Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
Химиялық жұмбақтар
Материал жайлы қысқаша түсінік: ұстаздарға қажетті материал
Материалды ашып қарау
Химиялық жұмбақтар.
1.Химияның дерегі,
Патша арағы дер еді.
Патша да оны ішпейді,
Басқа да оны ішпейді,
Дүкендерге түспейді,
Айтшы неден істейді?
2.Қәне қандай тыңайтқышты,
Өнімді молайтқышты,
Аламыз қалған күлден,
Айтшы атын білсең?
3.Өсімдікке нәр беріп,қуат болған,
Өнімі артып,егістің қырман толған.
Бұл қандай зат:қанындай өсімдіктің
Беретұғын химиктер жасап қолдан?
4.Қоссаң кірді кетіріп,
Ішсең тәбет көтеріп,
Шыны ыдыста тұрағы
Асханада тұрады.
5.Ауыр тұрмыс,тұсаса да,кеше сын,
Жібермеген өз еншісін,есесін.
Өзі химик,композитор ғалымның
Атын атап,бұл жұмбақты шешесің.
6.Ішсең сусын,жесең май,
Айтшы,кәне,тоқталмай.
Сүттен тағы қандай зат
Жасайтынын ойлап тап.
7.Шарлатып кеңістігін космостың,
Көрсеткен жер жүзіне кереметті.
Жойқын күш,сарқылмайтын жылу көзі,
Кім біледі:химиялық элементті?
8.Қымбат деп айтатындай емес алтын,
Сонда да тапты игілік одан халқым.
Апарып Айға елімнің туын тікті
Жемісін ақыл-ойдың,елдің салтын.
9.Иісі,дәиі де жоқ ұсталмайды,
Ол болмаса,тіршілік өмір де жоқ.
Ол болмаса,отын да тұтанбайды,
Қалады қарауытып,көмір боп шоқ.
10.Жалыны бар,түтіні жоқ,
Ыдысқа күйе қонбайды.
Қандай отын,ойланшы дос,
Жанса күлі қалмайды?
11.Тоң май деп қолмен ұстап жүрме кетіп,
Денеңді күйдіреді мөлдіретіп.
Ерітіндісі мөп-мөлдір судан тұнық,
Алатын майға қосып,сабын етіп.
12.Ақ түйір айналады тыным таппай,
Жүргендей су бетінен орын жақпай.
Аздан соң суға сіңіп жоқ болады,
Оқушым ойланып көр,тынба таппай.
13.Күмістей түсі жылтыр,өзі сұйық,
Буланбас,қайнатсаң да отынды үйіп.
Көрсететін суықты,жылуды анық.
Қандай зат:құрал жасар соны құйып?
14.Су бетінде қалықтап,
Қандай металл жүзеді.
Айтшы ойланып,денеңде
Жетпейтін қай тұз еді?
15.Табылса бұрын там-тұмнан,
Қазір көп әрбір өлкеде,
Қымбат болды алтыннан
Қандай металл ертеде?
16.Өзі жеңіл,өзі ақ
Самолеттің деталы.
Қәне,достым,ойлан тап,
Осы айтылған металды.
17.Алғаш болды белгілі,
Күнде қандай элемент?
Одан кейін біз оны,
Жерден зерттеп тауып ек.
18.Өзі физик,геолог жер зерттеген,
Географ та одан артып өтпеген.
Қазандаалғаш қайнатып шыныны да,
Қай химик туған елін еткен өлең?
19.Бір элемент инертті газдар текті
Өзіне тән топшадан орын тепті.
Басқалары пысық па,соны ғана,
Неліктенеріншекдеп атап кетті?
20.Табылған соң жерден 105 элемент,
Жерді үлкен дене дейміз керемет.
Бірақ бөлсек әрқайсысына еншісін
Екеуіне төрттен үші келер еді.
Атаңдар сол элементті,
Құрап тұрған кереметті.
21.Өзінде болмаса да дәм мен татым,
Адам мен жануарды улатады.
Өсімдік өспес еді болмаса,
Қандай газ,атын оның кім айтады?
22.Бірі жанып,бірі қолдап жануды,
Екі элемент бізге бұрын танылды.
Өрт болып ед,сөндіруге көп адам,
Қосылысын алып соған ағылды.
23.Алтын менен күмісті кім білмейді,
Қолда болса қуанып,кім күлмейді.
Химиктерге жақпайтын не сыры бар?
Әрқашан: жаман металл құрғыр дейді.
24.Болмаса да айқын түсі-тұманды,
Иісі бар көңіл ашар ұнамды.
Шаттандырғышқандай газды білесің,
Кім айтады,қасиетін кім ұға алады?
25.Кейде қатты тас тілетін болаттан да,
Кейде жұмсақ,қолға алсаң қалар таңба.
Табиғатта бар ма элемент осындай?
Тауып бер,ойлансаң да ұзақ таңға.
26.Сұйық,қатты,бу болып құбылатын,
Ішіп,кешіп жүзетін қандай затың.

Мыңдап бір жерге жиналады,мысалы,Түркмениядағы Бахардан үңгірінен 40000 ға жуық жарқанатты кездестірген.
Жарқанаттар түн жануарлары.Бірақ олар қараңғыда қалай ұшады,қорегін қалай табады?Ұшқан кезде қандай органды басшылыққа алады?-деген сұрақтар адам баласын ертеден ойландырып келген болатын.
Ол сұрақтың жауабын табу үшін Италия физиологі Ладзаро Спалланцани XVIII ғасырдың аяғында мынадай тәжірибе жасаған.Жарқанаттың екі көзін көрмейтіндей етіп таңып,еденнен үйдің төбесіне дейін көптеген жіпті керіп,бөлмеге әлгі жарқанатты жіберген.Сонда жарқанат көзі бар кездегідей,ешбір жіпке соқтықпай ұша берген.Спалланцани тәжірибесін қорытындылай келіп,жарқанат ерекше жаралған,өзіндік сезу органы бар жануар деп тұжырымдаған.
Ал оның тәжірибесін жалғастырған әріптесі шведциялық Шарль Жюрин,керісінше жарқанаттың құлағына естімейтіндей етіп балаусыз жапсырған.Бұл тәжірибеде жарқанат керегеше керілген заттарға соқтығып,соқыр организмнің әрекетін көрсеткен.Сонда қалай,олар құлағымен көретін болғаны ма?-деп күманданады Ш.Жюрин.
Совет ғалымы Кузякин 1946 жасаған тәжірибесінің қорытындысында жарқанаттың есту органының өте жақсы жетілгенін,оның 12-ден 98000 герцке дейінгі дыбысты сезетінін анықтады.
Олай болса,жарқанаттар да дыбысты есту органы арқылы қабылдайды.
55.Әтеш.56.Құмырсқа.57.Әтеш.

Химиялық жұмбақтардың жауабы
1.Патша арағы деп бір көлем азот қышқылы мен үш көлем тұз қышқылының қоспасын айтады.Мұндай қоспадағы ерітіндіге салынған барлық металдар,оның ішінде металдардыңпатшасы деп аталатын алтын да ериді.Сондықтан осы қоспаны патша арағы деп атап кеткен.
2.Өсімдіктің күлінде көптеген микроэлементтер:Mg,Mo,Mn,FeCu,Ni және басқа да бірсыпыра минеральдық тыңайтқыштар болады.Олардың ішінде күл құрамындағы ең көп зат хлорлы калий тұзы(KCl)
3.Азотты,фасфорлы,калийлі және әр түрлі тыңайтқыштар.Олар өсімдіктердің өсуіне,дамуына тұқымымен жемісінің сапалы болуына,түсімінің артуына үлкен әсер етеді.Қазір бүкіл еліміздің егісітік жерлерін тыңайту үшін нитрофос,суперфосфат,преципитат,калий,натрий селитралары,аммофос сияқты көптеген бағалы тыңайтқыштар ауыл шаруашылығына кеңінен қолданылады.
4.Сірке суы.Бұл үй тұрмысында жүн маталарды,одан жасалған бұйымдарды жуғанда пайдаланылады.Өйткені ол матаның өңін ашады,әрі боялған мата болса,бояуының шығып,Бүлінуінен сақтайды.Сол сияқты кімге тамған сия дақтарын кетіреді.
Сонымен қатар сірке суын асханада тамаққа қосады.Сірке суы қосылған тамақ тәбетті ашады,әрі ондай тамақтың дәмі ұнамды болады.Әдетте асханаларда оның 5 проценттік ертіндісі пайдаланылады.
5.Профессор,химик-органик Александр Порфирьевич Бородин(1834-1887)-жұртшылыққа белгілі композитор.Ол Князь Игорь операсының авторы.Көптеген симфония,квартеттер,романстар жазған.
6.Сүттен түйме,тарақ,әр түрлі тұтқалар,радио,телевизор т.б заттардың бөлшектері,граммафон пластинкалары сияқты көптеген заттар жасалады.Ондай заттарды жасау үшін,сүттен белок заттарын,яғни казеинді бөліп алып,химиялық өңдеулерден өткізеді.Казеин ақ түсті ұнтақ,одан галалит алынады.Москвада галалит дайындайтын арнайы завод бар.
7.Радиактивтік элементтер дегеніміз өзінен көрінбейтін сәуле шығаратын элементтер.Олардың ядросы ыдыраған кезде өзінен өте көп мөлшерде жылу бөліп шығарады,әрі апат тудыратын қысымның пайда болуына себепші болады.Бұған уран,радий т.б көптеген элементтер жатады.Қазіргі кезде осы элементтерді аса тез ұшатын самолеттерде,ракеталар мн әр түрлі космос корабльдерінде жанар май есебінде пайдаланылады.
8.Темір.Темірдің,яғни темірден жасалған заттардың тұрмыста,ауыл шаруашылығында,техникада қолданылмайтын жері жоқ.Космос корабльдердің,планета аралық ракеталардың денесі,тетіктері жоғары сапалы темір құймаларынан жасалады.
9.Оттегі.Ол ауаның құрамындағы жану құбылысын қодайтын газ.Оттегі қатыспаған жерде жану процесі жүрмейді.Сондай-ақ оның тыныс алуда да маңызы зор.Егер оттегі жер бетінде болмаса,онда тіршіліктің де болуы мүмкін емес.Себебі тіршілік ететін организмдердің барлығы оттегімен тыныс алады.Ол организм үшін маңызы зор зат алмасу процесіне қатысады да,соның нәтижесінде тіршілікке қажетті жылу бөлініп шығады.
10.Газ.Табиғатта жанғыш газдардын бірнеше турі (табиғи газ немесе шалшык газы,мұнай,рудник газы т.с.)кездеседі.Табиғатта бул газдар оттегінің катынасынсыз-ак,органикалык заттардың ыдырауы нәтижесінде пайда болады.Кейінгі жылдары еліміздің көптеген жерінен аныкталып,көп мөлшерде өндіріліп,калада,өндірісте,тіпті ауылдар мен кыстактарда отын есебінде пайдаланады.
11.Куйдіргіш натрий,куйдіргіш калий.Бул екеуінін де тусі ак,тоңмай тәрізді катты зат.Оны колмен ұстауға,денеге тигізуге болмайды.Егер колмен ұстап денеге тигізсе-күйдіреді.Сол себепті оларды күйдіргішдеп атайды.Олардын көмір кышкыл тұздарына(Na2CO3,K2CO3)белгілі мөлшерде май косып,кайнатып,сабын,сабын жасайды.Көмір кышкыл натрий тұзынан жасалған сабын катты,ал калий тұзынан жаалған сабын сұйык болады.
12.Сынап.Бұл-жылтыр,күміс түсті сұйық металл.Ол 39-та қатады,357-та қайнайды.Сынап температураны анық көрсететін аспаптар (термометрлер)жасау үшін және басқа мақсаттарға қолданылады.
13.Су бетінде қалықтап жүзетін натрий,калий,литий сияқты сілтілік металдар.Олардын меншікті салмағы судан жеңіл болғандықтан,су бетінде қалықтап,жүзіп жүріп әрекеттеседі.
14.Адам денесінде бірсыпыра минеральдық тұздар бар,оның ішінде ас тұзы (NaCI) жетіспейді.Сондықтан біз оны әрқашанда тамаққа қосып ішеміз.Сол сияқты ет,май,овощ т.б. тамаққа пайдаланатын заттарды тұздауға т.б. мақсаттарға пайдаланамыз.
15.Алюминий.Бұл металл өте аз мөлшерде өндірілгендіктен өткен ғасырдын аяғына дейін қымбат бағаланып келеді.Мысалы 1кг алюминий 1854 ж.жаңа ақшамен -120 сом,1856 ж.-12 сом,1913 ж.-0,7 тиын,қазір бұдан әлде қайда арзанға түседі.Өйткені оның табиғаттағы қоры өте мол,әрі ол елімізде өте көп мөлшерде өндіріледі.
16.Алюминий.Бұл-жер қыртысында ең көп тараған металл.Химиялық актив металл болғандықтан тек қана қосылыс түрінде кездеседі.Ондай қосылыстарға:алюмосиликаттар,бокситтер,корнд және наждак жатады.
17.Гелий.Бұл алғаш Күн спектрінен анықталып,кейін Жерден табылған элемент.Гелийді 1868 ж.Жансен,Локиер,Франкланд ашқан.Гелий грекше –гелиос –Кун деген сөз.
18.М.В.Ломоносов. Орыстын ұлы ғалымы Ломоносов ғылымның көптеген салаларын жан-жақты меңгерген, аса кемеңгер дарын иесі болған.Оңың физика,гиология химия ғылымдарының саласында осы заманымызға дейін кәдеге асып,өз мазмұнын жоймоай қолданылып келе жатқан көптеген еңбектері бар.Ломоносов-тұңғыш рет мен математиканы химияға пайдаланған ғалым.Түрлі –түсті шынылармен жасаумен шұғылданған.Ломоносов әрі ақын,ол көптеген өлеңдердің,оның ішінде Темір поэмасының авторы.
19.Аргон.Аргонды 1894 ж.Рамзай мен Релей ашты.Аргон-инертті газ,химиялық қасиетіне қарағанда ол өте битарап элемент.Оның аты да осы қасиетіне сәйкес қойылған.Аргон-грек сөзі,әрекетсіз,еріншек деген мағына береді.Бұл ешқашан да химиялық қосылысқа қатыспайтын элемент.
20.Оттегі және кремний.Бұл екеуі қазіргі белгілі 105 элементтің ішіндегі әлде қайда көп таралғандары.Оттегі жер қыртысының 49 процетін,ал кремний26 процетін құрайды.Егер екеуін қосатын болсақ,жалпы жер қыртысының 75 процетін,яғни алатын болады.Бұл элементтер табиғатта бос күйінде кездеспейді,ол әр түрлі заттардың,қосылыстардың құрамына кіреді.
21.Көмір қышқыл газы-СО .Бұл ауыр газдардың бірі.Ол ауада көбейіп кетсе,ада да,жан-жануарлар да улап қалады.Алайда көмір қышқыл газы болмаған жерде өсімдіктер өсе алмайды.Өйткені өсімдіктерге фотосинтез процесінің нәтижесінде түзілетін органикалық зат-крахмал көмір қышқыл газының қатысуымен ғана пайда болады.Көмір қышқыл газы болмаса,крахмал түзілмесе,өсімдік ұзақ тіршілік ете алмайды.
22. Оттегі,сутегі және су.Мұның ішінде жанатын –сутегі газ,ал оттегі жануды ғана қолдайды.Сутегі оттегінде жанған кезде пайда болатын зат-су.Бірақ,бұл реакция кезінде сутегінің екі бөлігі,оттегінің бір бөлігімен қосылып,су молекуласын түзеді.Ал суды өрт сөндіруге пайдаланатыны баршамызға мәлім.
23.Алтын мен күмістің химиктерге ұнамауына себепші болатын ерекшелігі-бұл металдардың активтік қатарында ең соңғы орында тұруы.Алтын да күмісте-таза күйінде өте баяу тотығатын металдар.Алтынды ауада қатты қыздырғанның өзінде де өзгермейді.Табиғи таза алтынға қышқылдар да әсер ете алмайды.Ал күміс азот қышқылынан басқа қышқылдармен әрекеттесе алмайды.
24.Азоттың шала тотығы –N O және оттегі.Жеңіл-желпі операциялар жасаған кезде осы екі газдың қоспасын пайдаланады.Бұл газдардың қоспасымен тыныс алғанда нерв жүйелерінің жұмысы жақсарып сергитіндіктен,оны шаттандырғыш газ деп атаған.
25.Көміртектің аллотропиялық түр өзгерістері.Көміртегінің табиғатта екі аллотропиялық түр өзгерісі-алмаз бен графит кездеседі.Бұлардың қасиеттерінің әр түрлі болуы олардағы атомдардың кристалл торларына,байланысты.Мәселен,алмаз кристалында көміртегінің әрбір атомы,одан бірдей қашықтықта орналасқан,көміртегінің басқа төрт атомымен ковалентті байланысады.Сол себепті барлық бағытта байланыс беріктігі бірдей болып,өзінің сапасы жағынан металдан да қатты болады.Оны металдарды жонуға,әйнектерді тілуге,тау жыныстарын бұрғылауға арналған аспаптар жасауға т.б. мақсаттарға қолданылады.
Графитің кристалында көміртегінің атомдары алтын бұрыш түрінде қабат-қабат болып орналасады да,көрші қабаттармен арасындағы байланыстары берік болмайды.Сондықтан кристалдары жұқа қабыршақ түрінде үзіліп кетіп отырады.Екінші бір ерекшелгі:графитте металдардағыдай нашар байланысқан электрондар болады.
Графит сұр түсті металл,жарқылы бар зат.Қозғалмалы электроны болғандықтан электр тоғы мен жылуды біршама жақсы өткізеді.Сипағанда қолға май тәрізді сезілетін өте жұмсақ зат.Сондықтан оны қарындаш жасауға,қажалатын тетіктердің арасына жағар май,электродтар,жылу алмастырғыш түтіктер жасау үшін пайдаланады.
26.Су.Температураның өзгеруіне сай,су өзінің физикалық күйін өзгертетіні белгілі.Мәселен,ол қалыпты
Қыздырып соқсаң иленеді
Балға мен төстік именеді(темір)
Барма жоқ па оны анық білмейсің
Ол жоқ жерде өмір сүріп жүрмейсің(ауа)
Сыныптан бір шықпайды,тимесең жұқпайды
Жәрдемсіз ол жұқпайды( бор)
Чемодан жасаған(Менделеев)
Күміспен апталған,теңгемен қапталған(балық)
Құрғақ жерде сақтайсың,онсыз тамақ таттпайсың(ас тұз)
Аз сөз алтын,көп сөз көмір...
Изумруд(AI Si Cr Be)

Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Турлыбекова Айжан Қуанышқызы
Жарияланған уақыты:
2018-12-24
Категория:
Химия
Бағыты:
Жұмбақтар
Сыныбы:
Барлығы
Тіркеу нөмері:
№ C-1545669224
2222
333
444
555
666
7
888
999