлесін сақтауды мақсат тұтады. Ал біздің ойымызша, алдағы уақытта латын әріптеріне негізделетін жаңа әліпбиді оңтайлы құрастырып, оны тиімді пайдаланып, еш өзгеріссіз қолданыста болып келе жатқан өзгетілдік сөздерді тіліміздің табиғи бітім-болмысына ыңғайлап жазу үшін, оның сандық-сапалық (дыбыстардың саны мен олардың қалай таңбалануы) жағы мен емле қағидалары – Ахмет Байтұрсынұлының тоғыз дауысты және он тоғыз дауыссыз дыбыстардан тұратын әліпбиінен алшақ кетпеуі керек, сонда ғана қазақ жазуы өзінің төл табиғатын тауып, айтылым (орфоэфия) мен емле (орфография) арасындағы сәйкессіздіктен арыла алады.

Қорытынды
Ахмет Байтұрсынов қазақ тілін 20 ғасырдың бас кезінде қалыптастырып , оның іргетасын қалады. Араб графикасына негізделген қазақ жазуының реформаторы. Қазақ тіл білімінің атасы . Ахмет Байтұрсынов зерттеуші ғалым. Қазақ тіл білімінің терминдерін қалыптастырушы .Бұл зерттеу жұмысында А.Байтұрсыновтың еңбектері мен қазақ тіл біліміне енгізген терминдерінің классификациясы жасалып ,олардың қолданылу аясы анықталды.













ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы, Ана тілі. 1992 ж.2. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі. – Алматы: Қазақстан, 1988.3. Орфографиялық сөздік / Құраст.: Н.Уәлиұлы, А.Фазылжанова, Қ.Күдеринова, Ғ.Әнес. – Алматы: Тіл білімі институты, 2007. – 480 б.4. Кеңесбаев І. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы.5. Сыздықова Р., Жанпейісов Е. Қазақ тілінің тарихы. – Алматы: Мектеп – 1968. – 239 б.6. Айтбайұлы Ө. Қазақ сөзі. – Алматы: Эвро. – 1997.7. Барлыбаева Р. Қазіргі қазақ тіліндегі қоғамдық-саяси лексика. –Алматы: Мектеп, 1978. –144 б.8. Уәлиев Н., Алдашева А. Қазақ орфографиясындағы қиындықтар. – Алматы: Ғылым, 1986.9. Сауранбаев Н. Қазақ тіл білімінің проблемалары. Таңдамалы еңбектерінің жинағы. – Алматы: Ғылым, 1988.10. Ислам Жеменей. Парсыша-қазақша және қазақша-парсыша сөздік. –Алматы: Санат, 1994.11.Аманжолов А. Түрік филологиясы және жазу тарихы. –Алматы: Санат, 1996.12. Назарбаев Н.Ә.Қазақстан-2050 Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты /13. Сыздықова Р. Ахмет Байтұрсынов /Өмірі мен қызметі туралы/. /А.Байтұрсынов. Тіл тағылымы. – Алматы, 1992.14. Стенографический отчет научно-орфографической конференции, созванной 2-4 июля 1929 г. Научно-методическим Советом НКП и ЦКНТА. –Алматы, 1930 – С. 58.15. Азер Хасрет: Біз қателестік, Сіздер қателеспеңіздер!. http://www.azerhasret. com/
16 . Ахметтану бастамалары: Оқу-әдістемелік құрал. –Қ.: Болашақ баспасы, 2005. – 207 б.
17. Байтұрсынов А. Тіл тағлылымы (Қазақ тілі мен оку-ағартуға қатысты еңбектер) –А.: Ана тілі баспасы, 1992. - 448 Б.
18.Құрманбайұлы Ш. Алаш жене терминтану (ХХ ғасырдағы қазақ терминолгиясы; 1910-1930 жылдары): монография. – А.: Ел-шежіре ҚҚҚ, 2008. – 240 б.
19.Тіл білімі сөздігі / Жалпы ред.басқарған проф. Э.Д.Сүлейменова.-Алматы: Ғылым, 1998.-544 б.
.Большой энциклопедический словарь. Языкознания / гл.ред. В.Н.Ярцова.-М., 2000.-687 с.
21.Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов.-М.: Советская Энциклопедия, 1966.-608 с.
22.Шанский Н.М. О некоторых актуальных вопросов методики русского языка как наука // Пролемы совершенствования содержания и методов обучения русскому языку в 4-8 классах.-М.: Педагогика, 1969.-С. 9-14
23.Джусупов М. Фонемография А.Байтурсынова и фонология сингармонизма.-Ташкент: Узбекистан, 1995.-176 с.
23.Жүсіпұлы М. (Джусупов М.) Ахмет Байтұрсынұлы және қазіргі қазақ тілі фонологиясы. Алматы: Ғылым, 1968.-216 б.
24.Жүнісбек Әлімхан. Фонетикалық атаулар жайында // Ұлттық рухтың ұлы тіні.-Алматы: Ғылым, 1999.-262-268 бб.
.Досмұхамедұлы Х. Қазақ-қырғыз тілінің сингармонизм заңы. Аламан.-Алматы: Ана тілі, 1991.-81-99 бб.
26.Жүсіпұлы М. (Джусупов М.) Сингармонизм фонологиясы // Тілтаным (Языкознания).-2001.-№2.-23-34 бб.












































Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Утжанова Карлыгаш Абдрахмановна
Жарияланған уақыты:
2019-01-28
Категория:
Қазақ тілі
Бағыты:
Ғылыми жұмыстар
Сыныбы:
10 сынып
Тіркеу нөмері:
№ C-1548686205
2222
333
444
555
666
7
888
999