Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

«Т.Айбергенов поэзиясының тілдік-танымдық сипаты»
Материал жайлы қысқаша түсінік: Мұғалімге
Материалды ашып қарау
Т.Айбергенов поэзиясының тілдік-танымдық сипаты

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ..................................................................................................................3

1. Т.АЙБЕРГЕНОВ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ЛИРИКАЛЫҚ СИПАТЫ
Тілдегі лириканың зерттелуі............................................................................8
1.2 Т.Айбергенов шығармашылығының зерттелу барысы.................................12
1.3 Т.Айбергенов поэтикасының лингвостилистикалық сипаты......................16
1.4 Т.Айбергенов лирикасындағы көркемдеуіш құралдардың қолданысы.......25

2. Т.АЙБЕРГЕНОВ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ТАНЫМДЫҚ СИПАТЫ
2.1 Т.Айбергенов лирикасының тілдік дүниетанымдық ерекшелігі.................38
2.2 Т.Айбергенов лирикасының концептілік өрісі..............................................42
2.3 Т.Айбергенов лирикасындағы сандық ұғымдардың танымдық сипаты......54
2.4 Т.Айбергенов лирикасындағы түр-түстердің танымдық мазмұны.............57

ҚОРЫТЫНДЫ......................................................................................................66

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ........................................................69

ҚОСЫМША...........................................................................................................71




















КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі таңда адамның білімге сұраныс қажеттілігі ғылым зерттелуінің кеңеюіне әкелді. Тіл – адам дүниетанымының басты тетігі. Тіл – адам санасында ғалам туралы түсінік тудыратын білім коды. Таным моделі арқылы шындықты игеруші сана қызметінің нәтижесінде танымдық көзқарас пайда болды. Бұл зерттеуде қарапайым фрагмент ретінде Т.Айбергенов лирикасын тілдік-танымдық тұрғыда саралау негізге алынды. Өйткені, ұлттық рухани болмысымен дараланған жеке тұлғаның тілдік танымында ойлау жүйесінің ғаламға қарым-қатынасы үлгілері жинақталған.
ХХІ ғасыр лингвистикасында тілді ұлттық таным коды тұрғысынан қарастыру белсенді түрде қолға алынуда. Адамзат қажеттілігінің білімге сұранысының дамуы зерттеу бағыттарының кеңеюіне алып келді. Әр ұлттың айналадағы дүниені танып-білуі, әлемді тану формасы, рухани құндылығы, барлық болмыс-бітімі сол этностың тілімен тығыз байланысты. Ұлттық дүниетанымы сол тілдің терең құрылымдарынан, терең лексикасынан, сөздік қорынан орын алатыны белгілі. Сондықтан тілді тек тілдік тұрғыдан ғана зерттемей, таным тұрғысынан кодтау, когнитивті лингвистика аясында қарастыру бүгінгі қазақ тіл біліміндегі жаңа бағыттардың бірі. Яғни, тілді теориялық-танымдық тұрғыда зерттеудің қажеттілігі туып отыр. Бұл процесс тіл мен адам санасын тұтастықта қарастыра келіп, тілдік білімнің күрделі құрылымын, болмысты танытушы жүйе ретінде сипатталады. Адамзат өзін қоршаған әлемдегі құбылыстарды, шындықты түйсініп қана қоймайды, ақпаратты өзінше танып, қайта құруға талпыныс жасайды, қорытады, баға береді, тәжірибеде қолданады, екінші сөзбен айтқанда, тұтас көрініске ие болған ғаламның тілдік бейнесі жасалады. Бұдан дүниені танудың басты құралы – тіл деген формула шығатыны белгілі. Әр тілде өз болмысына тән әлемді құру болатыны сияқты жеке индивидтың де танымдық әлемі бар. Сонымен бірге, әр тіл ең алдымен өзіне қатысты ұлт әлемін сипаттайды.
Сонымен, когнитивтік парадигма жалпы және жеке ғылыми зерттеулердің тоғысына алып келеді. Атап айтар болсақ, адам әншейінде мән бере бермейтін, терең тілдік санада қалыптасқан сөйленіс құрылымдарын философиялық, логикалық, психологиялық, танымдық негіздерге сүйене отырып, санада абстракцияланған когнитивтык модель түріндегі тілдік көріністер мен элементтер зерделенеді. Қазіргі таңда тілдің табиғатын жан-жақты тануға арналған тіл біліміндегі зерттеу жұмыстары ұлттың ойлау жүйесіне тән ерекшеліктерімен және этностың өмір сүру болмысымен тығыз бірлікте алынып, когнитивтік тұрғыдан зерделеу бүгінгі күн тәртібінің көкейкесті мәселелерінің біріне айналды. Осымен байланысты Төлеген Айбергенов поэзиясының тілінде халықтың мәдени өмірі мен тарихы, мыңдаған жылдар бойы жинақтаған танымы мен білімінің көрінісі жатыр.
Т.Айбергенов поэтикасының тілдік табиғатын халқымыздың таным-түсінігімен байланыстыра қарастыру қазақ тіл білімінде ұлттық танымға негізделген жаңа үрдістегі зерттеудің мәнін ғылыми тұрғыдан байытады.
Қабылдау мен таным процесінде адам әр түрлі білім жүйелерінен алынған ақпараттарды біртұтас бірлік етіп жинақтайды. Тіл мен әлем арасындағы байланыс негізінде пайда болған танымға әр ғылым саласында түрлі тұжырым айтылғанмен, негізгі ой бәріне де ортақ. Таным – философиялық ұғым. Таным теориясы – айналадағы қоршаған дүниенің адам санасында белсенді бейнелеуін, білімнің шындыққа қатынасын қоғамдық тәжірибе негізінде іске асатын таным үрдісінің заңдылықтарын, оның түрлерін, әдіс-тәсілдерін қарастыратын және зерттейтін ғылым саласы [1]. Философиялық тұрғыда таным деп – біз адамның жағалай ортаны зерттеудегі ерекше рухани іс әрекеті деген анықтама берілген. Ғылымда танымға нақты ғылыми негізде тұрақталған анықтама берілмеген. Өйткені таным өте күрделі үрдіс, оған адамның бүкіл жан дүниесі –түйсіктері, ақыл ойы, ырқы, сезім тебіреністері, ішкі көкей көзі (интуиция) – бәрі де өзара бір-бірімен байланысты түрде қатысады. Шынайы таным үрдісінде оларды бір-бірінен ажырату мүмкін емес.
Танымдық үрдістер арқылы (қабылдау, түйсіну, ойлау, сөйлеу, қиял, елес, ес) адам өзін қоршаған әлем мен заттар, құбылыстар мен ұғымдардын өзіне тән белгілерімен қасиеттері жөнінде ой қортып, пікір болжам қалыптастыра алады. Зерттеуші Э.Оразалиева танымға мынадай анықтама береді: Таным адамның ішкі мүмкіндіктерін әсер етуші күштермен байланыстыратын, оның қоршаған әлеммен болмысын сипаттауға мүмкіндік беретін және аралық қатынасты табиғи заңдылық ретінде немесе заттармен құбылыстардың өзара әсер етуінің салдары деп дәйектейтін маңызды ұғымдардың бірі болып табылады.
Т.Айбергенов позиясын тілдік-танымдық тұрғыда қарастырудағы басты мақсат – субъектінің ментальді қасиеттерін, ұлттық сипатын саралау, индивидуалды болмысына терең үңілу. Осы ретте когнитивті лингвистиканың басты ұғым категорияларына тоқталып өтсек.
Когнитивті лингвистиканың басты ұғым категориясы – ғаламның тілдік бейнесі, ғалам бейнесі, ғалам моделі. Ғалам бейнесі дегеніміз – адамды қоршаған объективтік шындық. Ол танымға тәуелсіз өмір сүреді. Ал табиғи тіл біздің ғалам туралы біліміміз – толық қамтып бейнелеген негізгі форма,- дей келе ғаламның тілдік бейнесіне бейнелер емес, бейнеленгендер енеді. Ол – субъективті тәжірибе негізі, - деп түсіндіреді. Е.М. Абақан әлемнің тілдік бейнесінің жасалуы жеке адамға немесе жалпы адамзатқа тән құбылыс деп түсіндіреді: Оның когнитивтік сипаты (санаға қатысты), гносологиялық (танымдық) сипаты адам ойында пайда болады. Бірақ әлемнің тілдік бейнесі қоршаған ортаның тікелей, тура бейнесі бола алмайды екен. Себебі, болмыс пен тілдің арасынды адамның санасы тұрады.
Бұл ғылыми зерттеу жұмысында Төлеген Айбергенов лирикасын ең алдымен әдеби тұрғыдан саралап, бағамдап алмақпыз. Оның лирикасындағы өзіндік қолтаңбасын, дүниеге көзқарасын, әлем туралы пайымын сөзбен өруі т.б. ерекшеліктерін жан-жақты зерделеу басты міндет. Соның негізін басшылыққа ала отырып, тілдік-танымдық әлеміне терең бойлап, ғалам туралы түсінігінің лиризмдегі бейнесін өзіндік тұрғыдан талдау негізгі мәселе етіп алынды.
Алғашқы тарауда ақын шығармашылығының зерттелу барысы, өлеңдеріндегі лиризм, поэтикасындағы лингвостилистикалық ерекшелігі, троптардың, өлең өлшемдерінің қолданысы сипатталады.
Ал екінші тарауда Төлеген Айбергенов лирикасы таным тұрғысынан қарастырылып, поэтикада қолданыс тапқан тілдік бірліктердің концептуалдық сипаты, сандық ұғымдардың лингвофилософиялық аспектідегі көрінісі, түр-түс атауларында жинақталған ғалам жөніндегі түсінік аясы кеңінен зерделенеді.
Тақырыптың зерттеліну деңгейі. Т.Айбергенов поэзиясының тілдік, көркемдік ерекшелігі ғалымдардың зерттеулерінен тыс қалған емес. Филология ғылымдарының кандидаты Р.Аяпбергенұлының Төлеген Айбергеновтың ақындық мұрасы монографиясы, С.Елубайдың Мен марттағы найзағай күркірімін, Е.Ысмайловтың Жүрегі толы сағыныш, М.Шахановтың Оның тойы тарқамайды атты мақалалары мен зерттеулері осының айғағы.
Ғылыми жобаның мақсаты. Т.Айбергенов поэзиясындағы тілдік бірліктердің тілдік, танымдық табиғатын ашу, ерекшеліктерін айқындау. Бұл мақсаттарды орындаудағы басты орындалатын міндеттер легі мыналар:
– тілдегі лирикалық зерттеулерге шолу жасау;
– Т. Айбергенов лирикасының зерттелу жайына назар аудару;
– Ақын поэзиясының лингвостилистикалық сипатын анықтау;
– Т.Айбергенов лирикасының көркемдік мазмұнын талдау;
– Т.Айбергенов лирикасының тілдік-дүниетанымдық ерекшелігін талдау;
поэзиясындағы сан ұғымдардың лингвотанымдық мәнін ашу;
– Ақын поэзиясындағы сандық ұғымдардың, түр-түс атауларының қолданылу барысындағы танымдық мазмұнын зерделеу.
Ғылыми жобаның ғылыми жаңалығы. Зерттеу жұмысында Т.Айбергенов поэзиясы тіліндегі бірліктер лирикалық, танымдық сипаты тұрғысынан зерттелініп, мына мәселелердің шешімін тапты:
Т.Айбергенов шығармаларындағы тілдік бірліктердің танымдық мәні дәйектелді;
ақын поэзиясына лингвостилистикалық талдау жасалынып, көркемдік мәні айқындалды;
ақын поэзиясындағы сандардың танымдық сипаты анықталды;
тіл мен этнос тұтастығынан тұратын ұлт дүниетанымының көрсеткіші болып табылатын Т.Айбергенов поэзиясының тілі теориялық негізде зерделеніп, оның танымдық табиғаты мен құрылымы лингвомәдениеттанымдық, лингвофилософиялық тұрғыдан дәйектелді;
Т.Айбергенов поэзиясындағы түр-түстерге қатысты тілдік бірліктердің қолданылу ерекшелігі айқындалып, оның танымдық мәні талданды;
Ғылыми жоба құрылымы мен көлемі Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан тұрады. Жұмыстың соңында пайдаланылған әдебиеттердің тізімі мен қосымша берілген.
1. Т.АЙБЕРГЕНОВ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ЛИРИКАЛЫҚ СИПАТЫ

1.1 Тілдегі лириканың зерттелуі

Әдебиет – сөз өнері болса, тіл әдебиеттің материалы екендігі басы ашық аксиома. Қоғамдағы шындық – оның негізгі нысаны болса, адам – оның басты пәнін құрайтыны белгілі. Өмір шындығы, болмыс бояуы сан алуан болғандықтан оны әдебиетте сөзбен бейнелеу әр түрлі тәсілдер мен формалар арқылы жүзеге асатыны анық. Ол адамзаттың қоғамдық, рухани даму тарихымен тығыз байланысты. Біз сөз етіп отырған әдебиетіндегі тектің екінші сатысы – лирика.
Ежелгі грек дәуірінің өзінде-ақ гректер әдебиеттің тектерін эпос, лирика, драма деп бөлген. Әдеби тектердің қалыптасуы, дамуы жөніндегі идеялық ойлар көне дәуір ғұламалары жазған трактаттардан (Платон, Аристотель) бастау алып, орта ғасыр (Әбу Насыр әл-Фараби т.б.) ХҮІІ-ХҮІІІ ғасыр, ХІХ ғасырдағы ғалымдардың ғылыми еңбегінде жалғасты.
А.Байтұрсынұлының жемісті еңбегі – оның ұлттық әдебиеттену, лингвистика терминдерін қалыптастыру жолындағы нәтижелі ізденістері. Ғалым қазақ әдебиетіндегі тек атауларын әуезе, толғау, айтыс-тартыс деп сипаттаған. Яғни ғалым толғау деп лириканы атаған. Оның өзін іштей бірнеше түрлерге бөледі: нақыс толғау, марқайыс, намыс, сұқтаныс, ойламалдау (сөгіс толғау, күліс толғау, масқаралау) т.б. Алайда бұл терминдердің кейбірі бүгінгі күнге дейін қолданылса, кейбірі терминдік мәнінен айырылған.
Өмір шындығын өзгеше бір қырынан қамтып, нәзік сезім иірімдерін көркем танытуда лирика маңызды рөл атқарады. Онда сыртқы әлемнің обьективті формасы емес, ақынның толғаныс-тебіреністері, қуаныш-мұңы, бір сөзбен айтқанда ішкі әлемінің көрінісі өрнектеледі. Лирикалық бейнелеу тәсілі алуан түрлі өмір құбылыстары, адамның тіршілігі туралы ақынның сезім күйлерін, ой-толғаныстарын, түсінік ұғымын танытуды бірінші кезекке қояды.
Лирика (грек.Lyra – лира аспабының сүйемелдеуімен айтылатын) – көркем әдебиеттің негізгі саласының бірі, басты ерекшелігі – адамның көңіл-күйін, сезім дүниесін тікелей бейнелеп көрсетеді. Лирика – әдебиеттің Аристотель заманынан бері келе жатқан дәстүрлі үш тегінің бірі, шындықты адамның ішкі көңіл-күйіне бөлеп, ойы мен сезіміне астастыра суреттейтін терең психологиялық шығарма [2]. Лирикада ой мен сезім бірлесіп, терең қабысады. Оған тартымды күш-қуат дарытатын терең оймен суарылған, нәрленген жалынды сезім. Өмір, дүние, адам тағдыры туралы үлкен толғаныстан тумаған, жәй сезімшілдік лириканы жандандыра алмайды. Лирикаға жан беретін сезімнің отты нәзіктігі. Лириканың басқа жанрлардан, айталық сан алуан адамдардың қарым-қатынасын, қоғамдық тартыс-шиеленісті баяндайтын көлемді, оқиғалы шығармалардан айырмасы да, өзіндік артықшылығы да – міне осында. Лириканың өзге жанрлардан тағы бір айырмашылығы – оның ықшамдылығында. Мұны кезінде ғалым А.Байтұрсынұлы да көрсетіп кеткен болатын. Толғау қысқа болуға тиіс...Көңіл күйінен шығатын толғау көңіл табиғатына қарай ұзын болмасқа тиіс, ұзын болмайды да. Нағыз толғаулардың көбі-ақ 4-5 ауыз өлеңнен аспайды. деген тұжырымы лирикалық өлең табиғатына тән ерекшелікті айқындайды.
Лирикалық туынды өлеңмен жазылып, онда автордың немесе кейіпкердің дүниеге көзқарасын, оның сезімін, нақты ойын, көңіл-күйін суреттеу, әсерлеп бейнелеу арқылы көрсетіледі. Кез келген сезіну мен толғаныс лириканы тудыра алмайды.
Эпикалық жанрдың ең басты ерекшелігі оқиғаның қалай баяндалып, суреттелетініне байланысты болса, лирикалық шығарманың күші, қуаттылығы алдымен адамның көңіл-күйін, өмірдегі жағдай құбылыстан алған әсерін бейнелеп жеткізу шеберлігімен ұштасып жатады. Адамның жан-сезімін, көңіл-күйін тікелей, лирикаға тән ерекше сыршылдықпен айтып жеткізудің ұтымдылығы өмір құбылыстарын, табиғатты айрықша сергектік, сезімталдықпен қабылдаудан, сезім әсер байлығынан туады.
Эпика жанры баяндауға негізделсе, лирикалық шығарма адамның түрлі құбылыстан алған әсерін бейнелеп жеткізу шеберлігімен ұштасады. Сондай-ақ көлемі жағынан эпосқа қарағанда, әлдеқайда ықшам. Оқиғадан гөрі отты сезім басымдау, күллі сюжет сол сезім маңына, бас-аяғы тұжырымды бірер философиялық ой маңына жинақталады
Т.Айбергеновтың Жолдар, жолдар деп аталатын өлеңінде – оның күллі адамдық болмысы, ақындық стихиясы, арман мұраты мен алдағы күллі өмірінің мән мағынасы жатыр.

Жолдар, жолдар мен алыс апарыңдар,
Апарыңдар ұзаққа сапарым бар.
Қаламдаймын мен әлі ұшталмаған,
Өткізіңдер шөлдерден құс қонбаған,
Сын тақпасын дос түгіл дұшпан маған.
Қайғың болса – тартайын тақсыретін,
Ғұмыр болса – көрейін пәк суретін...
Алысым бар жетпеген, қарызым бар,
Қарызым бар, минутпен жарысым бар,
Кел, қиындық менімен алысыңдар!..
Баста, жолдар, жанға арман ұялат та,
Теңізді әкеп сен жаққан құям отқа,
Егер мені бастасаң қиянатқа

Төлеген Айбергеновтың ақындық сапарында мұның барлығы да кездесті. Өйткені, бұл жолдар – көшенің немесе даланың ғана жолы емес, өмірдің, өнердің сан тарaу жолдары. Жолдар бақыт пен қайғыға, қиындық пен қиянатқа бастаса да, бірақ соның бәрінен құламай, жеңіп өткен – ақынның өзі. Мұнда ақынның ғана тағдыр жолдары емес, күллі адамзаттың өмір жолының түрлі сипаты өрнектелген. Ақын айтып отырған тағдыр тақсіреті, бақыт пен қайғы, қиындық пен қиянат адамзат тағдырына жазылған өмір құбылысы. Ақын өлеңі осы құбылыстарды жеңе білуге үндейтін ұран іспетті.
Лирикалық шығармада негізінен алғанда жеке адамның көңіл-күйі, сезімі суреттеледі. Ақын көбінесе өз жайын, өзінің айналадағы өмірге, әртүрлі құбылыс жағдайларға көзқарасын сипаттайды. Бірақ ақын өз жайын, өз басының мұңын, өзінің арманын, қуаныш сезімін жыр етсе де, ол қалай да халықтың тағдырын, қайғы-мұңын, күйзелісін, қуаныш-шатығын, тілек-мақсаттарын көрсетеді. Ақынның көңіл күйі әрқашан өзі өмір сүрген қоғамдық ортаның хал жайына байланысты, өзін қоршаған шындықтың саяси-әлеуметтік сырымен сабақтас.Ол қуана шалқыса да, жабырқай толғанса да – лирикада сол өз кезінің шындығы мен сыры жатады. Нағыз лирикалық туындылар жеке адамның жан дүниесін, толғанысын, тағдырын бейнелеп, сол арқылы бүкіл бір ортаны, қоғамды, заманды сипаттап береді. Лирикалық қаһарманның ой-сезімі, тағдыры өз заманының арман-мүддесі, тілек-талаптарымен неғұрлым терең байланысты суреттелсе, соғұрлым ол типтік қасиеттері мол, сомдап жасалған ірі тұлғаға айналып, дәуірдің көрнекті өкілі болып шығады.
Лирикалық шығарма ақынның ой-сезімін, толғанысын көрсету арқылы, жалпы адам баласына, қоғамға тән сипаттарды, заман, дәуір келбетін танытатын қасиет ерекшеліктерді жақсы аңғартады.
Лириканың бас қаһарманы – лирикалық туындыдағы ақынның әдеби көркем бейнесі (өзі). Ақынның қоғамдық, эстетикалық мұраттары, идеалдары, өмір құбылыстарын, дәуірді өзінше түсініп-сезінуі – лирикалық кейіпкердің басты ерекшелігі. Ақын ең алдымен өз жайын, мұңын, арманын, қуаныш сезімін жыр ету арқылы халықтың тағдырын, қайғысын, күйзелісін, қуаныш-шаттығын, тілек-мақсаттарын білдіреді. Мұның эстетикалық қасиеті де, тәрбиелік күші де айрықша үлкен. Себебі бұл арада өлеңді жазған адам оқыған адамға айналып, ақын мен оқырманның көңіл күйлері бір-біріне ұштасып, бірігіп, біте қайнасып кетеді. ...Сонда ақын көкірегіндегі сезім – оқырман сезімі, ақын көңіліндегі сыр оқырман сыры болады да шыға келеді. Лириканың күші – әсерлілігінде. Әсерлілік ақынның айтайын дегенін сырлы суретке айналдырады. Демек, лириканың күші – баяндауда емес, суреттеуде жатады. Лирикалық өлеңнен алдымен жеке адамға тән көңіл күй танылатыны анық. Шынында да ақын өлеңінде мен деп өз атынан сөйлейді, қуанышын да, мұңын да, өкініш-наласын – бәрін өзіндік мені арқылы танытады. Лирикалық кейіпкер (немесе ақын) сыры да осы мен арқылы ашылады.
Әр халықтың лирикалық өлеңдері оның ауыз әдебиетінен басталған. Лирикалық жанрға ауыз әдебиетіндегі өлеңнің барлық түрлері – еңбек туралы, төрт түлік туралы өлеңдер, тұрмыс-салт жырлары, нақыл-өсиет жырлар, терме, толғау, тақпақ, жар-жар, сыңсу, беташар, жоқтау, естірту секілді нұсқалар жатады. Онан бергі қазақ поэзиясында Шалкиіз, Махамбет толғауларында лирикалық толғаныстар арқылы бүкіл қазақ халқының аңсаған арман мұраттары көрсетілген. Жазба әдебиет өркендеген кезде жаңа түрлер – саяси-азаматтық лирика, филоссофиялық лирика, көңіл-күй лирикасы, махаббат лирикасы, табиғат лирикасы қалыптасып, дамиды. Лирикалық туындылар тақырыбы, құрылысы жағынан да сан алуан. Сонымен бірге лириканың басқа да түрлері – арнау, ой, романс, пастораль, эклога, эпиталама, эпитафия, эпиграмма, идиллия қалыптасады.
Қазақ поэзиясындағы лириканың тағы бір ерекше түрі – баллада. Ол лиро-эпостық сипаттағы шағын сюжетті өлең. Мұнда ақын өзінің көңіл күйін, толғанысын жырлап қана тынбайды, сол сезімді туғызған себептерді оқиғаға айналдыра суреттеп көрсетеді. Баллада барлық әдебиеттерде кеңінен тараған. Айталық, қазақ әдебиетінде Қ.Жармағамбетовтың Бидай туралы баллада, сондай-ақ Мұғалима, Күзетші тәрізді балладалары белгілі.
Лириканың антик әдебиетінде кеңінен тараған түрлерінің бірі – идиллия. Уайым-қайғысыз өмір туралы жыр. Идиллия негізінен – мал бағып, егін егіп күнелткен адамдардың тұрмысы, той-думанын, сауық-сайраны тәрізді тақырыптарды қамтиды.
Ежелгі заманнан бері ұзақ ғұмыр кешіп келе жатқан лириканың бір түрі – ода (гр. Ode – ән) ...адам, қоғам өміріндегі айрықша оқиғаларды (шайқастағы жеңіс, қолбасылардың, батырлардың ерлігі т.б.) сондай-ақ, табиғаттағы ерекше құбылыстарды, даңқты адамдарды мадақтап-қошеметтейтін өлеңдерді ода деп атаған.
Ода немесе мадақ жырлар қазақ поэзиясында ертеден бар дәстүрлі жанр. Мадақ жырлары әсіресе ақын-жыраулар поэзиясында жиі кездеседі. Қазтуғанның Мадақ жыры, Шалкиіз жыраудың Би Темірге бірінші толғау, Бұхар жыраудың Абылай ханға арнаулары, Махамбеттің Исатай батыр жайлы мадақ өлеңдері оданың ең үздік үлгілері. Жеке адамдарды, батырларды мадақтаған мақтау жырлар Жәңгір ханның сарай ақыны Байтоқ та бар.
Лириканың арнаулы өлшеммен, әр түрлі тақырыпта жазылатын сыршыл өлеңін әдебиетте сонет деп атайды. Арнаулы өлшеммен жазылатын лирикалық сонет үлгісін қазақ әдебиетіне Е.Әукебаев, Қ.Шаңғытбаев, Қ.Аманжоловтар қолданған.
Лириканың жоғарыда аталғандарынан басқа түрлері толып жатыр:
Арнау – кейде арнайы шарықтау, кейде көлемді лиро-эпикалық шығармаға беташар, кейде жеке адамдарға бағыштау түрінде жазылған өлең.
Канцонетта – баяғының серілік сезімдерін мадақтайтын көне әуен.
Романс – жалт еткен бір жақсы сезімді, көбінесе сүюді жырлау.
Пастораль – қарапайым бақташының өмірін, мал бағу жайын бейнелейтін лирикалық өлең.
Эклога – идиллия тәрізді бақташылар арасындағы сауық жырының бір түрі.
Эллегия – бір мұң, бір сыр аралас назды сарын.
Эпиталама – жаңа қосылған жас жұбайлардың жарастығын құттықтайтын көне өлеңдердің бір түрі.
Эпитафия – дүниеден өткен әлдебір қадірлі кісі жайлы жоқтау.
Эпиграмма – жеке біреулерді мінеп, мысқылдайтын сықақ өлең.
Лириканың жоғарыдағыдай түр түрге бөлінуі көне дүние тұсында жүзеге асқан. Ал қазіргі лирика тақырыбына қарай былайша жіктеледі: саяси-азаматтық лирика, философиялық лирика, табиғат лирикасы, махаббат лирикасы деген секілді санаулы салаларға ғана бөлініп жүр. Лирикалық шығармаларды бұлайша талдап, таразылау ғылымда бұрыннан бар үрдіс. Лириканы тақырыбына қарай топтап, талдау оны жазған ақынның шығармашылық бітімін пайымдау үшін айрықша мәні бар нәрсе.
Адамның нәзік сезім иірімдерін көрсететін А.Құнанбаев, С.Сейфуллин, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердіұлы, І.жансүгіров, С.Мұқанов, Сырбай Мәуленов, Ә.Тәжібаев, Ғ.Орманов, Ж.Молдағалиев, М.Мақатаев, Т.Айбергенов туындыларында қазақ лирикасының көркемдік айшықтары, ерекшеліктері айқын көрініс тапқан.
Нағыз лирикалық туындылар жеке адамның жан дүниесін, толғанысын, тағдырын бейнелеп, сол арқылы бүкіл бір ортаны, қоғамды, заманды сипаттап береді. Көлемі жағынан ықшамдау болғанымен, оқиғадан гөрі отты сезім басымдау, күллі сурет сол сезім маңына, бас-аяғы тұжырымды философиялық ой маңына жинақталады.


1.2 Т.Айбергенов шығармашылығының зерттелуі

Өткен ғасырдың орта тұсынан бастап қазақ әдебиетінің поэзия жанрында жаңа ізденістер, тың тақырыптар, көркемдік бітімдер жаңғырып, жаңа бір леп байқала бастады. Ұлттық поэзиямыз жаңаша бет алыс жасап, ілгері жылжыды. Соғыс, бейбітшілік, патриоттық сезім, достық, мораль, этика сынды тақырыптар өлеңге арқау болып, кеңінен жырланды. Қазақ поэзиясына жаңадан қосылған талантты толқындар суырылып алға шықты. Сол кезеңнің поэзия жанрын толықтыра түсті.
50-60 жылдардың поэзиялық туындылары көркемдік кестесімен, мазмұндылығымен халықтың көңілінен шығып, көкіректе тез жатталынып та қалды. Заманының жас ақындары оқ бойы озып шығып, жаңашыл, сыршыл өлеңдерін дүниеге әкеліп, поэзия қорына мол үлес қосты. Мұндай шығармашыл таланттылардың басын қосатын жинақтар шығып, елге кеңінен таралғаны ақиқат. Бұл жылдары поэзия әлемінің жүйрік құлагерлері жыр сүйер қауымның ыстық ықыласына бөленді. Олар осы жолдан табысты өтті.
60-жылдардағы реалистік лирика жарқырауымен бірге ақындар өз шығармашылығына жаңашылдық сипат дарытты. Мұндай жаңашылдықтарды өлең құрылысынан, көркем сөз кестесінен байқауға болады. Лирикалық поэзияда жарасымды өрнектердің шеберлік биігі жасалынды.
Сонау 60-жылдардағы қазақ поэзиясы туралы сөз қозғала қалса, адам болмысының қат-қабат сезім әлемін өрнектеуге бағыт алған сыршыл лирика ауызға алынатыны анық. Жүзден жүйрік шығып, дүбірлеткен тайбурыл ақындар Қадыр Мырзалиев, Мұқағали Мақатаев, Тұманбай Молдағалиев, Мұзафар Әлімбаев, Жұбан Молдағалиев, Жұмекен Нәжімеденов,
Төлеген Айбергенов сынды тұлғалар поэзиямыздың биік шоқтығы болды. Ілияс пен Қасымдағы асқақ рухты, Мағжаннан бастау алатын сыршыл өрнекті шебер үйлестіре білген Төлеген Айбергенов қазақ поэзиясына өзіндік ерекшелігімен келгені ақиқат.
Аса дарынды ақынымыз Төлеген Айбергенов 1937 жылы 8 наурызда Қарақалпақстанның Қоңырат ауданында Айберген шаңырағында дүниеге келген. Туған елінде орта мектепті тәмамдап, Ташкенттің Низами атындағы мемлекеттік педагогикалық институтының қазақ тілі және әдебиеті бөліміне оқуға түсіп, институтты бітірген соң, Қоңыраттағы орта мектептерде оқытушы болады.
Ақын 1962-1965 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы, Сарыағаш ауданында мектеп директоры қызметін атқарады. Ал 1965 жылдың қыркүйегінен бастап Алматы облысы, Қаскелең ауданына, кейін Аламытға келеді. Өмірінің соңында Қазақстан Жазушылар Одағындағы әдебиетті насихаттау бөліміне орналасады. Сол қызметімен Қарақалпақстанға барғанда, 1967 жылы 29 тамыз күні мезгілсіз дүниеден озады.
Ақынның өзге ақындар сияқты том-том шығармалары болмаса да, оның бір кітабының өзі-шалқып жатқан дария. Көзі тірісінде 1961 жылы Жас дәурен ұжымдық жинағында бір топ өлеңдері, Арман сапары (1963ж), Өмірге саяхат (1965 ж) жыр кітаптары жарық көреді. Өзі қайтыс болғаннан кейін Құмдағы мұнаралар (1968 ж), Мен саған ғашық едім (1970ж, 2005ж), Аманат (1975 ж), Бір тойым бар (1981 ж, 1989ж, 2003 ж), Бақшаға саяхат (1985 ж), т.б. кітаптары оқырманымен қауышты. Орыс тілінде Мир созвездий (1987ж), Сад (1990 ж), Қытай Халық Республикасында араб қарпімен ақын кітабы жарық көрді. Ақын өлеңдері украин, өзбек, қарақалпақ тілдеріне аударылды. Ақынға 1974 жылы Құмдағы мұнаралар жыр жинағы үшін Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты атағы берілді. Ақын өлеңдері мектептерде, жоғарғы оқу орындарындағы оқулықтарға еніп, бүгінге ұрпақпен бірге жасап келеді. Ақын мұраларын зерттеуші ізденуші Рахмет Аяпбергенұлының Төлеген Айбергеновтың ақындық мұрасы атты филология ғылымының кандидаты ғылыми атағын алу үшін қорғаған диссертациясы (1996 жылғы) сыршыл ақынның шығармашылығына деген көпшіліктің көңілін аударуға өз септгін тигізгені айқын. Зерттеуші Р.Аяпбергенұлы Т.Айбергенов лирикасына зерттеу барысында, мына мәселелер негізінде қарастырады: а) Т.Айбергеновтың лирикасы: ақынның лирикалық қаһарманы, идеялық-тақырыптық негізі, философиялық ой-түйіндері ә) Т.Айбергеновтың поэмасы: поэманың жазылу процестері, оның қазақ әдебиеті тарихынан алатын орны б) Т.Айбергенов поэзиясының көркемдік ерекшеліктері: ақын шығармаларының тілі, мәнері мен машығы және өлең өрнегіндегі дәстүр мен жаңашылдықтың көрінісі [3].
Т.Айбергенов шығармашылығын зерттеуге көптеген қазақ жазушылары мен ақындары, сыншылары әр кезде көңіл аударып келген. Қазақ әдебиетінде алпысыншы жылдары өзіндік тың серпінмен келген М.Мақатаев, Қ.Мырзалиев, Ж.Нәжімеденов сынды таланттылардың әдебиетті дамытуға қосқан үлесін зерттеу қолға алынған болатын. Сол тәрізді шығармашылығы жан-жақты қарастырылған ақынның бірі – Т.Айбергенов. Сол тұста Ә.Тәжібаев, С.Ахметов, Қ.Сейданов, Д.Әбілев, М.Қаратаев, Е.Ысмайловтар Т.Aйбергеновтың лирикасына талдау жасай отырып, әділ бағасын берді, нұсқа көрсетті. Әр тұста Т.Айбергеновтың поэзиясы туралы пікір айтқан белгілі ғалымдар мен сыншылар да болды. Олар: З.Ахметов, З.Қабдолов, Т.Әбдірахменова т.б.
Бұл ғылыми зерттеулер мен мақалаларда Т.Айбергеновтың шығармашылығы туралы ой-толғамдар, пікірлер бар. Сол айтылған пікірлерді келтірейік.
Төлеген Айбергеновтың өзіне тән бояуы мен нақышы бар, жаңа өрнек, жаңа леп барлығы қуантты бізді, – деген С.Елубайдың пікірі ақынның сөз өрнегін өрнектеудегі өзіндік дара ерекшелігін дәлелдей түседі. Ақиық ақынның таланты жөнінде белгілі ғалым Е.Ысмайылов: біздe өлең жазатын жастар аз емес. Ал, Төлеген Айбергенов оның ішінде алғашқы қадамын сәтті бастаумен көзге түскен талапкер. Оның жылы, тартымды лирикалары болашақ өрісін байқатқандай. Жастарға ортақ сезімді, өмірге құштарлықты жырлағыш қанатты поэзияның лебі еседі, – деп ақынның алғашқы қадамына баға береді.
Төлеген Айбергеновтың шығармашылығы жөнінде оның сырлас қаламгерлері өздерінің танымдықмәні бар ой-тұжырымдар айтқан. Қазақ поэзиясының рухын көтеруге атсалысқан ақынның қанаттас қаламгері М.Шаханов :Төлеген поэзиясы өз бойына лаулаған жігер мен алғыр сезімді, сәулелі парасат пен зымыран ойларды қатар сіңірген толқынды поэзия. Сондықтан да оны таңдайына әсемдіктің тұзы тати білетін адамның тебіренбей, толқымай оқуы мүмкін емес, – деген ойдың түйінін білдірген. Бұл пікірлерден байқалатыны – Т.Айбергеновтың қазақ поэзиясын жандандырған ақын екендігін көрсетеді.
Т.Айбергенов поэзиясының көркемдік әлемін ғылыми тұрғыдан зерттеген – Рахмет Аяпбергенұлы екендігін жоғарыда атап өттік. Ендеше ғалым зерттеуінегі тұжырымдар мен жаңалықтарға тоқталып өтсек.
Зерттеуші ақын ең алдымен Т.Айбергенов шығармашылығы жөнінде әр кезде айтылған пікірлер легін келтіріп, әрі қарай тілдегі лирикаға берілген анықтамаларға және лирикалық қаһарманның табиғатына үңіле отырып: Төлеген Айбергеновтың – лирикалық қаһарманы туралы жинақтап айтар болсақ – ақынның лирикалық қаһарманы тек жанұясының, жеке басының емес, бүкіл адамзаттың қуанышына қуанып, қайғысына мұңданатын үлкен жүректі, адалдыққа үндейтін, сергектікке шақыратын ерекше бейне, деген ойды жинақтаған. Сонымен бірге ақынның лирикасын жүйелей отырып, мынандай түрлерге бөледі:
Азаматтық әуен. Бұл топқа кіретін лирикада ақын немесе ақынның лирикалық кейіпкерінің өмірге көзқарасы, арман-мұраты, адамдарға деген ыстық ықыласы, махаббаты танылады;
Туған жер, Отан тақырыбындағы өлеңдер легі;
Еңбек тақырыбына арналған өлеңдер;
Достық, туысқандық тақырыбы;
Адамгершілік тақырыбы;
Махаббат тақырыбы;
Арнау өлеңдер;
Ақынның философиялық ойларын көрсететін өмір, уақыт, табиғат тақырыптары;
Елеулі табысқа жетелеген АНА тақырыбы;
Ақын лирикасын жоғарыда аталған тақырыптарға бөліп, өлең үзінділерінен мысалдар келтіре талдау жасаған. Ақын поэтикасына талдау жасай отырып, Космонавт момлогы поэмасының пісіп жетілуін, оның тақырыбы мен көркемдігіне өзіндік салыстырмалы түрде сипаттама береді.
Зерттеуші Р.Аяпбергенов жұмыстың ІІІ тарауында Т.Айбергенов поэзиясының көркемдік ерекшеліктеріне жан-жақты анализ жасаған. Ақын шығармаларының тілі, мәнері мен машығы, өлең өнеріндегі дәстүр мен жаңашылдықтың көрінісін дәйекті түрде анықтаған. Ақындық болмысты киелі өнер деп баға береді. Ақындық – дарынды жандарды ғана көктетеді, ол жанкешті ізденісті қажет етеді. Нағыз дарындар ғана оригинал шығармалар тудыра алады... сондықтан кез келген ақын әдеби құбылыс боп таныла бермейді.
Т.Айбергенов поэзиясының ерекшелігі жөнінде: Оның жырларында ежелгі шығыс жырының мұңлы да сазды сарынының, әуенінің жатуы, қазақтың екпіні тау суындай өр тынысының шиыршық атқан дауылының есіп тұруы, аз сөзге өте терең мағына сыйдыру арқылы өлеңнің философиялық мәнін күшейтуге тырысатын қазақ жырының соңғы жетістіктерінен үйренгендігінің көрініп тұруы – мұның бәрі Төлегеннің сан қырлы ізденісінен, соның бәрін жоғары дәрежеде меңгергенінен дерек береді, – деген пікірді қуаттай келе ақын лирикасындағы троптың түрлеріне әдеби-теориялық тұжырым жасаған. Лирикада ең алдымен қарастырылатын ерекшелік – интонация. Т.Айбергенов лирикасының ерекшілігі де осы дауыс ырғағымен байланысты. Ақынның Аруана – бауыр дүние, Сағыныш, көп бунақты өлеңдерді дауыс ырғағын үзіп алмай, әр жолын бір деммен оқуды талап етсе, Туған жер атты өлеңі сегіз буынмен жазылса да желдіртіп оқуға көнбейді.
Төлеген Айбергенов шығармашылығының сыр-сипатына талдау жасаған ғалым үшінші тарауында өлеңдерінің көрдемдік өрнегін, ұйқастарының ерекшелігін А.Науаи, А.Құнанбаев, Қ.Аманжолов, І.Жансүгіров өлеңдерімен астастыра қарастырған. Оны зерттеушінің мына пікірі дәлелдей түспек: ...Өйткені табиғатында Төлеген із қуалаушы емес, көрген-білгендерін саралап, қорытып алушы ақын. Оның шығармашылығына тән жыраулық өр екпін, қазақ жазба әдебиетіндегі Абайдың терең ойлылығы, Ілиястың тау суындай мөлдір де қуаттылығы, Қасымның найзағайдай өткірлігі бәрі-бәрі синтезделіп келіп, жаңа бір әдеби әлемді – Төлеген Айбергеновтің ақындық әлемін ашады.
Сонымен, Төлеген айбергенов лирикасының зерттелу барысы жоғарыда атап өткеніміздей, тәуелсіздікке дейінгі уақыт аралығында тереңнен зерттелінген жоқ. Баспасөз беттерінде естеліктер мен мақалалар легі ғана жарияланған болатын. Тек тәуелсіздіктен кейін ғана зерттеуші Р.Аяпбергенов ғана жан-жан сипаттама жасап, жүйелі зерттеуді қолға алды. Бұл Т.Айбергенов шығармашылығы толығымен зерттелінді деген сөз емес. Әлі де зерттей түсуді қажет ететін тың тақырыптардың бірі десек қателеспейміз.


1.3 Т.Айбергенов поэтикасының лингвостилистикалық сипаты

Мен саған салт ат мінген жолаушыдай,
Келемін Құс Жолынан нұр шаңғытып.

Т.Айбергенов

Сөз белгілі бір затты не құбылысты атап қана қоймайды, сонымен бірге тіліміздегі басқа сөздермен байланысқа түсіп, ерекше образ жасап та қолданылып жатады. Кез келген суреткер өзі өмір сүріп отырған қоғамдағы шындықты оқырманына жеткізу үшін бейнелі сөз орамдарын сомдап, жалпыхалықтық қолданыстан өзінің ой-жүйесіне тән сөздерді таңдап жұмсайды және оларды тиімді, жүйелі түрде қолданады. Ол үшін суреткер тіл байлығының көзі полисемия, омоним, синоним антоним, фразеологизм секілді экспрессивті-эмоциональды сөздерді стильдік қызметте пайдаланады.
Төлеген Айбергенов шығармашылығының дені – поэзия. Ақын лирикасының лексикалық қабаттары әр алуан болып келеді. Көп мағыналы сөздер, синоним, антонимдер өте шебер қолданылып, өлеңнің көркемдігін арттырып, стильдік бояуын айқындай түседі. Өлеңмен жазылған шығармада жеке сөздер мен сөз тіркестері белгілі бір көркемдеу міндетін атқарып тұрады: біреулері эпитет болып, бір затты анықтап, бейнелеп тұрса, енді біреулері басқа бір нәрсеге теңеп тұрады. Бір сөзбен айтқанда, өлеңнің көркемдік мәніне қажетті материал сан алуан поэтикалық тәсілдер арқылы берілген. Мұны тілімізде поэтикалық талдау деп атап жүрміз. Екінші тұрғыдан келсек, поэзияны лингвистикалық жағынан талдау бар. Бұл белгілі бір ақын шығармашылығының сөздік құрамынын жан-жақты талдап, зерделеу деген сөз. Жазушы (ақын) творчествосында ең алдымен сөздің мағыналық (семантикалық) көлемі мен стильдік өзгешелігін пайдаланады.
Тілімізде сөздік құрамның дамуына әсер ететін факторлар – қоғамның әлеуметтік құрылысының өзгеруі, мәдениеттің, өркениеттің, ғылымның, өндірістің дамуы болып табылады. Бұл дегеніміз әлеуметтік құрылыстағы өзгерістер белгілі бір деңгейде сөздер тобына әсер етіп, өзгертеді, ғылым дамыса – ғылыми терминология дамиды, өндіріс дамыса – кәсіби техникалық сөздер қоры толыға түседі.
Образ – кров поэзии деп Ян Парандовский [4]. – айтқандай, сөздің бейне жасаудағы күші қашан да көрініп отырады. Сол сөз мәтін ішінде сан түрлі мағынаға ие болады. Суреткер көркемдік үшін ойын айқын жеткізуде стильдік бояуы бар көп мағыналы сөздерді қолданып, контекст ішінде бір сөздің бірнеше мағынасын ашып береді. Ақын өлеңдерінен сөздің негізгі мағынасынан басқа туынды мағынасында жұмсалған коннотативтік қызметін /қосымша мағыналық реңктердің/ айқын көруімізге болады.
Қоғам дамуымен қатар тіл де дамып отыратын категория. Ақын-жазушыларымыздың тілі сөздік құрамымызды молайтып лексикамызға жаңа сөз қосып отырады. Сөздің негізгі мағынасы, туынды мағына, поэтикалық мағына, фразеологиялық байлаулы мағына, синтаксистік шартты мағына - осылардың бәрі сөздң жан-жағынан көрсетеді. Төлеген лирикасындағы өте кең және актив түрінде қолданылған сөздердің бірі – көк. Бұл сөзді автор әр түрлі мағынада жұмсап, тура жіне ауыспалы сөздердің мағынасын ашады. Көбіне сындық мағынада қолданылып заттың сынын анықтайды.
Жалпы, тілімізде көк сөзі өмірдегі құбылыстарды көрсетіп, адамның алуан түрлі кңіл күйін беруде және табиғат құбылыстарын суреттеуде өте жиі ұшырасатын сөз: көк аспан, көк сеңгір, көк майса, көк әуе, көк, көк мұхит, көк найза, көк сүңгі, көк көл т.б. Мұндай сөз тіркестері – тура және ауыспалы мағынада беріліп, өлеңнің эмоциялық-экспрессивтік әсерін күшейтетін образды сөз тіркестері.
Ерке жел көк құрақты жапырады,
Жас талдың дірілдейді жапырағы.
Дүркірей қашқан асау, үркек өзен,
Сарқырап көк қымызын сапырады,

Ақын көк сөзін бірнеше рет қайталап, өлеңге айрықша нәр беріп, стильдік бояуын нақтылайды. Бұл шумақтағы көк құрақ, көк қымыз ауыспалы мағынада берілген. Бұл тіркестер өлеңнің салмағын мығымдай түседі.

Дала тұнса айнымай көк кілемнен,
Қала тұрса, көкке иығы тірелген.
Қозғалса өмір, сұлулыққа көз қанса,
Барлығын да жиырма бес деп білем мен .

Ақын лирикасында көк сөзінің мағынасы әр алуан және өте көп ұшырасады. Лирика тілінде өте көп ұшырасып, образдардың қыр-сырын ашуда жұмсалған. Табиғаттың сұлулығын тұрмыс-тіршілігіміздегі кілем, оның ішінде көк кілеммен суреттеу тілімізде бұрыннан бар тәсіл. Зәулім ғимараттардың биіктігін бір ғана көкке тірелген тіркесі арқылы жасалып, ерекше бір эмоциялық әсерге ие болып тұр.
Біздің байқағанымыз: дәуір шындығын, адам өмірін бейнелеуде көк сөзінің салмағы өте күшті, нақты үйлестіріп жазған. Көк сөзін еркін құбылтып пайдалану нәтижесінде ақынның шығармашылық потенциалы да арта түскен.
Енді ақын тіліндегі көп мағыналы сөздердің бірі – күн. Түсіндірме сөздікте күн сөзінің бірнеше мағынасы көрсетілген.

Кейбір жота дем алып тұр гүлдерден,
Соған ғана қадалыпты күн – Мерген.
Алтын күнді құшақтағым келеді,
Табиғатқа таңғажайып түр берген

Күн - қызу, жарық беретін планета ұғымында. Күннің нұры – сәуле шашып тұрған күн, яғни бүкіл тіршілікті қыздырып, жарқырап тұрған планета. Табиғатқа тамаша рең берген алтын күннің тура мағынада қолданылғанын байқаймыз.
Қырыңда анам қыз күнін,
Қыздырып өткен Кегейлі,

деген жолдардағы күн жастық шақ, балалық шақ мағынасында қолданылған.
Қайтейін жаны пәк достар,
Бозбала күндер өтті ғой

Бозбала күн - өтіп кеткен жастық шақ, қайтып келмейтін адам өмірінің бір кезеңі деген мағынада жұмсалған. Тілімізде бозбала сөзі жігіт сөзімен тіркесіп, жас жігіт ұғымын беретін болса, мұнда күн сөзімен тіркесі арқылы жаңа бір мағына туындап тұр.

Өмірге қожа болып, дәуір жасап,
Қиыны, қызығы мол күн бастадым

Күн бастадым - жаңа өмір, тіршілік мағынасында жұмсалып, соңғы жолға айрықша мән үстейді.

Күн – бикеш көкжиектен құлап кеткен,
Самал жел сыбырлайды құрақты өпкен.
Сүңгітіп тереңіне жұлдыздарды,
Сақырлап қайнап жатыр бұлақ біткен

Ақын күнді көкжиек бикеші деп суреттесе, Абайдың өлеңінде күнді күйеу ретінде суреттейді (Күн – күйеу, жер – қалыңдық сағынышты).

Ана керек, о, адамдар, ана керек адамға,
Анасыздар аң сияқты күш кешіп жүр ғаламда

Күн кешті - өмір сүрді, тіршілік етті мағынасында жұмсалып, өлеңнің әсерін күшейтіп тұр.
Төлеген Айбергенов өзінің лирикасында бір сөзді бірнеше рет қолдану арқылы өлеңнің эстетикалық-эмоциялық мәнерін, экспрессивтік бояуын әрлендіреді.
Күн көп мағыналы сөзі ауызекі сөйлеу тілінде және көркем әдебиетте көп қолданылатынына көз жеткізуге болады. Төлеген Айбергеновте күн – тіршіліктің символы. Ғалым Зәки Ахметов Символ дегеніміз - балама бейне. Оған негізгі ойды, айтқалы отырған нәрсені, құбылысты, сол балама бейне, сурет арқылы тұспалдап көрсету, - дейді. Символ негізінен лирикалық шығармаларға тән болғандықтан, ол – поэтикалық образ. Жалпы, тілімізде күн сөзінің бірнеше мағынасы бар:
А) Күн – планета ретінде, күннің сәулесі, күннің нұры, күннің шапағаты тәрізді жалпы тілдік қолданыстағы тіркес.
Ә) Күн – мезгіл, уақыт, өмір өлшемі.
Б) Күн – өмір сүру, тірішілік ету мағынасындағы уақыттың көрінісі.
В) Күн – жастық шақ, жас дәурен мағынасындағы сөз.
Г) Күн – бейқам, алаңсыз, тыныштық мағынасындағы тілдік бірлік.
Аталған сөзді лирикалық шығармада әр түрлі мәнде қолдану ақын талантының биіктігін танытады. Жасалу формасы әр түрлі күн сөзі көпшілік өлеңдерінде қайталанды. Ақын Күнге құштар.
Ақын лирикасының тіліндегі көп мағыналы сөздердің бірі – теңіз.

Бойыңда туған балаңмын,
Аяма, теңіз барыңды.
Арманын тыңдап даламның
Алайын сенен бар үнді

Ақын сипаттауындағы теңіз – халық. Халқыңның іргесі мықты, бірлігі мығым болса, ешқандай күш іріткі сала алмас.
Тілімізді байытатын, сөздік қорымызды молайтып, тереңдете түсетін мағыналы сөздердің бірі – синонимдер екені баршамызға белгілі. Тіліміздегі синонимді ғалымдар зерттеп, құнды пікірлер айтты. Ғалым Ә.болғанбаевтың айтуынша Синонимдер дегеніміз – әр түрлі айтылғанымен, мағынасы жақын, бірақ әрқайсысының өздеріне тән не мағыналық, не стильдік, не эмоциялық сәл ерекшеліктері бар бір сөз табынан болған сөздер
Тіліміздегі синонимдердің мол болуы – сол тілдің байлығының, орамдылығының, көріктілігінің, мәнерлілігінің бірден-бір көрсеткіші. Олар ойды қайталамаудың негізі емес, суреткердің көркемдеу құралы. Кез келген жазушы не ақын, бір сөзді бірнеше рет орынсыз қайталап қолдана берсе, онда көркем дүние оқырманына жетіп, көкірегіне ой салуы қиын болар еді. тұлғалары бөлек, мағыналары бір-біріне жақын болып табылатыг синонимдер – поэзия тілінің ең бір қажетті құралы. Осы ретте профессор Р.Сыздықова синонимге былайша анықтама берген: Синонимдер – тек мағыналас /мәндес/ келген сөз қатарлары ретінде лексикалық категория ғана емес, қолданыста, әсіресе көркем сөзде ең қуатты, икемді, стильдік құрал. Осы айтылған тұжырым Т.Айбергенов лирикасындағы синонимдерге тікелей қатысты.
Біздің мақсатымыз – ақын тіліндегі синонимдердің саны емес, оның қолдану мүмкіншілігі, мағыналылығы, тіркесімділігі, стильдік бояуы, образ ашудағы қызметі қаншалықты, соларды дәл тауып, нақтылап жеткізіп бере алуымызда. Енді ақын лиркасындағы синонимдерге мысал келтірейік:

Сырлас болсаң есігімді қақпай кір,
Шын дос болсаң шақырмай кел, тілегім.
Шын шақырсам саған ұқсап тіл қатпай,
Жауымның да келетіні білемін

Бұл шумақта персондық зат есімді синонимдік қатарлар берілген. Синонимдердің бір сөз табынан болатыны ескерсек бұлардың бәрі зат есімді синонимдер. Ауызекі тілде, әдеби тілде үнемі қолданыстағы негізгі доминант сөз – дос. Бұл ақынның айтпақ ойын дәл беру, ұсынылатын бейнені әсерлі етіп шығару шарттарын жүзеге асырады. Дос деген ұғымның бар болмысын бір ғана шумаққа сыйғызған ақын шын достың қандай болу керек екенін жеткізуде тілдегі синонимдерді пайдаланған. Бұл өлеңнің стильдік бояуын айқындай түседі.
Ал біз болсақ, өмір сүріп келеміз,
Сағыну мен аңсау күту арқылы

Өлеңге мән-мазмұн, стильдір реңк беріп тұрған дәл осы синонимдер. Ақынның образды бейнесінің экспрессивтілігін мына жолдардағы сағыну, аңсау, күту сөздері ойдың түйінін жеткізіп тұрған тіліміздің актив лексемалары.

Сағындым, жаным, мен сені!
Көркіңді жүрген қуаныш қылып, мендей ме екен бар ағаң,
Шын інім болсаң, бас бұрма, жаным, өсек-ғайбатқа бораған.
Қажет жерінде қатыгездік пен қаталдық керек десек те,
Адамның заңғар ұлылығын сен сағынышымен есепте

Үмітке толы, арманға толы өр жерде бір түп қарағай,
Сағынбай жүрсе, қалуы мүмкін жамырасуғы жарамай

Ақын өлеңдеріндегі синонимдердің көпшілігі дерексіз ұғымдағы зат есімдер. Лирикасында басым жырланатыны – сағыныш. Ақынның сипаттауындағы сағыныш – өмірге деген махаббаттың жалыны. Сол сағыныш қана біздің тірлігімізді тазаламақ. Мұндай тың ойларды жеткізуде әрине тіліміздегі синонимдеріміздің маңызы ерекше болмақ.
Өкпелеңдер, күйініңдер, ұрсыңдар.
Бәрің маған сыңғырлаған жырсыңдар
Әйтеуір тек үміт үзе көрмеңдер

Қайғы да, мұң да менен көп табылар,
Бәрі де жалғыз сен деп ақтарылар.
Баурайы мәңгі көктем заңғарлардың,
Басында мәңгі жатқан ақ қары бар

Адамның көңіліндегі жайсыздықты беру үшін қайғы, мұң синонимдік қатарды алған. Екеуінің де өлеңдегі қызметі нақты беріліп, ақынның жабырқаған, өмірден тарыққан сәттері айқындалған және үйлесім тауып жұмсалған. Мұң – жеңілдеу айтылса, қайғы – мұңға қарағанда салмағы басымдау, ауыр. Бұл синонимдер бірінің мағынасын бірі толықтырып, айтылған ойды ғана емес, шығармадағы тіл көркемдігін танытады.
Төлеген Айбергенов айтпақ ойын айқын, әсерлі етіп жеткізу және поэтикалық бейнені дәл беру үшін синнимдік қатарларды талғап, таңдап шебер пайдаланған. Ақын өлеңдерінде мағыналас немесе мағыналары осы контекске жанасатын сөздерді қатарластыра жұмсайды.
Ақын лексикалық синонимдерді еркін меңгеріп, орнымен жұмсап, оларды өлеңнің мазмұнын ашуға, ойды тереңдетіп беруге қолданады.
Төлеген Айбергенов лирикасында синониммен қатар, жиі қолданылып, қоғамда болып жатқан түрлі құбылыстарды, адамның сан алуан қасиеттерін қарама-қарсы ұғымда бейнелейтін әрі поэтикалық қызмет атқара алатын құралдардың бірі – мағыналары қарама-қарсы сөздер болып табылады. Антоним сөздер өлеңнің бір шумағында, кейде екі шумағында, енді бір өлеңдерінде тұтас мәтінде толық келтіріліп, ақынның айтпақ поэтикасына түр береді. Ғалым К.Аханов Антонимдердің стилистикалық қызметі өте күшті. Қарама-қарсы құбылыстарды салыстыруда, оларды бір-бірімен ұатар қойып шендестіруде және осы тәсіл арқылы айтылатын ойды тайға таңба басқандай етіп түсіндіруде антонимдер айрықша қызмет атқарады. Антонимдерді шебер қолданудың нәтижесінде айтыоатынт ой мейлінше ашық-айқын, мәнерлі болып келеді, - деген. К.Ахановтан басқа тіл білімінде ғалымдарымыз Ә.Болғанбаев, Ғ.Мұсабаев, Ж.Мусин, І.Кеңесбаев, М.Балақаев, еңбектері әр түрлі зерттеу саласында көрінісі тапқан. Антонимдердің прозалық шығармаларға қарағанда, поэзияда қолданылу аясы кеңірек. Ақын лирикасында адам психологиясын танытуда, табиғаттың сан алуан құбылыстарын суреттеуде зат есім, сын есім антонимдерді жиі ұшыратамыз. Мәселен: күн мен түн, жер мен көк, қуаныш пен қайғы, кәрі мен жас т.б.
Ақын өлеңдеріндегі антонимдер әсерлілігімен, мағыналылығымен, күштілігімен, ұйқас пен ырғаққа қатысымен оқырманын ойлануға жетелейді. Соған біраз мысал келтірейік:

Өмірді үлкен домбыра деп білем мен,
Егіз туған екі шектен тұратын.
Бірі – қайғы қабағында түнерген,
Бірі – шаттық әлдилеген мұратын [6].

Қайғы – шаттық дерексіз ұғымындағы зат есім антонимдер адамның басындағы көңілсіз сәттерді береді. Қайғы адам өміріндегі болып жатқан ауыр кезеңді, көңілсіздікті, жабығуды, мұңды суреттесе, шаттық ерекше бір көңіл-күйді, бақытты сәтті анықтауда жұмсалған.

Алыссың сен – таулардың ар жағысың,
Жылытасың мұз бассын, қар жамылсын.
Жақынсың сен – төрінен жарқыраған,
Мына теңіз кеудемнің маржанысың

Сын есімнен болған бір – біріне кереғар ұғымдар өлеңге айрықша мазмұн беріп тұр. Бірі тау шыңындай биікке жетелесе, бірі жерге қарай жетелеген ақын кеудесі.
Бал татыған ақ сазандар тереңі,
Теңіз түбі тұзды сумен тұнса да,
Маған нанның тәтті дәмін береді,
Маңдай терім ащы бола тұрса да

Өмір құбылыстарын образбен танытуда ақын ащы, тәтті антонимдерін ұтымды қолданған. Тілімізде өмірдегі бақытсыз, сәтсіз күндерді ащымен байланыстырса, бақытты, сәтті күндерді тәттімен байланыстырушылық бар.

Мен – Жермін арман толы аңқылдаған,
Мен – Жермін мың сөніп, мың жарқылдаған.
Біресе әлем менен ән тыңдаған,
Біресе дүние менен зар тыңдаған

Мен – Жермін бармағы бал, бауыры – қан,
Қасірет сорғалаған сауырынан.
Сан рет шөгіп қайта түрегелген,
Уақыттың аласапыран дауылынан

Тілімізде етістік – көп қолданылатын қиын да өте күрделі категория. Есімдер сияқты етістіктер де поэзияда поэтикалық-стильдік қызмет атқарады. Ақын өлеңдерінде етістіктен жасалған антонимдер де баршылық:

Мен – Жермін арман толы аңқылдаған,
Мен – Жермін мың сөніп, мың жарқылдаған.
Біресе әлем менен ән тыңдаған,
Біресе дүние менен зар тыңдаған
Мен – Жермін бармағы бал, бауыры – қан,
Қасірет сорғалаған сауырынан.
Сан рет шөгіп қайта түрегелген,
Уақыттың аласапыран дауылынан

Етістік тұлғалы антонимдер өлеңде айтылған ойдың берілуіне қарай икемделген. Ақын өлеңдерінде етістіктер әр түрлі формада келіп, баяндау, суреттеу қызметінде жұмсалаған. Түбір күйінде, есімше, көсемше, тұйық етістік, түрінде және жіктелген формада кездеседі.
Т.Айбергенов қолданысында кездесетін антоним сөздер морфологиялық тұлғасы жағынан көбіне зат есім /қайғы-реніш, ән зар/, сын есім /ащы-тәтті/, етістік /кіремін-шығамын, сөну-жану, шөгу-түрегелу/, және үстеу /бүгін-ертең, / болып келеді.
Сөзді сұлуландырып, ойды әсемдеп, тілді мәнерлеп жеткізетін әрі стильдік мәні ерекше сөздердің бірі - фрезологизмдер.
Поэзиялық шығармада ақынның қалам тартысын, сөз қолданыс өрнегін байқататын ерекше сөз тіркестері, сөйлем құрылыстары – фразеологизмдер көптеп кездеседі. Поэзияда қолданылатын фразеологизмдердің өзінің лексика-семантикалық мәні, морфологиялық құрылымы, стильдік қызметі мәтін ішінде айқын көрінеді. Төлеген Айбергенов лирикалық туындыларында фразеологизмдерді ұтымды пайдаланды. Ақын қолданған фразеологизмдер бейнелі әрі мәнерлі болуымен қатар, өлеңнің эмоционалды-экспрессивті реңкін арттырып тұр.
Ақын қолданған фразеологизмдердің көбі әдеби тіл қазынасынан алынып, жалпытілдік топ құрайды.
Гүлстанға айналдырған тақырды,
Болат қолдар, алғыр милар ақылды

Адал терін әрдайым,
Моншақтатып маңдайым.
Соқсын дауыл, соқпасын.
Қиындықтың көк тасын
Кесіп келе жатырмын

Нар қамыс суылдаса жер бауырлап,
Бақалар тамсанады таңдай қағып

О,салем, қия-шыңдар,қиял шыңдар,
Жоныңнан жортқан бабам жорға атпен
Жұлдызы жанған аймаққа,
Жұлдыздай ағып келем мен

Балалар бізді сағынған, жаным, арманның аңсап биігін,
Әжелер бізді сағынған, жаным, талдырып асқар иығын
Бір қасық суда аңсатқан шығар сан тарам сарша тамыздар
Сағыныш дегеналдыңда тұрған ақ ала басты көк заңғар

Т.Айбергенов қолданған болат қолдар /тынымсыз адам еңбегі/, алғыр ми /адамның санасы/, қиындықтың көк тасы /өмірдің қиыншылығы/, қиял шың /биік шың/ сияқты фразеологизмдер тек тілдік единицалар ғана емес, бұлар бейнелеп, мәнерлеп әрі көркемдеп сөйлеу тілінде де, өлең сөз бен қара сөздерде қолданылатын, белгілі бір стильдік мақсатта жұмсалатын тіркестер.
Есім мен етістік тіркесіп құралған етістік мағыналы фразеологизмдер Төлеген Айбергеновте жиі ұшырасады. Олар семантикасы ағынан да алуан түрлі болып келеді. Жоғарыдағы мысалдардан атау тұлғалы зат есім, тәуелденген зат есім, табыс септігіндегі зат есім мен етістік тіркесіп келген фразеологизмдерді кездестірдік. Экспрессиясы өте бейнелі фразеологизмдер ақынды өзгелерден ерекшелеп, талантының тағы бір қырын танытады.

Аруана жаудың қолына түссе ботасын шайнап өлтіріп,
Қаралы мойнын қайтадан артқа бұрмастай халге келтіріп

О, жаным, менің – зымыран арман қуанышыңа малдың ғой.
Сен жаққа қарай қиялын қыруар қаптаумен-ақ алқынды ой

Тербелер меруерт текті көл
Сымдардың мынау ұшымен цехтар шойынын

Ақында: зымыран арман, текті көл секілді логикалық сәйкессіздікті танытатын соны перифраз тіркестер бар. Бұлар синкреттік тәсілмен жасалған фразеологизмдер. Сондықтан жалпыхалықтық қолданысқа кіре қоймаған фразеологизмдер. Бұл жөнінде: Синкреттік амалмен жасалған фразеологизмдердің дені белгілі бір стильдік жүгі бар, таңбалы (маркированный), меншікті (авторлы) дүние болып келеді. Оларды контекстік фразеологизмдер деуге де болады, дейді ғалым Р.Сыздықова [15, 11 б.].
Көпшілікке бейтаныс болып келетін диалектизмдер, архаизмдер, өте сирек қолданылатын көнерген сөздерді суреткерлеріміздің қай-қайсының лексикасынан келтіруімізге болады. Бұл сөздер көбіне контексте айқындалады. Тілдік қорымыздағы мұндай сөздер Т.Айбергенов лирикасынан да табылады.

Арманың ада болмас арна сенің,
Туған жер, сірә сенің бар ма шегің [7].

Бұл сөз мағынасы диалектологиялық сөздікте /ада қылу/ бітіру, аяқтау деп берілген. Автордың таусылмас арманының стильдік бояуын нақтылай түседі.
Өлең тілінде әйбәт, революция, запы, домнасы, фосфорит, магит тәрізді сөздер легі кездеседі. Мұндай сөздерді орынды тауып жұмсау суреткер тілінің сауаттылығына тікелей байланысты.
Төлеген Айбергенов – тілінің сонылығын танытатын бірден-бір ұғымда қолданған сөздің жанданып кететін сәтін тілдің көрікті көрсеткіші – фразеологизмдер. Ақын қолданған тұрақты тіркестер көркем сөздің сиқырын танытатын негізгі өзегі болып табылады.

1.4 Т.Айбергенов лирикасындағы көркемдеуіш құралдардың қолданысы

...Төлеген, сөз жоқ, талант.
Дара талант...Төлеген Айбергенов
творчествосы-өлімді жеңіп
шыққан өмір шаттығының жыры.

Әбіш Кекілбаев

Поэзия әлемінде өзіндік орны бар Төлеген лирикасында сыршылдық, әсемдік, гуманизм, махаббат, патриоттық рух, ұлттық бояу өрнектер, философиялық тереңдік тұнып-ақ тұр.
Ақын лирикасының ерекшелігін сөз еткенде оның мазмұнымен қатар өлеңінің тілі, негізгі ерекшеліктері көркем шығарманың мазмұнын ашу, жеткізу. Зәки Ахметов айтқандай поэзиямыздағы бейнелі, өрнекті сөздер әлдеқандай бір ерекше сұлулап сөйлеуге әуестіктен емес, эстетикалық сезімнен, образды, бейнелі ойдан, дүниені ақынша, суреткерше қабылдаудан туады Т.Айбергенов поэзиясының көркемдік әлемі дүниенің бейнелі сипатын, суреткерлік қырының қуатын, халықтың эстетикалық талғамынан туындаған образдар жүйесін құрайды. Т. Әбдірахманова көркемдік ұғымына былайша анықтама береді: Көркемдік дегеніміз-ойдан өрнек жасап, сөзбен сурет салу [18]. Осындай көркемдік өрнектердің ақын шығармаларында қолданылу аясы өте кең және ақынның өзіндік қолтаңбасының даралығын танытады.
Сондай көркемдік құралдардың бірі-метафора. Қолданылуы жағынан метафора – бейнелі образ тудыратын троптардың ішіндегі аса жиі қолданылатын белсенді де өнімді түрі.

Кеудесінде таулардың,
Кемесінде арманның
Жалау етіп өрлікті,
Ескек етіп ерлікті
Есіп келе жатырмын

Өсіп келе жатырмын деп аталатын өлеңінен алынған бұл үзіндіге көркемдік нәр беріп тұрған дәл осы метафора тәсілі. Жалау-өрлік, ескек-ерлік, арман кемесі, таулар кеудесі тәрізді тың тіркестер мен ауыстырулар өлеңге көркемдік дарытумен бірге, терең мазмұн мен мағына үстеп тұр. Ақынның сөз қолданысындағы шеберлігінен оның өмірге деген құштарлығын, сүрлеу-соқпақ жолдардан сүрінбей өтіп, өмірдің барлық қиыншылығына табандылықпен күресу қажет деген идеяны ұғынамыз. Күрес мақсат пен арманға жетудегі талмас қанат екендігі өлең астарынан айқын сезіліп тұр. Жастарды жігерлілікке шақырып тұрған ұран іспетті. Халық ұғымында жалау еркіндіктің, бостандықтың, биіктіктің нышаны болса, ескек адам баласының еңбекқорлығын, табандылығын, батылдығын танытатыны сөзсіз. Халықтың эстетикалық пайымынан туындаған түсініктер өлеңге көркемдік қуат қана үстемей, оның мазмұндық реңкіне де сипат беріп тұр.
Зерттеуші ғалым Қажым Жұмалиев Әдебиет теориясы еңбегінде метафоралардың жасалу жолдарын атап көрсетеді: Метафоралық сөздер сын есім, зат есім және едім, едің, еді, екен деген көмекші етістіктер арқылы да жасалады, кейде ем, ең, т.б.. Бұл метафоралардың табиғатына тән дүние екені белгілі. Жасалудың бұл ізін ақын лирикасынан да көре аламыз:

Мен де өзімше жаратылыс сияқтымын бір бөлек,
Көзім-жұлдыз, ал маңдайым тау шыңындай ерек тұр.
Жүрегім-күн, ойым-өзен күмбір-күмбір тасыған,
Сол өзенді мен күніге мың тасытып басылам

Ақынның бейнелі образ жасаудағы көркемдік қолданысы адам болмысының адами табиғатына, оның ішінде ізгілік қасиеттердің бейнесіне поэзия тілімен сараптама жасаған. Зат есім арқылы берілген метафоралардың таным табиғатын танытудағы қызметі өлеңнің өн байынан көрініп тұр. Ақын өз бейнесін ашып бейнелеуде табиғат компоненттерін алуы да оның өз мақсатынан туындаған дүние. Адамның шынайы табиғи бет-бейнесін табиғатпен тұтастырып, оқырманға әсерлі етіп суреттеуі де ақындық шеберлігінің өзіндік қырын танытады. Осындағы метафораларға көз жіберер болсақ, Көзім-жұлдыз - адамның біліміне, ақыл-парасатына меңзесе, маңдайым тау шыңындай ерек тұр дегені адамдық қабілеттілікпен қатар, биік бақытқа бағдарлайды. Күніне мың тасып,басылатын өзен ой-адам әрекеті, ой еңбегі, ақын шабыты қоғамдық мақсатқа қызмет ететініне нұсқайды. Біз бұдан ойды бейнелі образды, астарлы мағынада жеткізудің әр түрлі тәсілдері бар екенін аңғарамыз.
Метфораның бір алуаны-мын,-бын,-пын,-сың жіктік жалғаулары не -м,
-ң,-ы (-сы) тәуелдік жалғауларының көмегімен де жасалынады,-дейді Қ.Жұмалиев метафораның келесі бір жасалу жолында. Ғалым атап көрсеткен жасалудың бұл түрін ақын өлеңдерінде айқын көрініс тапқан.

Мен-қара төспін, қайғыдан бақыт жасаған,
Шатырлап жатқан найзағайлы аспан босағам,
Мен-жарық Жермін, Жаңғырықтарға үн қосқан,
Төбемді көрсе күн қашқан

Құрылысшыларға арнау ретінде жазылған өлең үзіндісінде метафоралық эпитет бір-бірімен байланыста келген. Метафораға айрықша сипат беріп тұрған эпитеттің маңызды рөлін өлеңді оқу барысында аңғаруға болады.
Құрылысшыларға көтеріңкі көңіл, адами қасиет, асқақ рух беруде ақын өзін бірде төспен баласа, бірде жерге балап, қайғыдан бақыт жасай алатын рухани жігерінің қуаттылығы мен қажымас қайратын бейнелеу арқылы жұмысшылардың рухын көтеріп, рухани дүниесіне өз септігін тигізеді. Ауыр бейнеттен қалжыраған, өмірге деген құштарлығы әлсіз жандарды батылдыққа, ерлікке, табандылыққа үндейтін бұл өлең көркемдік сипат беріп тұрған да осы метафоралар.
Өмір құбылыстарын суреттеуде, бір нәрсені айқын да ашық және көз алдына елестетіп бейнелеу мақсатында қаламгер метафораның күрделі түрін де қолданады.
Мен-Жермін қылыш кеспес, мылтық өтпес,
Мен-Жермін жасаруға шын тілектес.
Кеудемде үзіліссіз үздік-создық,
Келеді керуен-керуен дүркіреп көш

Ақынның Қиырда деп аталатын өлең жолдарына көз жіберер болсақ, өлеңнің дені күрделі метафораларға құрылған. Қылыш кеспейтін, мылтық оғы өтпейтін, кеудесіндегі дүркіреген керуен-керуен көшті ақын ауыстыру тәсілі арқылы ұтымды да шебер қолдана білген. Қылыш кеспес, мылтық өтпес деп өзінің дене бітімін емес, ақындық дүниесін, жүрегінің түбінен жырлаған жалынды жырларына ешқандай қарудың дарымайтынын бедерлі сөздермен әдемі қиюластырған.
Төлеген Айбергенов лирикасынан метафоралардың алуан түрлерін кездестіруге болады. Соның ішінде Қ.Жұмалиев атап өткен -мын, -мін, -бын, -пын, -сын жіктік жалғауларының көмегімен болатын метафоралар молырақ. Мұндай ақындық шеберлігінен автордың өзіндік мені дараланып тұрады.
Лирикалық поэзияда өлеңдерді ажарландыруда, көріктендіруде жиі қолданылатын ауыстырудың бір түрі - метонимия. Метонимия-өзара щектес заттар мен себептес құбылыстардың өзара байланысты ұғымдар мен шартты сөздердің бірінің орнына бірін қолдану [8]. Құбылтудың бұл түрі Төлеген Айбергенов өлеңдерінде өз көрінісін тапқан.

Қалайша мен, жаным-ау, тұра аламын,
Жүрегімнің сыңсытпай шынар әнін.
Табанымның астында қара дария,
Тас төбемде тайгасы мұнараның

Бұл үзіндіде бір нәрсенің орнына екінші мағынадағы сөздерді беру арқылы метонимия ұтымды қолданылған. Мұнайдың орнына қара дария деген сөзді қолдану барысында ен даламыздың мол байлығы саналатын осынау ұғымды екінші бір сөзбен алмастыру арқылы өз ойын көркем тілмен оқырман қауымына бояуы қанық күйінде жеткізеді.

Қалайша биіктемес жарқын еңсең,
Арналар дүрліккенде алқымы сен.
Әлемді алдыңа алып жыр жазасың,
Қаламы Аманжолдың арқылы сен

Аманжолдың қаламы деп отырған оның дәл нақты қаламы емес, оның шеберлігі өлең жазуындағы қайталанбас ізі, ешкімге ұқсамайтын сонылығы дегені. Мұндай ойдың Айбергеновтың лирика дүниесінде келуі де ақынның өзі тәлім алып, үлгі тұтқан Қасымдағы асқақ екпінділікті, шеберлілікті меңгергенін байқатады. Алмастыра қолданылған атаулар-бір топқа жататын ұғымдар. Бір тұрғыдан қарағанда метафора мен метонимия бір-біріне жақын сияқты. Бір-бірімен байланыста болған бұл екеуінің айырмашылығын Ә.Ахмет былай деп түсіндіреді: Метонимияның метафорадан ең басты айырмашылығы мынада: метафорада екі объектінің атаулары бір-біріне ауысып қолданылуы үшін олардың арасында белгілі бір ұқсастық болуы ең басты немесе негізгі шарт болса, метонимия үшін атаулары бір-біріне ауысып, телінетін екі объектінің арасында әлгіндей ұқсастықтың болуы мүлде қажет емес .
Құбылтудың бұл түрінен пайдалану – қазақ әдебиетінде ежелден бар нәрсе. Сондықтан қазіргі ақындарымыздан талап етілер нәрсе – ауыстыруды жаңашылдықпен қолданып, дамыта түсу. Бұл жағынан алып қарағанда Т.Айбергенов – үлкен жетістіктерге жеткен. Оның метонимияны қолдануы өзге ақындардан тіпті өзгеше.

Жақсы едіңдер неткен назды күлкілер,
Болмағай да сәттерің бір іркілер.
Өз басы үшін жақсы атыңды жамылып.
Кетпесе екен бірақ кейбір түлкілер .

Өмірде қу, сұа адамдардың мінез-құлқын түлкіге теңеу – ертеден қалыптасқан тәсіл, бірақ та оның алдауы үшін жақсы адамның бейнесіне еніп ап мақсатына жету мүмкін екенін ақын тыңнан тауып айтты десек артық бола қоймас.
Сөзге ауыспалы мағына үстеп, көркемдік танытатын көрнекі құралдардың бірі-синекдоха, яғни мегзеу. Синекдоха-алмастырудың бір түрі, бүтіннің орнына бөлшекті немесе керісінше қолдану [9]. кейбір ғалымдар синекдоханы метонимияның бір түрі ретінде қарастырады. ...Болар-болмас өзгешелік метонимия мен синекдоханы екі басқа тілдік категория деп қарауға негіз бермесе керек. Сондықтан синекдоханы метонимияның бір түрі деп қана қарау дұрыс. Әйтсе де бұл екі ұғым кейбір ғалымдар түсінігінде екеуі екі ұғым ретінде қарастырылады. Осы орайда Ә.Ахмет троптың бұл екі түрінің арасындағы нәзіктікті былай деп түсіндіреді: Ол айырмашылық мынау: метонимиялық ауыспалы мағына кеңістік пен уақыттағы, шектестік пен іргелестікке негізделсе, синекдохалық ауыспалы мағына сандық қарым-қатынастардың байланысына негізделеді. Осындай ой-тұжырымды филология ғылымдарының кандидаты Ә.Жәкім былай деп баяндайды: Барлық троптар арасында ұқсастық пен ортақтық жақтар болғанымен, метонимия мен синекдоха арасында мұндай жақындық пен ұқсастық ерекше аңғарылады. Дегенмен, бұл екі ұғымның да өзіндік ерекшеліктері мен өзгешеліктері бар. Олай болмаса, троптың бұл екі түрін бір категория ретінде қарастыруға болар еді.
Тұр әне, бір қыпша бел,
Шөл маторға су құйып

Тұсаулап, табандатып тағдырымды,
Қолына қара көздің байлап бердің

Жарқыраған көк тасында көшеңнің,
Ізі қалған Сәкен бәтеңкесінің

Бұл мысалға алған үзінділердің мағынасын саралап қарасақ, ақын шығармаларында синекдоха басы ашық, жеке түрде жасалмай, күрделі – синтездеу әдісімен жасалады екен. Біз синекдоха ретінде алып отырған қыпша бел, қара көз деген сөздер бір жағынан эпитет қызметін де атқарып тұр. Бұл Төлеген Айбергеновтың жаңашылдығының, ізденімпаздығының бір қыры.
Т.Айбергенов лирикасының басым көпшілігі айшықты эпитеттер арқылы тартымды өрнектелген. Эпитет-көркемсөз кестесін өрнектеу мақсатында қолданылатын заттың айрықша қасиетін, белгісін білдіретін көркемдеуіш құрал. Әсерлі оралыммен тіркесіп келетін эпитеттерді дәлелді болу үшін мысалға алып көрсетсек:

Астынан алшақ белдің орап ойлар,
Мен сені аңсап келдім қара қайнар.
Армысың, менің қара шаңырағым,
Ботакөз қарындастар, нар ағайлар .

Өлеңнің өн бойында кездесетін эпитеттер төрт қатар өлеңге көркемдік, бейнелілік дарытып тұр. Ақынның Семейге деп аталатын өлеңінен алынған бұл үзіндіде бір емес, бірнеше эпитеттік тіркестер қолданылып, өлеңнің әсерлілігін арттырып тұр. Алшақ белдің, қара қайнар, қара шаңырағым, ботакөз қарындастар, нар ағайлар секілді эпитеттердің қолданыс табуы заттық ұғымдарға айрықша мән-мағына үстеп, әрлендіре түседі. Жеке алып қарайтын болсақ, бәрі де қарапайым күнделікті қолданыстағы сөздер, жеке тұрып ешқандай нәрлілік бере алмайды. Осындай қарапайым сөздерді қиюластыра келіп, жаңаша бір ұғым, түсініктерді тудырады. Қара-сын есімді білдіретін түстік атау. Ботакөз-қыз балаға қойылатын есім немесе бет-әлпетті бейнелеуге байланысты туған сөз. Ал нар бірде зат есім, бірде сын есім мағынасында да жұмсала береді. Ақын осындай сөздердің басын біріктіре отырып, көркем нақышталған өлеңге айналдырды.
Қандай өлең болмасын, көркемдік өрнектілігімен бірге, мәнді мағына да терең бойлап жатады. Аталған өлеңде қара қайнар деп отырғаны жалпақ даланың бауырымен жорғалап аққан Ертіс өзені болатын. Армысың, менің қара шаңырағым деп ұлы даланың біртуар перзенті Абай дүниеге келген қасиетті мекенге деген бас июі мен ізеттілігін байқатады. Ботакөз қарындастар, нар ағайлар сынды тіркестерімен жылы лебізін, ізгі ниетінің пәктігін, жақындығын көрсетеді. Мұнда эпитетпен қоса, метонимия мен синекдоханың да бой көрсетуі ғажап нәрсе.

Сағыныш деген алдыңда тұрған ақ ала басты көк заңғар,
Бақытың сенің бағытың солай бара жатса пәк жандар.
Заманым менің жанарымда алып сағыныш болып жарқылдап,
Ағады тынбай күңіреніп, сыңсып, аэропорттар мен вокзалдар.
Автордың Сағыныш деген арнау (Мұхтар Шахановқа) өлеңінен алынған бұл үзіндісінен күрделі эпитетті кездестіреміз. Сонымен бірге метафоралық эпитет те бой көрсетеді. Тегінде қандай да болсын, бейнелі сөздер, әсіресе эпитет пен теңеу, эпитет пен метафора, бір-бірімен жалғас, қат-қабат алынып қолданыла береді .
Ақ ала басты көк заңғар іргелі ойдың өрнекті сілемдері. Мұндай қолданысты пайдаланы білген қаламгердің ойы ұшқыр, қаламы жүйрік.

Гүлстанға айналдырған тақырды,
Болат қолдар, алғыр милар ақылды.
Сүйемін мен, сүйемін мен сендерді,
Алар демім қалғанынша ақырғы [10], - деп жырлаған ақынның халқына деген ұлы махаббат жыры осы емес пе? Халқына деген шексіз сүйіспеншілігін бір үзіндіге сыйғызған ақын адамзаттың күштілігін, дүние жаратылысты игеретін, қандай қиыншылық болса да төзімділікпен жеңе білетін, ерекше жараталыс иесі екенін жайып салады. Болат қолдар, алғыр милар деген эпитеттік тіркестері ақынның өз ойын бейнелі, әсерлі суреттеуінде ерекше маңызға ие.
Ақын өлеңдері тек эпитеттермен шектелмей, теңеумен де сабақтасқан. Теңеусіз өлең жазған ақын қазақта жоқ шығар, сірә! Образда жүйесін бейнелеуде теңеу-ең басты көрсеткіш. Бейнелеу құралдарының бірі теңеуді зерттеген ғалым Тұрағұл Қоңыров: Теңеу дегеніміз-ұқсас белгілердің негізінде бір затты екінші затқа салыстыру арқылы сипатталушы нәрсенің бейнелілік, көркемдік, эмоционалды-экспрессивтік сапасын күшейтетін, сол нәрсені жаңа қырынан, поэтикалық қырынан танытатын әрі стильдік тәсіл, әрі таным құралы, – деген анықтамасы ойды нақтылай түседі.
Зерттеуші Қ.Жұмалиев қазақ теңеулеріне анықтама берумен бірге, жасалу тәсілдерін де белгілеп берді. Мұнда теңеудің жасалу жолдарының үш түрлі тәсілін көрсетеді:
–дай, -дей, -тай, -тей, -дайын, -дейін, -тайын, -тейін жұрнақтары арқылы;
–ша, -ше жұрнағының көмегімен;
секілді, сияқты, тәрізді сөздері арқылы болатын сөздер.
Ал, Т.Қоңыров теңеудің жасалуының он түрлі жолын ұсынды .
Осындай оралымды теңеулердің ақын өлеңдерінде қалай қоданылғанына тоқтала отырсақ:

Ұқсаған көктегі ай, асқан шамға-
Аспанға бейне шоқтан басқан таңба.
Жұлдыздан жез шегедей жымыңдаған,
Шашылған ақ шекердей дастарханға.

Түнгі аспан әлемін, айдың келбетін шоқтан басқан таңбамен, жез шегедей жымыңдаған жұлдыздарды дастарханға шашылған ақ шекермен салыстыру арқылы жеткізген. Бұл ақынның табиғат құпиясын байқағыштықпен соншалық нәзік түйсінген сезімталдығының куәсі. Суреткер не жазса да өмірден алып бейнелейді. Яғни, ақын поэзиясының қуаттылығын арттыратын табиғат көріністерінің тың теңеулермен суреттеліп, тосын салыстыруларды иеленуі ақынның тағы бір қырын, атап айтқанда, сөзбен сурет салатын суреткер, пейзажист екендігін айғақтайды. Жансызға жан бітіретін, тілсізге тіл бітіретін ғажайып суреттеулері-соның бір көрінісі, айқын дәлелі. Келтірілген өлең жолдарында Қ.Жұмалиев пен Т.Қоңыровтың жасалу жолдарын атап көрсеткен теңеу түрлері орын алған: біріншіден, -дай, -дей қосымшалары арқылы, екіншіден, Т.Қоңыровтың көрсетуіндегі бейне сөзінің көмегімен. Алайда, Қ.Жұмалиев бейне сөзін метафоралардың жасалу тәсілі ретінде ұсынған. Өйткені мұнда айдың ерекше бір белгілерін көрсету емес, басқа ұқсас нәрсемен не құбылыспен салыстырыла суреттелген. Дәл сол шоқ емес, бірақ соған ұқсас. Айдың сары түсі мен шоқтың түсі бірдей емес, айға қарағанда шоқтың түсі қанығырақ, тіпті қызылға жақын десек те қателеспейміз.
Түнгі аспан бейнесін көз алдымызға айқын елестетіп, ұқсас нәрселердің суреттілік, бейнелілік әсерін терең сезіне отырып қабылдаймыз. Мұндай табиғат көрінісін Абайдың Желсіз түнде жарық ай өлеңінен де көре аламыз:

Желсіз түнде жарық ай,
Сәулесі суда дірілдеп.
Ауылдың жаны терең сай,
Тасыған өзен гүрілдеп.
Екі дарынды ақын да табиғаттағы көркемдікті өте нәзік сезініп, шебер бейнелеп, оқырманына керемет жеткізе білген.
Ақындық шеберлік табиғатының өмірді терең білуден кейінгі бір қыры немес шеберлікке қойылар талап-көркемдік.

Өмір ғашық, бүкіл әлем мас маған,
Көзім заңғар, күн сияқты қырағы.
Менің денем Менделеев ашпаған,
Металдардың қоспасынан тұрады.
Теңеу мен метафора қатар келген бұл үзіндіде ақынның ішкі сезімі, ой-
толғанысы, тіпті, Менделеев ашпаған металдар қоспасынан тұратын денесін бейнелеу арқылы ішкі дүниесіндегі аласапыран сезімдерін сыртқа шығарады. Қандай ғажап поэзия десеңізші?! Мұндай тебіреністен туған поэзия оқырманның жүрегіне терең із қалдырары сөзсіз. Т.Қоңыров көрсеткен сияқты сөзінің көмегімен болған теңеудің ерекшелігі осындай өлеңге нәрлілік сипатын беріп тұр. Т.Айбергенов лирикасында кездесетін теңеулердің көпшілігі –дай, -дей, -тай, -тей жұрнақтарымен жасалған.
Жансыз нәрсені, яки, ұғымды жанды етіп немесе іс-ірекетке келтіретін көркемдеуіш құралдың бірі-кейіптеу. Мұндай оралымды өрнектермен бедерленген көркемсөз кестелері ақынның табиғат жайында жазылған өлеңдерінде де бой көрсетеді.

Жақұт үзіп жас талдан,
Ағыл-тегіл құйды күн.
Бұлақ біткен қашты алдан,
Бұлаңдатып құйрығын

деген өлең жолдарына ой жіберсек, табиғат құбылыстарын көз алдымызға елестете келіп:
Ор өзендер жөнеді,
Өз сауырын қамшылып
Шымшып жатыр денені,
Шымшық көзді тамшылар

деп, жаңбыр жауған сәтті суреттеуде ұтымды қолданылған объектілер жанды образға енген. Бұлақтың ағысын, өзеннің арнасынан толып тасыған кездегі асау толқынын, жаңбыр тамшысын іс-әрекетке, қимылға негіздей келе, тартымы мол, жанды құбылысты бейнелейді. Мұнда ақын қай мезгілдегі жаңбыр екенін айқындауды мақсат етпейді, өлең тілін жеңіл әрі қызықты, әсері мол, көңілге қонымды болуын басты назарға қояды. Ал, тақырып астарындағы шындыққа жүгінсек, Табиғат-Ананың құдіреттілігін, шымшық жаңбырдың бетті шымшыласа дa бізге қажетті дүние, құбылыс екендігін айшықты сөздерімен жеткізеді. Бұл секілді суреттеу Т.Айбергеновтың замандасы белгілі ақын Қадыр Мырзалиев қаламынан туындаған өлеңдерде де кездеседі. Оның Жаңбырда атты өлеңінде:
Әрлі-берді көлдетіп,
Жаңбырды жел айдайды.
Шарайнадай көл беті
Шымыр-шымыр қайнайды
я болмаса:
Жұтады гүл таласып,
Жауын суын жат көрмей.
Жер мен көктің арасы,
Қисық сызған дәптердей

Осы үзіндіде ақын жай, жалаң баяндауға құмар емес, ойын нақты бейнелеумен жеткізуге тырысады. Екі ақын бір тақырыпта жыр толғаса да бірін-бірі қайталамайтын өзіндік өлең өрнектері мол. Әр ақын өзінің көркем сөз кестесін өзінше талдап, шебер үйлестіре біледі.

Ырғалды гүл дірілдеп,
Түннін қоңыр салқыны-ай!
Жұлдыздар тұр күлімдеп,
Жарқырайды алтын ай–
немесе:
Әрбір сөзін ұйып тыңдап, бақылап,
Тұрған жандай бір-бірінен ақыл ап,
Сыбдыр қағып сөйлеседі жайымен,
Қыз ерніндей дірілдеген жапырақ деген жолдарда кейіптеу тәсілі табиғатты жанды етіп, әрекет үстінде көрсетеді.
Күлімдеген жұлдыз, дірілдеген гүл, сыбдыр қағып сөйлейтін жапырақ бейнелерін нанымды жеткізе білген ақын эпитеттерді де қоса пайдаланған. Лирикалық поэзияда бұл тәсіл көбіне табиғат тақырыбындағы өлеңдерде жиі қолданылады. Мұндай амалды дана Абайдың да шебер қолданғаны баршамызға белгілі.
Шетсіз-шексіз кеңістікті жыр қылып,
Көктің ару жұлдыздары тұр күліп.
Келбетіңе мен қараймын құмартып,
Тербетіле таулар да тұр сыр артып.

Сақ құлақты орман да тұр ойда көп,
Ақ бұлақты арман жатыр аймалап.
Сырға толқын сылдыратып тоғандар,
Сыбызғысын тартып атыр бағандар.

Бұл үлгілерден байқалып тұрғанындай, ақын кейіптеуді жаңаша, тосын түрмен түрлендіріп, оны өлеңнің бір ғана жолына кіргізбей, шумақтың бойына жайып жібереді.
Төлеген Айбергенов лирикасында сатиралық сарынға орын бар. Аса көп емес. Сатираның өткір амалдары ақын лирикасында сирек дерексіз ұғымдарды деректі ұғымдарға айналдырып, әрқайсысына бір нәрсені не айуандарды меңзейтін сөз образын аллегория деп атаймыз [11]. Троптың мұндай түрі мысал өлеңдер жанрында кең етек алған. Әр мысал өлеңнің өзіндік меңзейтін мәні бар. Ал мысалдың табиғаты жайлы қазақтің сатира жанрын жан-жақты зерттеген белгілі ғалымы Темірбек Қожекеев былай дейді: Мысал (басня) – қоғамдағы, жеке адам басындағы кесір-кесапатты, жайсыз мінез-құлықты аллегориялап, астарлап, басқаша айтып сынайтын жанр. Мысал шығарма әлгі келеңсіз кемшілікті көбінесе адамның емес, басқа бір заттың басында болған оқиға етіп баяндайды. Бірақ олардың арғы жағында адамның іс-бейнесі тұрады . Осындай бейнелеу талантты ақын Төлеген Айбергенов лирикасын да жанап өткен. Мәселен, ақынның Есек пен сауысқан өлеңіне көз салсақ:
Есек бастық қол беріп түрегелді,
Жұмыс сұрап сауысқан кіре берді.
Көп ойланбай есекең берді жұмыс,
Көргендей болып көнбіс шүрегейді.

Сауысқан атақ алды сабырлы деп,
Бермесін оған ешкім жәбірді көп,
Осылай бұйрық берді есек жұртқа,
Бірақ жұрт, сауысқанға жабылды кеп ,

Есектің аңқаулығын өз пайдасына пайдаланған сауысқанның жұмысқа орнағаннан кейінгі әрекетін:

...Сауысқан ептілікпен шоқып жүрді,
Есектің жонындағы жараны ескі,-

деген жолдар айқындауда.

Сезбеді аңқау есек оны мүлде,
Шоқылды еш мейірімсіз жоны күнде,
Сауысқан ойдағысын істеген соң,
Есекке ауна деді барып күлге.

Сағы сынып алғашқы алысқанның,
Мерейі артып кетті сауысқанның,
Есекке үсті-үстіне пәле жапты,
Жалпы жұрт жиналыста табысқан күн.

Пәледен есек бірақ аман еді,
Амал не сауысқан оны таба келді.
Сауысқан қамқоршысы есек жанға,
Тағы да сансыз жала жаба берді.

Мұңайып жұрт алдында егілді Есек
Қайтсін, байғұс, о баста болмапты есеп,
Көп ақылын алмаған сол есектің,
Қалай болар қайғысы әділ десек !..

Астарлы меңзеу арқылы екі заттың екі түрлі қасиетін өлеңді оқыған кезде-ақ тани аламыз. Аңқаулық есекке тән болса, ептілік, қулық сауысқанға тән. Осындай образдарды көркем үйлестіре білген ақынның сатиралық өлең жазудағы қыры адам бойындағы түрлі қылықтарды, мінез-құлықты жануарлар бейнесімен сомдап, солардың бойына жинақтай жырлауында. Қазақ халқының түсінігінде есек-адал да еңбекқор жануар, ал сауысқан-тұрақсыздық, ұрлықшыл құс ретінде қалыптасқан. Бір-біріне жанаспайтын екі образды сөйлету тағы да ақынның көркемдік құралдарды шебер қолдана білгендігін айқындай түседі. Оқырманына терең ой салатын бұл өлең теріс қылықтардан аулақ болуды, игі қасиеттерді бойға жинау керектігін ұқтырады. Пәлеқор, жағымсыз образды сауысқан бойына жинақтау адамзат өмірімен астасып, тамырласып жатыр. Өмірде сауысқан секілді жандар да кездеседі деген ой санамызда бар. Ал есек тәрізді аңқаулар сауысқанға жем болғаны өкінішті-ақ. Ақынның айтпақ ойы жаман қылықтардан, теріс мінездерден бойды аулақ ұстау. Есек тәрізді аңқаулардың біреуге жемтік болуының алдын алу. Адамзат бір-бірімен тату-тәтті өмір сүрсе, өмірде қиыншылық, соғыс секілді жүрекке жара салатын сөздер болмас еді. Әрқашан да адамгершілікке, адалдыққа, сүйіспеншілікке құштар болып, талпыну қажет. Адамдар осындай принципті қатаң ұстанса жер шарында бейбітшілік деген ұғым жоғалмас болар.
Ой-пікірді тұспал арқылы жеткізуге мүмкіндік беретін троптың түрі – астарлау. Мұнда белгілі бір нәрсені не құбылысты тура суреттемейді, керісінше оған ұқсас тағы бір құбылысқа ұқсата, жасырын жарыстыра бейнелеп, ойды ашық айтпай, құпиялап береді. Ойды берудің осы бір көркем де қиын тәсілмен жазылған өлеңдер Төлеген Айбергеновте баршылық. Ақын символды пайдалана отырып өзіндік мол ерекшеліктерге ие өлеңдер жазған.

Дариға, менің алдымнан
Тағы бір өтсең кес-кестеп,
Қырғауыл арман! Жанымнан
Қалар едің-ау өшпес боп.

Жолығар болсам қайта мен,
Тағы бір мәрте сол шақпен.
Бәрін де саған айтар ем,
Жалғыз-ақ тамшы моншақпен...

Көрмейін деген жоқ ем мен,
Жеткізбеді ғой сан қырлар.
Қаншама құйды дегенмен
Басылған шығар жаңбырлар.

Енді осы алынған үзінділердің астарлы сырына үңіліп, мән-мағынасын саралап көрейік.
Әуелгі өлеңде сырт қарағанның өзінде көрініп тұрған өкініш көрініп тұрғандағысынан әлдеқайда терең, әлдеқайда сырлы. Өлеңді оқи отырып көкірегіңе мұң ұялайды, ақынның мұңын бөліскің келеді. Алайда ақын меңзеген нәрселердің сыр-сипатына терең үңілу қажет. Ақын бір кезде байқаусызда жіберген қателеріне өкінген. Егер сол шақ қайта оралса, кешірім сұраудан да тартынбайтынын айтып отыр.
Екінші өлеңде де осыған ұқсас нәрсе, қанша ұмтылғанымен жеткізбей кеткен сан қырлар - арман-мақсат бар бар ақынның жүрегінде. Енді бәлкім оған қолы жетер-жетпес, қалайда ақын көңілі оны ұмытқысы келгенмен көкірегіндегі бір кездегі сезімнің қызуы – жаңбырлар басылған сыңайлы.
Қаншама құйғанмен жаңбырдың басылатыны сияқты жылдар өте өткеніңнен алыстап бара жату табиғи заңдылық. Ақын осыны сезініп, осыған мұңаяды. Қиғысы келмегенмен амалы жоқ. Жүректе өкініштің табы ғана қалған...
Төлеген Айбергеновтың шығармашылығындағы елеулі орын иелейтін Сыр, Ақ қыс, Жалғыздық, Сағыныш, Аруана – бауыр-дүние, Бір тойым бар, Қызғалдақ дәурен атты өлеңдер символды пайдаланып азылған туындылар.
Төлеген Айбергенов лирикасында кекесін мен мысқыл қолданылған тұстар сирек болса да кездеседі.

Сермегенге қызық көп қой қымбаттым,
Маскүнемдік заңы да бір қатал заң.
Бес сомға бір роман қымбат тым,
Жиырма беске бөтелке арақ ап-арзан

Бұл – кекесін болса, мынау – мысқыл:

Барып келдің Россия жаққа да,
Орыс қызбен кірдің талай баққа да.
Орысшадан түк татпайсың сонда да,
Білетінің интересно тек қана

Ұлттық тілімізде ертеден қолданылып келе жатқан әсірелеу мен кішірейтуді қазақ поэзиясында тиімді пайдалану кең өріс алып отыр. Төлеген Айбергенов өзінің шығармашылығында бұл тәсілді ұтымды қолдана білген. Оның қаламына тән гиперболалар мыналар:

Арманыңды ақтармын ба жүрегімде тербесем,
Айға сіңлі, қарындассың қасиетті Жерге сен.
Мен өзіңді теңдесі жоқ құдірет деп түсінем,
Сендік қуат мың есе артық Жердің тарту күшінен

Немесе:

Табанымның астында қара дәрия,
Тас төбемде тайгасы мұнараның.
Енді ақын лирикасындағы көрініс тапқан литоталарға көз жүгіртейік:
Көп тағдырдың көтерген ауыр сынын,
Мен сендердің жалғыз тал қауырысының

Мен сенің жалғыз тамшы тасқыныңмын,
Кететін сенен шығып, саған сіңіп

Төлеген Айбергенов шығармаларының асқақ рухы мен теңіздей тебіренген болмысы гротескіге ерекше іш тартады. Сондықтан оның шығармаларында әсірелеу өте жиі ұшырасады әрі ақынның бұл тәсілмен жазған туындылары – әсірелеудің жаңаша түрлерін жасауға игі талпыныс жасаған.

Қарсы шауып көк теңіз бұйраттары,
Көк мұхитта қайығым қирап қалды

Қара түнде қара орман адастырды,
Қарсы алдымнан жол көміп қар асқынды

Осы мысалдарда аталған гротесккілер – қарапайым өмірдің кез-келген адам көре білгенімен, астарына бойлай бермейтін мұң-қасіретінің болмысына Төлеген Айбергенов ақындық аңғарымпаздықпен қарай біліп, оны шебер образдылықпен жасағандығынан туған. Сондықтан да табиғи.
Сонымен бірге ақын лирикасында троптың түрлерімен бірге фигураның түрлері өлеңнің көркемдігін, сыр-сипатын танытуда (шендестіру, дамыту, түйдектеу, инверсия, эллипсис, параллелизм, т.б. ) ұтымды қолданылған.
Демек, жоғарыда келтірілген мысалдардан Т.Айбергенов лирикасының көркемдік әлемін тани аламыз.

2. Т.АЙБЕРГЕНОВ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ТАНЫМДЫҚ СИПАТЫ

2.1 Т.Айбергенов лирикасының тілдік дүниетанымдық ерекшелігі

Табиғи талант дарыған Т.Айбергенов поэзиясындағы өлеңдер дүниені өз түйсігімен байланыстыра отырып, сезімдік таным моделін жинақтаған тұлғаның жаңа қырын аша түседі. Өлеңдерге талдау жасамас бұрын өлең мәтіндері негізінде мынадай танымдық жіктемелерге бөлелік:
Адамзат ұғымымен байланысты дүниетаным (достық, ана, ұрпақ, т.б);
– табиғатпен үйлесім тапқан дүниетаным (жер, су, өзен, т.б);
– қоғам өмірімен байланысты дүниетаным (атамекен, туған жер, т.б);
– сезімдік дүниетаным (сағыныш, махаббат, т.б);
– түр-түс атауларымен байланысты дүниетаным (көк, ақ, қара);
– пәлсафалық дүниетаным (өмір деген – көк мұхиттың толқыны);
– сан ұғымына негізделген дүниетаным (бір, екі, жиырма).
Этномәдени байланыста өзінің ұлттық ерекшеліктерін өзге этностарға таныстыру арқылы өзіндік ерекшеліктерді бағамдап, өзіндік баға беру қазақ тарихында ерте замандардан басталады. Осындай дәстүрді сақтаған Т.Айбергенов шығармашылығындағы Бір тойым бар халықтың бүтіндей болмысын бірнеше сөзбен айқындай білген.

Бір тойым болатыны сөзсіз менің,
Дәл қай күні екенін айта алмаймын
Бірақ ... бірақ
Ешкімді де билетпей қайтармаймын.
Онда ортаға тасталар ұран сондай
Қайта алмайды қартың да бір ән салмай
Жиырма бестің бәрін де сабылдыртам
Кемпірлерге қыз күнін сағындыртам
...Мен өзім де ән салам түн ауғанша,
Менің жаным бұл күнге құмар қанша!
Бәйгі берем жығылған палуанға да
Адалдығы сезіліп тұрар болса,
Қыз қуатын жігітке ат беремін,
Жанам деген жүрекке от беремін
Мен әйтеуір бар жиған тергенімді
Бір тамаша той қылып өткеремін [12].

Бұл мәтін ұлт мәдениетінің танымдық өрісінің жүйесін дәл жеткізген. Аталған үзіндіден халықтын танымын, болмысын, мәдениетін танытатын тілдік бірліктер той, бәйге, қыз қуу, палуан, ән. Бұл ұғымдарда қазақ мәдениетінің жалпы танымымен бірге жеке тұлғаның дүниетанымын аталған тілдік моделдер біртұтас болып табылатынын дәлелдейді.
Бәйге, палуан, той, ән – лингвомәдени ерекшелікпен таңбаланған этномәдениеттің нақты бір болмысын сипаттайтын тілдік бірліктер. Бәйге, палуан күресі, той ұлттық болмыс әлемімен бірге әлеуметтік стаус дәрежесінің мәнін аясына сыйғызған. Той этномәдени танымның айрықша мәнін аша түсетін, танымдық аясы д кең тілдік модель. Ұлттық мәнін жоғалтпаған дәстүр жалғастығының көрінісі. Той құтты болсын, Көппен көрген ұлы той, Тойдан тойға жете берейік, Тойың тойға ұлассын тәрізді фразалар осы бірлік негізінде өрбігені сөзсіз. Қазақ бар жиған-тергенін тойға шашатын халық. Өзге этностардан дараланып тұратыны да осы ерекшелік. Кез келген мәдениеттің түрлері, атаулары тіл арқылы бейнеленіп, кумулятивтік қызмет арқылы көрінетіні, ұрпақтан ұрпаққа жеткізілетіні белгілі.
Т.Айбергенов лирикасының көпшілігі өмір философиясына кеп саяды. Оның филосиялық ойларын көрсететін поэзиясының ең бастылары – өмір, уақыт, тағдыр т.б.
Дүние әрқашан өзгерісте болады. Көне антик философтарының бірегейі Гераклиттің өзенге екі рет түсуге болмайды деген фәлсафалық тұжырымы – дүниенің әрбір материясы қозғалыста болады деген теореманы тағы бір дәлелдей түспек. Ойшылдың бұл ойы өзен үнемі ағыста болғаннан кейін жаңарып отыруы, сондықтан, екінші рет өзенге түскенде алғашқы сулар ағып кетеді деген түсінікке жинақтайды. Бұл – адамның уақыт шеңберіндегі өзгерісі. Өмір туралы:

Жолдар, жолдар мені алыс апарыңдар
Апарыңдар ұзаққа сапарым бар
Қаламдаймын әлі мен ұшталмаған
Өткізіңдер шөлдерден құс қонбаған
Сын тақпасын дос түгіл дұшпан маған–

деген жолдарында ақын тіршілік, өмір категорияларын жолмен байланыстырған. Бұл қысқа ғұмыр кешсе де адамдық қалпынан айнымай, өмір сүруге құштарлығын жоғалтпаған ақынның өз болмысы. Тілімізде өмір өзен, жол тәрізді тілдік бірліктермен байланыстырылады.
Жалпы, ықылым заманда адамзат дүниетанымында әлем горизонтальді үлгіде: жоғары әлем, ортаңғы әлем және төменгі әлем – өзен бейнесінде қабылданған. Оған дәлел тілімізде сақталған өлу мағынасындағы су аяғы құрдымға кету идиомасында судың өзеннің сағасы төменгі әлемге - өлілер дүниесі деген құрылымға сәйкес түсіндіріледі. Жалпы көптеген халықтарда өмір метафоралы өзенмен бейнеленеді.

Өмір, дүние дегенің
Ағып жатқан су екен (Абай).

деген жолдар жоғарыдағы түсінікті нақтылай түспек.

Орман іші. Көз тұнады жарыса өскен ағаштан
Бірі-қисық, бірі түзу-бәрі көкке таласқан
Оқтай түзу кей қарағай көзін жазбай тұрса айдан
Шілік шырша орта жолда омақаса қисайған.
Мен ойланам: егер түзу өспесе кей бәйтерек,
Қисықты да біз тура деп қабылдар ма ек, қайтер ек?
Егер де сен туралықтар жеңсің десең әлемде
Өзгелердің қисықтығын тура тұрып дәлелде

Орман, ағаш, шілік, шырша – табиғат компоненттері. Табиғат пен таным үйлесімінің тұтастығын тануға болады. Өзара тығыз байланыстағы Табиғат –Адам – Қоғам триадалық тұтастықтағы қиысу нүктесі Адам
Қазақ халқы – ашық аспан, дарқан дала аясында ең көбірек тіршілік еткен, көшпенділер өркениетін аяқтаушы ел. Табиғаттан үйренгендігі, оған жақындығының белгісі.
Бүкіл дүние ғаламы басында нұр сәуле – жарық сәуленің кеңеюінен жаралған, дүниені құраушы сәуле шоғырлары, зат бөлшектерінің аралары кейде алыстап отырған, бірақ араларын жалғастырған сәуле көпірі жоғалмаған, – деген А.Машановтың пікірі дүниеде бос орын жоқ, қатынассыз нәрсе жоқ, дүние шекті нәрсе, оның әрбір мүшесі өзінің көрікті орында деген ұғымға сәйкес. Яғни адам мен табиғаттың өзара байланысы көне философтар заманында ақ түрлі ойлау деңгейіне жеткізген.
Бүкіл мәтін адамдардың өмір сүру ортасы, сонымен бірге өмір сүру барысында әр түрлі әрекеттегі тұлғалардың мінез бітісіндегі қисық пен түзуді қарама қарсы мәнде алып, логикалық ой алаңына жеткізген. Бес саусақ бірдей емес деген түсінік те адамдардың қарым қатынасы негізінде қалыптасқан.
Түзу шынайы өмірде адал еңбек, ізденушілік тәжірибемен өмірдің түрлі соқпақтарын жеңе отырып, алға талпынады.
Т.Айбергенов дүниетанымы туралықтардың алға шығу үшін өзгелердің қисықтығын дәлелдеу керек деген түйінді ой қорытады. Осы ойдың жалғастығын мына мәтіннен көреміз:

Біреулері жанын салып сан қатерден қорғады
Біреулері мендегі үлкен адамдықты қорлады,
Бірі шаттық, бірі-реніш бәрін жаным сезеді,
Менің кеудем-сан толқынның сарқыраған өзені.

Шаттық пен реніш антонимдік кереғар құбылыстар бір-бірінің мәнін аша түседі. Қорғалған, қорғанған, ренжіген, шаттанған кеуде өмірде барлығын да бастан өткереді. Автордың өмірге деген психологиялық күйі ішкі сезіммен астарласып жатыр. Ақын поэзиясындағы шаттық, реніш сөздерінің қолданысына зер салсақ, таным дүниесінің күрделі бірліктеріне көз жеткізуге болады.
Өмірді үлкен домбыра деп білем мен,
Егіз туған екі шектен тұратын.
Бірі – қайғы қабағында түнерген,
Бірі – шаттық әлдилеген мұратын.
Бұл екеуі жұп жазбайды әуелден,
Қосып тартсаң күй қалады құлақта.
Жаңыласың кеудеңдегі әуеннен,
Сыңар шекпен тартам десең бірақ та, –

Өмірдің болмысы туралы автордың көзқарасы осы. Жақсылықтың қадірін жамандық жоқ жерден білу мүмкін бе? Өмірдің қайғысы жоқ жерде қуанышты терең сезіне аламыз ба? Адамның дүниеге келуі қуаныш болғанымен, дүниеден өтуі – қайғы. Өмір мәннен тұрады. Мән бірқалыпты емес, екі ішектің кезегінен тұрады. Айдың он бесі қараңғы, он бесі жарық деген түсініктің қалыптасуы – ата-бабаларымыздың өмір тәжірибесінен туған түсінік. Өмір мазмұнын толықтыруда екі жақты сипат адам баласының басындағы қиыншылық, сонымен қатар жүретін адам басындағы қуаныш, шаттық тәрізді ұғымдар – өзара сабақтасқан құрамдас компоненттер. Ақынның адам баласының тіршілігін жырға қосуы ақыл-парасатының жоғары екендігін көрсетеді. Екінші мәтіннен әуелден жұп жазбаған екі компоненттің мәні –адам санасында өз бейнесін қалдырған құбылыстардың ізін көреміз. Қарама-қарсы құбылыстар адам өміріне өз ықпалын тигізбей қойған жоқ. Соған байланысты туған дүниелер ұлт тілінің фразаларында паремиологиясында көрініс тапқан. Әрине, мұның бәрі – адамзаттың таным дүниесінің кеңеюінен туған әрекеттер. Осы әрекеттерді Төлеген Айбергенов өз шығармашылығында адам өмірімен сәйкестендіре сипаттайды.
Төлеген Айбергенов адамның табиғи болмысын табиғатпен, табиғат құбылыстарымен астастырып бейнелеген. Адамның ішкі психологиялық күйін, сезімін, ой-түйсігін, таным-талғамын бірде күз, бірде қыс бейнесі арқылы жеткізуі – дүниенің жанды қозғалысына сергек қараған ізденісінің нәтижесі.
Ақын-жыраулар поэзиясы табиғат құбылыстары арқылы адам өмірінің бұлтарыс жағдайын суреттеуде философиялық ойлаудың ең биік деңгейін көрсеткен. Мұндай ізденіс Т.Айбергеновте де бар.
Бұрылыс өлеңі:

Шоферлердің қорқатұғын жері осы
Бұл жерде оның ұшады иман зәресі,
Мәңгі бақи қалатындай жол тоқтап,
Оңға солға жалтақтап,
Осы жерден өтерде
Қарайды ол қауіп пенен қатерге

Жолдың бұрылысы. Өмірдің бұрылысы. Аталған мәтіндегі логикалық ойды санаға жеткізсек, өмір мен өлім арасындағы адамның психологиялық ойлауының деңгейі көрінеді. Өмірдің қатерлі бұрылысы – өлім. Адам санасында өлім – мәңгі жарық дүниемен қоштасу деп түсініледі. Өмір мен өлім арасындағы тұлғаның ішкі психологиялық күйі бұрылыс мазмұны арқылы ашыла түседі. Аталған мәтіндер абстрактылық ойлау формаларының ең мәнді, қажетті жақтарын бейнелейді. Құбылыс пен адамды бір бірімен байланыстыра бейнелей келіп, ой мен білімнің құнарлы күшін көрсетеді. Қазақ халқының ұллтық дүниетанымында өлім туралы ұғым аясы кең. Өлім мен өмір бірін-бірі алмастырып, бірінің кемін бірі түгендеп, бірінің жоғын бірі түгендеп отыратын күрделі динамикалық және метафизикалық тепе теңдікті сақтап отыратын ірі баланстар.
Біздің санамызда әлем, дүние атты түсінік бар, ұғым бар. Оның атауын беріп, пікір айтқан – адам [12].
Талап, еңбек әрекетін жандандыра отырып, алдағы мақсатқа ұмтылуда өмір жолдарымен сырласады. Алар асуына жетпеген тұлға бейнесін танимыз. Өмір ұғымын терең бағамдай алды. Өмірмен арпалысқан Т.Айбергенов отыз жасында дүниеден озады. Осы орайда Петрарка Дантьенің отыз үш-адам заттың ғұмыр ортасы дегені еріксіз ойға келеді.


2.2 Т.Айбергенов лирикасының концептілік өрісі

Тіл қарым-қатынас қызметін атқарып қана қоймай, сонымен бірге ұғым-тіл-ұлт-таным жиынтығынан мәлімет беретін ұлттық мәдени код. Адамға алуан түрлі ақпарат тілдік арналар арқылы беріледі. Санадағы бұл ақпараттар концепт немесе ұғым арқылы түйінделеді. Тіл білімінде антропоцентристік бағыттың негізінде туындаған лингвофилософиялық бірлік, ол – концепт. Концепт термині мен оның табиғаты жөніндегі түсінік ХХ ғасырдан бастап көрініс бере бастағаны белгілі. Когнитивті лингвистиканың басты категориясы концепт жөнінде теориялық пікірлердің түйісетін нүктесі тіл мен таным айналасында. Кейбір зерттеушілер бұл терминді лингво-логика-философиялық категория, – деп таниды. Концептілерді қарастыру үшін тілдік ақпарат маңызды қызмет атқаратын концептуалды сараптама әдісі зертеудің әдістемелік негізі болмақ. Мұның мәні мынада: мағыналары мен қолданыс мүмкіншіліктері бір-біріне жуық сөздер олардың мәдениет құбылыстарын түсіндіру тұрғысынан сарапталады. Кез келген ұлттың дүниетаным ерекшелігін айқындау мақсатында сөздің этимологиясын, семантикасы мен прагматикасын салыстыру арқылы тереңде жатқан процестердің ішкі мәні ашылады. Концептілерді талдау барысында төмендегідей бірізділік ұстанылады: сөздіктегі анықтамасы; концепттің мағынасы мен түрлі философиялық және діни жүйелердегі орны; концептінің адамның күнделікті санасындағы түсінігі; концептің әмбебеп белгілері; концептің фразеологизмдердің түзілуіне немесе қолданылуына әсері; белгілі бір көнцептіге байланысты сюжеттің немесе образдардың пайда болуы. Концепт жалпы белгілі бір этнос мәдениетінің басты элементі, адамның менталды әлемінің басты ұяшығы деп танылады.
Алғашқыда концепт термині логика ғылымының аясында қолданылған. Лингвистикалық мазмұны арта түскен концепт термині уақыт өте келе тіл білімінің нысанына айналды. Философия мен лингвистиканың бір-біріне ықпалдастығының нәтижесі концепт терминін қалыптастырды. Концептілерді мәдени философиялық элемент және категория деп қарастыратын ғалым В.А.Маслова: ...Концепты – предмет эмоций, симпатий и антипатий, а иногда и столкновений различных мнений деген пікір айтқан . Ғылымда концептіге берілген анықтамалардың әр түрлілігі бұл категорияның зерттеу ауқымдылығының кеңдігін, күрделілігін дәйектей түспек. Енді зерттеу нысаны болып отырған Т.Айбергенов лирикасында концепт деп тануға негіз көк тілдік бірлігіне тоқталсақ. Дүниенің тілдік суреті бірліктері – мифологиялық образдар, концептілер(танымдық), ұлттық реңктегі фразеологизмдер мен метафоралар, символдар, реалийлер.
Бүгінде тілімізде полисемиялық қабатқа ие болған көк лексемасына берілген анықтамалар сөздіктерімізде, оқулықтарда, ғылыми еңбектерде орын алған. Біріншіден, сын есім категориясы, екіншіден зат есім категориясы ретінде танылғандықтан бұл сөз ғалымдар зерттеулерінде синкретті түбір ретінде қарастырылып жүр. Демек, бірнеше семантикалық қабаттарды қамтитын бұл лексема жай ғана түстің немесе көктің атауын ғана ие емес, сонымен қоса ұлттық символикалық мәнге де ие болған.
Бастапқы негізде түстің атауы ретінде түсіндірілетіні белгілі. Осы орайда түстану проблемасын көтерген Ә.Қайдаровтың мына бір тұжырымын айта кеткен жөн: түр-түс атаулары бір қарағанда жалаң грамматикалық обьект болып көрінгенімен, тамыры терең жатқан, халықтың ұзақ тарихымен төркіндес, оның рухани, мәдени өмірімен сабақтаса келіп, эстетикалық талғам-таныммен, ұлттық психологиясымен, салт-сана, әдет-ғұрпымен ұласатын факторлардың қатарына жатады
Ғалым тұжырымынан байқағанымыздай, түс атауы (көк) ретінде көрініс тапса да, ұлттық лингвотанымдық, лингвомәдени сипатқа ие.
Түркі халықтарында символикалық мәнге ие болған көк сөзі аспан, көк сөздерінің баламасы ретінде де қолданылады. Заттық ұғымдағы көк пен сын есімді көк синкретикалық түбір ретінде қарастырылып келеді. Расында бұл екі ұғымның қайсысы бірінші қалыптасқанын әлі күнге дәлелденбеген. Десек те, қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде көк концептісі мына семантикалық мазмұнда құрайды:
Көк І. түпсіз тұңғиық аспан әлемі. Көк аспан – көк жүзі; аспан күмбезі т.б.
Көк ІІ. Киіз үйдің керегесін т.б көктейтін түйенің терісінен істелген таспа, қайыс.
Көк ІІІ. 1. Заттың көгілдір аспан тәрізді түсі. 2. Көгеріп шыққан өсімдік; өскен шөп. 3. Жеміс-жидек, көкөніс. Сондай-ақ осы бірліктің негізінде қалыптасқан сөз тіркестері беріледі. Бұл біздің қазіргі ұлттық тіліміздегі қолданысы. Ал оның түпкі төркініне көз жіберер болсақ, оның аясында дүниетанымның формасын құрайтын элементтерді байқаймыз
Көк сөзі түркі тектес халықтарға ортақ. Оның семантикалық мәні түрліше болғанын ғалымдар зерттеуінен де көре аламыз. Мәселен, Т.Айдаров көк сөзін туыстық атаумен байланыстырады. Түркі тілдеріне алғаш класификация жасаған М.Қашқаридың Диуани лұғат ат-түрк еңбегінде көг, көк және күг сөздерінің семантикасын төмендегідей түсіндіреді:
І. 1. Көк – негіз, түбір; 2. Көк – аспан; 3. Көк – рең, түс; 4. Көк –кент, бау(қаланың көк баулары); 5. Көк – қиындық, машақат; 6. Көк – шылбыр.
ІІ. 1. Көг – күлкілі жағдай; 2. Күг – күй, сөз, жыр өлшемі; 3. Көг – босатылған, бос, жайылымға жіберілген мал. 4. Көг – айнаның бетіне түсетін дақ; 5. Көг – әйелдердің бетіне түсетін дақ, сепкіл;
ІІІ. 1. Күг – күйек, хайуандардың жұптасатын мезгілі; 2. Күг – күңгірт; 3. Күг – әуез. Бұл сөздердің семантикалық мәні қазіргі кезде тұрақты қолданысқа ие.
Бұдан аңғаратынымыз аталған лексема о баста да көп қабатты мағыналық реңкке ие болғандығы. Біршамасы осы күнге дейін сол қалпында қолданылып, сөздік қорымыздың актив қабатынан орын алып келуде.
Аталған сөзге тек тілші ғалымдардың зерттеулерімен ғана шектелмей, өзге ғылым салаларында нысан болғандығын атауымызға болады. Бұл ретте мифолог зерттеуші Серікбол Қондыбайдың еңбегінде берілген анықтамаға тоқталып өткен жөн. Онда көк сөзінің лингвистикалық семантикасын мынандай аспектіде қарастырады:
1) Көк сөзі ілкілік, түпкілік, алғашқылық сипатқа ие, оған осы сөздің тамыр, тек, түбір, негіз (көне қыпшақ тілінде) деген туынды мағыналарына қарап көз жеткізуге болады. .... Сондықтан да, көк сөзі Нұрдың, Құдайы құдіреттің, яғни көрілместің бір атауы болып есептеледі.
2) Көк – тіршілік тумағы, оның өсуі, өнуі нәтижесінде тіршілік, ғалам пайда болады. Қазақ тілінде бұл сипат ең алдымен өсімдікке қатысты қолданысқа ие болған; яғни көк - шөптің жалпы атауы, көктеу, көктем, көкке жайылу, көк шығу сияқты сөздердің мән-мағынасы осыған байланысты.
3) Жалпылама атауға ие болған өсімдіктер дүниесінің негізгі реңі – жасыл түс.
4) Көк сөзінің екі (бірінші – түпкі бастаулық, негіздік, екіншісі – түстік) мағынасының ұштасуы осы сөздің аспан деген мағынасын туғызады. Бұл жердегі басты идея – бүкіл ғалам ғаламат өсімдік болса, онда оның өсіп-өну нүктесі болуы тиіс деген қисын болатын; яғни, көк сөзі бүкіл ғаламның өсіп-өнуіне мүмкіндік берген ілкі тұрпат – протокосмостың (Нұрдың) атауы да, сол ғаламның айқын көрсеткіші болған аспанның атауы да болып шықты .
Демек, мифтік көзқарас бойынша көк - түпкі бастаулық, негіз ретінде тіршілік, ғалам ұғымдарының айқын көрсеткіші. Ілкі тұрпаты – абстрактілік атау. Адамзат баласы дүниенің тылсым құбылыстарын, жаратылысын аспан әлемімен байланыстырып отырғаны белгілі. Оның үлгілері қазақтың мифологиялық әңгімелерінде, мақал-мәтелдерінде жатыр. Түркі халықтарының тотеміне айналған бөрі символикасына көк сөзінің тіркесуі, о бастағы адамдардың дүние туралы түсінігінің кеңдігінен туындаса керек.
Түркі халықтарында маңызды сипатқа ие болған көк сөзі орыс тіл білімінде өзіндік орнымен қолданылады. Орыс тіл білімінде көк сөзі голубой, синий сөздерінің айналасында болады. 70 000 мың сөзді қамтитын С.И.Ожеговтың түсіндірме сөздігіндегі көк концептісінің семантикалық мәніне тоқталатұғын болсақ:
Синий, - яя, - ее: синь, синя, сине
Имеющий окраску однаго из оснавных цветов спектра – среднего между фиолетовым и зеленым. Синее небо. Синие васильки.
О коже: сильно побледневший, приобретший оттенок от этого цвета. Синее лицо, синие губы .
Голубой, - ая, -ое
Окраской небесного, светло-синего цвета. Голубые глаза, голубые магистрали, голубое топливо( о газе), голубой экран.
Перен. То же, что идиллический. Голубая мечта, голубая роль (маловыразительная роль положителного героя). Голубая характеристика (односторонне положительная) [13]. Мұндай түсінік көптеген халықтардың дүниетанымына тән болуы мүмкін
Орыс тілінің үлкен түсіндірме сөздігінде де осы анықтамалар төңірегінде түсіндіріліп өтіледі.
Бұдан аңғаратынымыз, орыс тіл біліміндегі анықтамалар легі бір ғана түсініктің айналасына кеп топтасады. Яғни, түс ұғымындағы сөздердің төңірегіндегі мағыналық топтамалар. Тілімізде қат-қабат жұмбаққа толы аспан әлем бейнелейтін атаулар мен ұғымдар адамдардың о бастағы ойлау формасының жоғары екендігін көрсетеді. Ежелгі гректер мен славян халықтары өз құдайларын адам кейіпінде бейнелесе, түркі халықтарында Тәңірді көк ұғымымен байланыстыруы осыны байқатса керек. Көк сөзінің тағы бір беретін мәні – тәңір, құдірет. Яғни, ертеде адамдар тұңғиық жұмбаққа толы аспан әлемін тәңірге балаған. Бұл ұғым халық санасында көкпен байланыстырылды.
Ғаламның мифтік вертикал үлгісі бойынша орны:
Төменгі су, жер асты дүниесі.
Орта, жер беті.
Жоғары немесе аспан дүниесі.
Бұл жөнінде кейінгі тарауларда кеңінен тоқталып өтпекпіз.
Символикалық жағынан алғанда көк халық ұғымында тыныштықты, ұстамдылықты, бейбітшілікті білдіреді. Мұның көрінісін ҚР-ның Туынан көруге де болады. Сонымен бірге қазақ ұғымында көк – береке бірліктің, тыныштықтың, мықтылықтың, жеңімпаздықтың, үстемдіктің нышаны ретінде сипатталады [14].
Көк лексемасының фразалық тіркестердегі лингвомәдени мәні. Адам әлемді көру арқылы жинақталған ақпарат негізінде тани отырып, толықтай қабылдайды және қорытады. Адам танымына өмір сүру ортасының құбылыстары, тілдің ішкі және сыртқы факторлары әсер ететіні белгілі. Сол әсердің ізі лиризмде көрініс тапқан. Негізгі фрагмент ретінде алынып отырған көк лексемасы дүние туралы түсініктің негізгі элементін құрайтынын Т.Айбергенов лирикасы арқылы көруімізге болады. Жалпы, көптеген ақын-жазушылар шығармашылығында кезедесетін аталған лексема тек көркемдік қуатпен ғана сипатталмай, оның арғы жағындағы дүние, болмыс, таным деген ұғымдардың айналасындағы білімге топталғанын байқауымызға болады.
Сараптама нысаны болып отырған көк концептісінің лексикалық формасына келетін болсақ, ол тіліміздегі көптеген сөз тіркестерінің құрамында беріледі. Осыған сәйкес көк бөрі, көк ту, көк сүңгі, көк сеңгір, көк аспан т.б. тіркестер осы негізде тараған. Ал, І.Кеңесбаевтың фразеологиялық сөздігінде көк сөзімен байланысты алпысқа жуық сөз тіркестері берілген. Әр түрлі реңкке ие болған көк сөзінің тағы бір семантикасы – махаббат, жақсылық, тілек бірлігі болса, енді бірде салқындықты, тұрақтылықты іскерлікті, ойлылықты, ойсыздықты бейнелеуі мүмкін; көк ауыз, көк есек, көк мылжың т.с.с. Қазақ тіл білімінде фразеологизмдерді танымдық негізде зерттеу бүгінгі зерттеу бағытының жаңашылдығын танытпақ. Қазақ фразеологизмдерінің танымдық табиғатын зерттеген А.Ислам оларды семантикасына мен формасына байланысты бірнеше түрге бөліп қарастырады. Олар мыналар:
Мағыналас эмотивті фразеологизмдер;
Зоокомпонентті фразеологизмдер. /Ақ түйенің қарны жарылған күн/.
Символды фразеоллгизмдер /құлағына алтын сырға/
Ритуалды фразеологизмдер /сүйекке таңба болды; сүйегі сенікі, еті менікі/
Кинематикалық фразеологизмдер / санын соғу, құшағын жаю, көзге шұқу, жағасын ұстау/
Құрамында фантомалар және этнографизмдер бар фразеологизмдер. /фантомалар: Албасты басты, Су перісі Сүлеймен /этнографизмдер: бие сауым уақыт, қозы көш жер, сүт пісірім уақыт/
Бұл зерттеуде Т.Айбергенов лирикасы нысанға алынғандықтан, ондағы көк лексемасынмен берілген сөз тіркестерін санамалап өткен жөн. Олар: көк көл, көк әуе,көк көз аспан, көк тіреген ақ сырығы, көк мұхит, көк поезд, көк көлдер, көкке тигендей, көк кілем, көкке иығы тірелген, көк толқын бұйраттар, көк жолы, басын иді көк маған, көгілдір дүние, көгілдір көл, көк теңіз, көк пішен, көк айдын, көк сағым, көгілдір сағым дүние, қара көк мақпал, көк таспа мәрмәр, көкке шаншылып, көгілдір ГЭС, көктен тамған көгілдір ерітінді, көк сынық, көгілдір жел, көк Ертіс, көк орман, көк бұлақ, көк жасыл көктем, көк жасыл гул, көк шалқар, көк желкен, көк төсінде, көк жусан, көк суына, көк шөп, көк өзендер, көк тіреген, көк түбіне, көк те мұңды, көк шәлі, көгілдір көк тас, көкке сермеп, көк күрек, көк ала, көк боран, көк еркесі, көк түтін, көк алақан, көк кемелер, көкқұмар кеудем, көк құрақ, көк бұтақтар т.б.
Адамның қат-қабат сезім түйсіктері, ойдың иірімдерін бейнелеу көк лексемасының негізінде жүзеге асқан. Біз түс деп танитын көк концептісі тек түстің ғана атауы емес, адамның қоршаған ортаны, шындық болмысты, таным қызметінің механизмдері секілді ортақ өзіндік танымдық дүниелерден тұратынын көрсетеді. Көк көл - көлдің түсін емес, тұнықтығын, тазалығын, судың мөлдірлігін білдірсе, көк кілем - жайқалған жасыл шалғынды дала, - көк айдын - тау шыңындағы мұз, көк аспан - ашық аспан т.б. деген семантикалық мәнде қолданылған. Ақын лирикасындағы тың тіркестер поэзия құдіретінің қуаттылығын, көркемдігін танытып, тіліміздегі фразеологиялық қорымыздан орын алған. Аталған тіркестер ақын танымына сай образдық мәнге ие болуымен ерекшеленеді. Ақын поэзиясын қарастыру барысында жалпыхалықтық фразеологизмдерді өзгертпей де, көркемдік мақсатына орай өзгертіп, жетілдіріп қолданғанын көруге болады. Мысалы, жайқалған көк майса сынды фразеологизмдер ақын поэзиясында көк кілем, көк құрақ, көк шалқар, көк айдын тәрізді фразеологизмдермен берілген. Ал, бұл тіркестердегі көк түс атауы ақын поэзиясында көгілдір көл, көк теңіз, көк өзен, көгілдір сағым, көгілдір дүние тіркестері құрамында келіп, тұнық, таза, мөлдір, елес, арман, сағым мағыналарын білдірсе, көктен тамған көгілдір ерітінді жаңбыр ұғымында қолданылған. Ақын поэзиясындағы көгілдір дүние, көгілдір сағым, көк мұхит, көгілдір көл, көк теңіз, көгілдір көк тас, көкқұмар кеудем, көк шалқар, көгілдір жел, көк сағым дүние т.б. авторлық қолданыстағы фразеологизмдер әлемнің ақын танымындағы көрінісі болып табылады. Бұл фразеологизмдер ақын ойында қорытылған ғаламның образды бейнесін танытады.
Әр ақынның дүнені танудың өзіндік суреті, талғамы, интуициясы болтыны секілді Т.Айбергенов поэтикасының да ерекшелік сипаты бар. Бұл әдеби тұрғыдан дәлелденген. Оны тілдік-танымдық тұрғыдан зерттеу басты міндетіміз болғандықтан, нысан болған көк концептісінің сөздік қорымыздағы паремиологиялардан көруімізге де болады.
Көк лексемасын концепт ретінде анықтаудың бірден-бір ұстанымы осы паремиологиялар дүниесінде жатыр. Тіл білімінің маңызды құрамдас бөлігін құрайтын паремиологияларда көк лексемасы жоғарыда аталып өткендей тыныштық, биіктік, аспан ұғымында қолданылған. Мәселен, тілде Берекені көктен тілеме, бірлігі мол көптен тіле, көптің қолы көкке жетеді деген секілді паремиологиялар бар. Бұл аталған оралымдар көп жағдайда адамдардың береке-бірлікті, тыныштықты, бейбітшілікті аңсауынан туындаған. Тарих таңбаларында адам баласының тағдыр тауқыметі, көрген азабы, жаумен күресі анық бедерленген. Әрине бұл жағдайлар адам өміріне әсер етері сөзсіз. Сондықтан да халық тілегі, арманы көппен бірге болған. Халық даналығы адам болашағы тек бейбітшілікпен, тыныштықпен ғана биікте болатынын меңзеген.
Сәуір болса, күн күркірер,
Күн күркіресе, көк дүркірер. Тамақ тоқ, көйлек көк, - деген ойлы образдар адам баласыны қажеттілігінің бүтіндігін ұғындыра отырып, халық тіліндегі сәуір болмай, тәуір болмас фразасын еріксіз ойға оралдырады. Сәуір айындағы көк әлемі өз алдына бөлек дүние. Табиғаттың жаңа кейіпке енуін, оның адам өміріндегі атқарар ролін, ол тек жердің ғана емес, тылсым дүниенің құдіреттілігін аталған паремиялар өз бойына сіңірген. Ертеде адамдар санасында көктің дүркіреуін жаратушымен байланыстыру секілді нанымдар қалыптасқан. Ол жөнінде түрлі аңыздар мен мифологиялық әңгімелер де баршылық.
Дүние бейнесінің паремиялық оралымдарда көрініс табуы адам санасы мен шындық, болмыс арасындағы тұтастықты құрайды. Тілдің паремиялық бейнесінде тілдік қауымдастық басшылыққа алатын моральдық нормалар жиынтығының ең басты деген бөлігі қамтылады. Паремиолог зерттеуші Ж.Исаеваның: Дүниенің тілдік бейнесінде ғалам, әлем, күллі дүние оның заңдылықтары туралы білім жинақталатын болса, дүниенің паремиологиялық бейнесі негізінен адамға, оның танымдық-концептуалдық, әлеуметтік-мәдени, қоғамдық-саяси әлеміне қатысты этноқауымдастық үшін аса құнды саналатын өңделген ақпараттар жүйесін қамтиды. Ол ақпаратта тілдік және этномәдени қауымдастықтың әр мүшесін ортақ мүддеге сай тірлік кешіп, өмір сүруге үйрететін озық үлгідегі лингводидактикалық мазмұн, этномәдени құндылықты сақтауға, және келер ұрпаққа жеткізу мақсатындағы тағылымдық-тәлімдік сарын болады [15], - деген тұжырымы дүниенің паремиологиялық бейнесін танытады.
Гүлсіз жапырақ тұл, көксіз топырақ тұл деген нақыл адам мен табиғат аралығындағы тұтастықты бейнелеген. Гүлдің сәнін келтіретін жасыл жапырағы болса, жердің нәрін келтіретін көк. Барлық тіршілік бір-бірімен тығыз байланыста деген ойды нақтылайды. Бұл жердегі көк концептісі өсімдік дүниесіне байланысты қолданылып қана қоймай, адам баласы да тәуелділікте өмір кешетіні, табиғатсыз адамды, адамды табиғатсыз елестету ойға қонымсыз екендігін таңбалайды.
Көпке жақын – көкке жақын паремиялық моделі кеңпейілділік, көпшілдік ұғымдарымен мазмұндас. Халық танымының сферасында көпке жақын ұғымы көпшіл болу, қайырымдылық мазмұнында танылады және сол қасиет діни нанымдармен астасып жатады. Мұнда адам қасиетіне байланысты өмір заңдылығы бар.
Айналып келгенде, халық нақылдарында адамның өмір тәжірибесінен үйренген әрекеті көрінген. Оны төмендегіден көруімізге болады.
Аяғыңның астына қара
Қара жер ана бар
Көкке қара,
Көгілдір аспан бар паремиясы тек атаулық сипат танытып қоймайды, сонымен қоса кез келген нәрсенің я заттың екі жағы болатыны секілді өмір де екі ақиқаттан тұратынын меңзеген. Өмір мен өлім, Жер мен Көк, Күн мен түн шеңберіндегі таныммен орайлас мазмұнда. Тілдегі нақты пікір, айқын тұжырымды бейнелі де көркем, әуезді де астарлы етіп бір сөйлемге сыйғызу туралы белгілі ғалым Ә.Қайдар: Қазақ мақал-мәтелдерінің халықтың өткен өмірі мен бүгінгі болмысын танып білуде дүниетанымдық, логикалық, этнолингвистикалық жағынан мәні зор. Дүние болмысының өзінде о бастан-ақ ақлыптасқан реттілік бар. Ол реттілік барша заттар мен құбылыстарды үлкен үш салаға топтастырып, ішкі жүйесі мен мағынасына қарай шоғырландырып қарағанда ғана көрінеді, – деп жазған.
Тілдің паремиологиялық қоры - адам және оның ортасы, адам мен ақиқат болмыс арасындағы қарым-қатынас туралы мәлімет бере отырып, халық ойында қорытылған ғалам бейнесін танытатын, этномәдени ақпараттар қоймасы ретінде ғалам бейнесінің фрагменттерін тоғыстыратын тілдік модельдер.
Көк тілдік бірлігінің ұлттық дүниетанымдағы ерекшелігі. Адам қоршаған ортаны ойлау арқылы танып біледі және ол адам санасында көрініс табады. Адамның шындық болмысты танып білуі ой арқылы жүзеге асса, тіл – ойды жеткізуде қызмет атқаратын құрал. Бұл –жалпыға ортақ таным үлгісі. Таным тіл арқылы емес, ойлау арқылы жүзеге асады. Яғни, тілдік үлгілер формасымен берілетін санамен тікелей байланысты дүние туралы білімдер жиынтығын құрайды. Т.Айбергенов поэтикасында көрініс табатын ұлттық дүниетанымның кодтары белгілі бір жүйедегі танымның негізін құрайды. Бұл табиғи күйдегі өмір ережелері белгілі бір тілдік бірліктер арқылы танылады деген сөз. Мұны дәлеледеу үшін поэтикалық үзінділерге көз жүгіртеміз.
Өмір деген – көк мұхиттың толқыны
Бір-бірімен жатқан шулап жалғасып.
Бір-бірімен жатқан тулап арбасып,
О, толқындар арпалысып, алға шық!

Ит жанды адам баласының туылу мен өлім арасындағы уақыт бірлігінің күрделілігін бір ғана жол танытып жүр. Негізгі тірек болған доминант көк мұхиттың толқыны өмірлік жағдаяттардың бейнелі атауы ретіндегі ұғымды таңбалайтын констат болып саналады. Лингвокультурологиялық семантика тұрғысынан тіл иесінің өмір тіршілігі үшін маңызды құбылыстарды бейнелейтін мәдени концептер атауы болып саналады. Т.Айбергенов поэтикасындағы ерекшелікті құрайтын элементтердің бірі жоғарыда аталып өтілген көк лексемасы. Көк мұхит үлкен кеңістікті, кеңдікті білдіреді. Толқын сол кеңістікте орын алатын қозғалыс. Концептуалды метафора арқылы өмір үнемі қозғалыста деген таным негізінде өрбіген. Бұл мұхит пен өмір ұғымдарының адам санасында бейнеленуі, қорытылуы тіл арқылы таңбаланған. Танымдық тұрғыдан алғанда аталған ұғымдар бір-бірін философиялық тұрғыдан толықтырып, бір ұлттың этномәдени санасында сақталған шындық болмыс тұрпатын, әлемнің мазмұнды бірлігін білдіретін терең мағыналы құрылым ретінде зерделенген. Жеке индивидтің танымы өмір – арпалыс, қозғалыс деген лингвофилософиялық түсініккке кеп саяды. Адам баласының әрекеттілігін көрсетеді. Мұның ар жағында ақынның өз бейнесі көрінеді. Соңғы жолдардағы эмоцияналды реңк күресу деген үлкен ойдың тамырын танытатын негізгі түйін.
Т.Айбергенов поэтикасындағы ерекшеліктердің бірі көк лексемасының жиі қолданысы поэзия табиғатының ерекше болмысын, тыңдаушысының дүниетанымына ой салатын компонентті құрайды. Жиі қолданысқа ие болған бұл тілдік құрылымнан автордың дүниеге көзқарасы айқындалады.
Лирик ақынның сипаттауындағы көк жай ғана тіркес емес, оның ар жағында ғалам деген түсініктің аясы жатыр. Тіршілік, құдірет, жаратылыс, әлем, өмір тәрізді ұғымдар жөнінде ақпарат бере отырып, адам санасы-тілдік бейне құрылымын талдауға тірек болады.

Қарсы шауып көк толқын бұйраттары,
Көк мұхитта қайығым қирап қалды.
Үмітімді жатқанда сеңдер бөліп,
Құтқарыңдар, адамдар, сендер келіп

Белгілі бір уақыт пен кеңістік шеңберіндегі бұлжымас заңдылықтар жиынтығы көк толқын, көк мұхит тіркестері арқылы сипатталып тұр. Мұхит деп біз өмір сүріп отырған қоғамды меңзесе, толқын сол қоғамдағы қозғалыс, тербеліс, адамдар әрекетінің жиынтығы. Ақын өлеңдеріндегі ғалам, тіршілік моделін метафоралық сипатта танытып, өмір концептісінің субективтік дүниетаным нәтижесінде жүйеленгенін байқаймыз. Осы түсінік негізіндегі тілдік оралымдарда ақынның дүниетанымы, ғалам бейнесін жүйелеудегі өзіндік ерекшелігі қалыптасқан. Обьективті шындық ғалам бейнесін көрсетуде.
Тілдің қызмет ету процесін триадалық моделге негіз деп есептеген зерттеушілер ғалам мен адам санасындағы қатынас моделін былайша түсіндіреді. Ғалам бейнесі, Аралық әлем не адам санасы, Ғаламның тілдік бейнесі. Т.Айбергеновтың образды картинасы ғалам бейнесінен біраз нәрсені ұқтырады. Субьект пен обьект арасындағы шындықты танушы ғалам табиғаты концептуалды сипатқа ие. Жоғарыдағы өлең жолдарында ақынның шындық, дүние туралы түсініктері, танымдық білімі тіркелген.

Сұлу әлем, әлем сұлу сен жаратқан адаммен,
Көк жолының қарсылығын қағып тастап барам мен.
Сендік қуат болар бәлкім, басын иді көк маған,
Әр кез сенен туғанымды есіме алсам, тоқтаман

Сендік қуат болар бәлкім, басын иді көк маған жолдары ақын ана образын бейнелеу арқылы әлем адаммен сұлу, ал адам әлеммен екендігін танытады. Бұл ұғым өлең тілінде, ақынның көркемдік танымында ерекше қырынан айқындала түседі. Ақын поэтикасында метафоралау тәсілдері арқылы әлем когнитивтік моделі көрініс тапқан. Адам-Әлем, Әлем-Адам құрылымының сипаты ақын танымында образдық мәнге ие болуымен ерекшеленеді.
Көк лексемасының концептілік өрістегі көрінісі. Когнитивті лингвистикада таным табиғаты мифтік тұрғыдан қарастырылатыны белгілі. Ұлттық танымымыздағы көк көне мифологияда маңызды сипатқа ие семалардың бірі. Ол жөніндегі түсінік ерте кездерде қалыптасқан. Символды миф арқылы анықтаудың негізін К.Леви Стросс салды. Әмбебеап бейнелермен идеяларды білдіру үшін семиотикалық кодтардың бірі ретінде мифология қолданылады. Түр-түс символикасының пайда болуына да мифтік ойлаудың әсер етуі тілде көрініс тапқан [16].
Адамдар өзін қоршаған дүниедегі заттар мен құбылыстарды, олардың алуан түрлі белгілері мен сырларын бірден танып білген емес. Заттар мен құбылыстар және олардың бір-біріне қатысы мен байланысы, белгілері, сыр-сипаты адам баласы қоғамының дамуы барысында біртіндеп танылып отырады. Адам санасын толғандырған аңыздар, шежірелер, яғни мифтер тек мәдениеттің көрінісі ғана емес, ол адамзаттың мифологиялық кезеңінің тілдегі сақталуы, қазіргі тілдік материалдарғы бейнесі.
Сөз мағыналарының мифологиялық төркінін қарастыру мына мәселелермен тығыз байланысты.
Біріншіден, мифологияның зерттелу тарихындағы философиялық, лингвистикалық, психологиялық теорияларды негізге алу.
Екіншіден, тіл мен ойлау, сөз мағыналарының өзгеруі, дамуы т.с.с қатынастарын қарастыру. Үшіншіден, сөз бен мифтің символдық табиғаты және оның тілдегі көрінісін тілдік фактілер арқылы ашу
Қазақ мифологиясында болсын, әлем халықтарының мифологиясы болсын көктің жаратылысына тоқталмай өтпейді. Мифтік ұғым бойынша Көк пен Жер бірге жаратылған, кейіннен екіге бөлінген. Сол сияқты ұғымдар құдайлар туралы мифтерде де орын алған. Ежелгі грек мифтері көк тәңірісіне Зевс құдайын балаған. Жер бетіндегілердің жаратылысы жөнінде мифтер сарыны бүгінгі күнге келіп жеткен. Көк концептісін нақтылаудың ендігі бір принципі мифтік жүйемен байланыстылығы. Осы ретте көне мифтік әңгімелерге тереңірек тоқталып өткен жөн. Әрине оның ішінде аспан денелерімен байланысына тоқталып өтпекпіз.
Мифологияда қоршаған ортаны танып түсіну негізіндегі дүниетаным, көзқарас өзіндік көрініс тапқан. Қазақтардың арасында әр түрлі діни ағымдардың, атап айтқанда, зороастризм, манихейлік, несториандық бағыттағы христиан діні иудаизм, т.б. діндердің таралуына қарамастан тәңірлік дін жүйесі қазақтардың басты дүниетанымыдық негізі болып қала берген.
Түркі мифологиясының басты бейнесі болмысты жаратушы Тәңірі болмақ. Ежелгі түркі жазба ескерткіштерінде әлемді үш – жоғары, орта, төмен бөліктерден тұратын дүние көрінісі бейнеленген. Күлтегін жырында түркі халқын жаратушы Тәңірі деп саналған:

Биікте көк тәңірі,
Төменде қара жер жаралғанда.
Екеуінің арасында адам баласы жаралған

Мифологияда символға негізделген түстің белгіленуінде де халықтың дүниетанымы берілгені байқалады.
С.Қасқабасов: Көне мифтің функциясы – таза практикалық функция, жаратылысты танып-білу. Алайда, бұл таным процесі мифтік санаға негізделген , – деп мифтің табиғатына баға береді. Мифті өз алдына ғылым деп есептейтін мифолог зерттеуші С.Қондыбай: Миф – ойдан шығарылған өтірік, жасанды дүние емес, нақты халықтың дүние мен өзі туралы Шындығы, басқаша айтқанда – шын деп есептелінген, тарихи, рухани тәжірибесіне сүйенген стереотиптік деңгейдегі Ақиқаты, – деген тұжырымы мифті дүниетаным құрылымының бір элементі екендігін дәлелдей түседі.
Қоғам мен уақыт кеңістікте өзгеріссіз қала алмайды. Тас ғасырынан бергі адамзат қоғамдық дамудың, этностық-тілдік, кәсіптік әлеуметтік т.б. өзгерулердің талай сатысынан өтті. Сондықтан миф те оған ілесе өзгеріп отырған. Әр этностың, мәдениеттің, діннің өзіндік қалыптасқан мифі бар. Бірақ оның танымал болуының дәрежесі әр халықта әр түрлі.
Ғаламның мифтік вертикалы жер асты дүниесі, жер беті, аспан әлемін құрайды. Мұның ішінде біз қарастырып өтетін вертикаль аспан дүниесіне байланысты. Ескі мифтік таным бойынша жұлдыздар бір кездері адам тәрізді жерде өмір сүрген. Жануарлар, адамдар, жұлдыздар жерді мекен еткен. Бірақ белгілі себептер олардың аспанда мекен етуіне мәжбүр еткен. Бұл мифтердің барлығы да абсолютті ақиқатқа айғақ деп толық есептемегенмен, онда халықтың әлемге ғаламға деген көзқарасының танымдық үлгісі жатыр.
Аспан денелерінің бірі жұлдыздар жөніндегі мифтердің сипатына тоқталып өтсек.
Ертеде адамдар жолды, күнді, мезгілді, болашақты жұлдыздарға қарап болжаған. Солардың бірі жетіқарақшы жұлдызы. Үнемі солтүстік бағытты көрсетіп тұратын бұл жұлдыз жөнінде мынандай миф қалыптасқан:
...Жетіқарақшы бара жатқанның балтасын, келе жатқанның кетпенін ұрлаған бау кеспе ұры болыпты. Халық болып соңына түскен соң, қылмысы басынан асқан жеті ұры жеткізбей аспанға қашып шыққан. Бастаған алдыңғы төртеуі, ана артындағы үшеуі – ерер ермес болып жүрген олардың құйыршығы. Ана екі бүйірдегі екі жарық жұлдыз – екі батыр[17]. Осы тәрізді мифтер легі фолклорымызда көптеп кездеседі. Адам баласы о баста табиғаттың тылсым құбылыстарын көктің, тәңірдің құдіреті деп түсінген. Бұл жерде біз мифтің сюжетін емес, сол мифте көрініс тапқан халық танымына тоқталар болсақ.
Ертеде адамдар көкке табынған, сенген, ғибадат еткен. Соның нәтижесінде халық санасында көк лексемасы тыныштық, бейбітшілік ұғымын қалыптастырған. Және сол арқылы әлем туралы түсінігін орнықтырған. Бұл жөнінде әр халықта әр түрлі сипатталған. Мифологиялық болжам тіл феноменінің сан қырларын түсіндіруге жол аша алады. Мифологиялық наным бойынша адамдар аспанды құдайлар әлемі деп түсінген және соған сенген. Түркі халықтарында көктің әміршісі – Тәңірі, австралиялықтардың түсінігінде көктің әміршісі – Байаме, грек аңыздарында – Зевс. Қиыр солтүстік халықтарының мифологиясында әлемнің жаратылуы сумен байланыстырылып, әлемнің судан жаралғандығы айтылады. Алғашқы қауымға тән мифте күн тікелей адамнан пайда болады. Ол жерде жүргенде, күннің иесі түрінде түрінде өмір сүреді. Оның аты Бунау. Оның аспанға қашуының себебі – жерде адамдар оны жәбірлегені. Сөйтіп ол аспанға орналасып, Күн болды . Күн мен айдың пайда болуы жөніндегі мифтерде олар жерде өмір сүрген адам кейіпінде бейнеленген. Қазақ мифологиясында Ай мен Күн араздасып немесе ұрысып қалуымен сипатталса, үндіс мифтерінде Ай мен Күн жерде кінәлі болып, жазадан қашып, аспанға шығып кеткен. Осы секілді мифтердің көпшілігі Үркер жөнінде. Онда Үркер жерге түссе жаз болатыны келтірілген. Бір қыста жерді мұз басып, малдар қырылады. Тірі қалғандары ақылдаса келіп, Үркерді көкке шығармауға келіседі. Олар он үш екен. Үркер жерге түскен кезде сиыр оның алтауын басып қалады, қалған тұяғының арасынан шығып аспанға ұшып кетеді. Қыстың алты ай, жаздың алты ай болуы сондықтан деген миф қалыптасқан. Жердің, Күннің, Айдың қалай пайда болғаны туралы баяндайтын мифтер ең көне болып табылады. Зерттеуші ғалым С.Қасқабасов бұл мифтердің бейнелейтін уақытын минус 1 дәуір деп есептей келіп, оның өзі екі сатыдан тұратынын атап өткен: Біріншісі – адам әлі өзін маңайындағы қоршаған табиғаттан бөлмеген уақыт та, екіншісі – адам өзін ерекше сезінген заман
Көне мифтердің бірінде: Мергендер бұрын жерде өмір сүрген. Олар құстарға да, аңдарға да күн бермеген. Осыған ызаланған арқарлар көктегі құдайға шағым жасайды. Сондықтан құдай мергендерді де, арқарларды да аспанға тартып алады. Олар солай жазасын алған. Арқарлардың астында үш мерген отыр. Үшарқар жұлдызы осылайша аталған, - деп келтірілген. Бұдан шығатыны, адам санасында аспан әлемі тыныштық белгісіндей көрінген. Мұны С.Қасқабасовтың сөзімен айтсақ: ...нәтижесінде аспан шырақтары да адамның айналуынан пайда болған деген мифтер туады. Бірақ мұндағы айналу бұрынғыдан басқаша: адам әрн түрлі себептен аспанға ұшып, жұлдыздарға айналады, көп жағдайда жазадан қашып, немесе қорқып көкке ұшады. Демек, таным көкжиегінің бір бөлшегін құрайтын мифтер адам санасындағы әлем туралы түсінігін, оның даралығын сипаттайды. Адам мен табиғат арасында алшақтық жоқ деп түсінген заман бейнесі сақталған бірден-бір құндылық осы мифтер. Жоғарыдағы мифтерді саралай келгендегі басты түйгеніміз – көкпен байланыстырып жүрген аспан әлемі адамдар үшін жұмбақ болғандықтан ондағы өмір шексіз болып көрінген. Соған сәйкес адам кейпіндегі құдайлар бейнесін жасаған. Уақыт өте келе діннің пайда болып, таралуы, дамуы нәтижесінде бұл жөніндегі түсініктеріміз бір арнаға түсе бастады. Мұхаммед Пайғамбарымыз (с.у.с) арқылы бізге жеткен құран бұған дәлел. Құранда көктің жеті қабаттан тұратындығы айтылады. Онда былай делінген: Оларды (аспан мен жерді) жеті көк етіп, екі күнде жасады. Сондай-ақ әр көктің міндетін өзіне білдірді. Жақын көкті жұлдыздармен әшекейледік әрі қорғауға алдық (Фусеилат сүресі 11-12аят). Демек, күн системасына кіретін планеталардың әрқайсысы бір көк болып саналады.
Ғалам – Адам санасы – Ғалам бейнесі шеңберіндегі таным жүйесі аталған мифтерден де танылады. Бұл адамның сан ғасырлық ойлау жүйесінің жемісі.


2.3 Т.Айбергенов лирикасындағы сандық ұғымдардың танымдық сипаты

Ұлт рухы қай кезде де қанаттыға астана,
Айбергенов шыңын көрсең, атыңнан түс,
жас бала!

М.Шаханов

Адам дүниетанымының басты тетігі-тіл. Тіл арқылы адам санасында ғалам туралы түсінік қалыптасады. Бұл зерттеуде қарапайым фрагмент ретінде Т.Айбергенов лирикасының танымдық сипатын саралауда сандылық категория негізге алынды. Лиризмде көрініс тапқан сан мәнінде тұлғаның тілдік танымында ойлау жүйесінің ғаламға қарым-қатынасы үлгілері жинақталған. Табиғат-Адам-Қоғам арасындағы құбылыс сандық мән мен ойлау формаларының қажетті жақтарын бейнелеген.
Мен әрқашан бір есіктен шығамын,

Мен әрқашан бір есіктен кіремін.
Сүйсем де мен бір сүйетін шығармын,
Біреу менің жүрегім.
Мен алыссам бір-ақ рет алысам,
Жету үшін бірегей бір мұратқа.
Мен жарыссам бір-ақ рет жарысам,
Мініп алып бір атқа

Бір санына қысқаша этимологиялық шолу жасасақ, Санның түп атасы-сәулесі түскен материя. Санның тегі-зат.
Бұл санның шығу тегі ертедегі ғұндарға барып тіреледі. Ғұн қағанатында ханның аламандары оң қол және сол қолға бөлінуі сынды сарындардан тарайды. Бірдің бастапқы мағынасы-оң қол. Бұл ұғым санаға орнығып, әдетке айналғаны соншалық, бер дегенде созатын, бара бер дегенде оң қолды сілтейтін психикалық шартты рефлекс дәрежесіне дейін көтерілген.
Көне грек философтарының көрнектісі Пифагор дүниедегі құбылыстардың заңдылықтарын сандық өлшеммен бере келіп, дүниенің алғашқы негізі санда болар– деген ой түйеді. Дүниетанымға деген көзқарас сан мәнімен анықталып, заттың негізі, табиғаты деген түсінік негізінде болады.
Адам бір рет туады, бір рет өледі, бір рет шын сүйе біледі, өйткені жүрек біреу ғана деген танымдық ой көптеген шығармаларда сөз болған. Бұл-әрі табиғи, әрі биологиялық құбылыс. Тіпті тілдің тууы, өлуі жөніндегі биологиялық көзқарас та бір кездері дәлелденген болатын. Қазақта мынадай түсінік бар: Біз бұл өмірге қонақпыз, адам ешқашан мәңгілік өмір сүрмейді. Дана Абай да туғанда дүние есігін ашады өлең, өлеңмен жер қойнына кірер денең– деген пәлсапалық ойы да осыған келіп саяды.

Кейде досым, сөйлеймін мен екеу боп,
Екі ой қазір алды мені мекендеп.
Бір адамнан екі адамның ойы ізгі,
Қос рельс зымыратар пойызды.
Қос ішекпен домбыраға күй келер,
...Қос қанатпен қыран ұшар аспандап,
Бақытымды жасаймын деп қос қолдап.
...Тәп-тәттіміз жарымызбен екеуміз,
Қатар аққан інжу менен сырдаймыз.
Бір аралдың толқыны боп жырлаймыз

Сандар этимологиясында екі сол қолмен қатысты жасалған жылдар бойы дамып, бүгінгі күндегі екі санының аялық танымы кеңейген. Адамзат, жануарлар жұпсыз өмір сүре алмайды. Екі ішексіз домбырадан күй шерту екіталай, құстар қос қанатсыз ұша алмайды, кез келген заттың екі жағы бар: екі аяқ, екі қол, екі құлақ, қос рельс, қос жүрек, қос аққу, қос жанар-бәрі-бәрі дүниелік ойдан туған бірліктер.
Этно-мәдени дүниетанымда екі саны екі түрлі ұғымда. Мәселен, қазақ халқы дастарханға нанды жұп етіп қояды. Ал кейбір түсініктер керісінше, яғни біреуге жұп нәрсе (гүл т.б. ) сыйға берілмейді. Мұндай ойдың негізі діни наным-сенімдерге барып тіреледі. Қазақтың ұлттық дүниетанымында киелі сандардың қатарын үш, жеті, тоғыз құрайды. Үш санының киелі сандар қатарына енетінін жоғарыда атап өттік.
Үш санының ерекше қасиетті саналуы көне дәуірден келе жатыр. Оны халықтық шығармалардан ғана емес, ұлттық болмысты танытатын салт-дәстүрден де көруімізге болады. Үш жұрт (өз жұрты, қайын жұрты, нағашы жұрты), үш жүз(ұлы жүз, орта жүз, кіші жүз), үш арсыз (күлкі, нәпсі, ұйқы), үш қуат (ақыл, жүрек, тіл), үш тоқтам (ақыл-арқан, ой-өріс, адам-қазық) деген бағамдаулар қазақ даналығының сандарға қасиетті, киелі деген теңеулерінен туындаған. Жас шамасына сәйкес адамның өмір сүру кезеңдерін балалық шақ, жастық шақ, кәрілік шақ деп жіктеуге болады. Енді бірде үш саны-діни негізі бар киелі сан. Мәселен, қасиетті Ыхылас сүресі кез келген аятты оқығанда үш рет қайталап оқып отырады. Алғашқысы Жаратушының құрметіне, екіншісі Алла жасаған жаратылыстың, үшіншісі бекітілген заңдылықтың құрметіне.

Өмір бізді үш толқыннан құрапты,
Дүниеге жалғыз келген жан емен.
Кеше, бүгін және ертең сияқты,
Әкем, балам ортадағы және мен

Мәтін мазмұнына зер салсақ, әке, бала, немере ұғымы қазақ дүниетанымында ерекше орын алады. Автордың кеше, бүгін және ертең сөздер мен әке, бала, немерені байланыстыруында ұрпақ сабақтастығының ретті кестесінің көрінісі орын алған. Яғни, Жаратылыстағы жанмен өмір сүретін тіршіліктің даму баспалдағы үш. Үш өсудің, өнудің көрінісі, өмірдің мәні де осында жатыр. Т.Айбергенов өлеңіне тірек болған үштікті мына үлгіде көрсетуге болады. Сурет 1. Өмір сүру үштігі

Ата Әке



Бала
Сурет 1. Өмір сүру үштігі

Ақын поэтикасында қолданылған сандардың бірі – жиырма бес.

Қарттық пенен сәбиліктің арасы,
О, жиырма бес қыруар өмір таласы.
Лапылдаған тасқын қуат қайнары,
Жез қанатты ұшқыр ойлар қаласы.
...Жиырма бес, қаз дауысты көктемдер,
Қаңқылдап кеп талай қорып өткен жер.
Жиырма бес биіктік пен тереңдік,
Биіктік пен тереңдікте көк пен жер

Ақын жастықтың болмысын ашуда жиырма бес санын лирикасына арқау еткен. Жастыққа қандай іс болса да жарасатынын өлең мәнінен айқын көрініп тұр. Жастыққа тән ұлылықтықтың сырлары ақын сипаттауындағы жиырма бесте.
Жиырма бес-өмірдің орта тұсы. Кемелдік кезеңнің бастапқы баспалдағы. Ақынның айтуындағы жиырма бес адамға барлық мүмкіндікті беретін, келешекке бағдар жасайтын кезең.
Адам пайымы жетпейтін шексіз дүниенің формасын бейнелеу түрлі пікірлерді қалыптасырады. Осы орайда, философияда адам өмірі үш сатыға бөлініп қарастырылады.
Адамның жастық шағы
Адамның естияр кезі
Руханияттық саты
Бірінші эстетикалық немесе романтикалық саты деп аталады. Өйткені, жастық шақта адам әсемдікке ұмтылады, өмір жаңа ғана басталып, алда мәңгілік жатқандай сезіледі. Екінші сатысында адам прагматикалық (бейімделу) кезден өтеді. Адам сыртқы өмірге аса көп ойланбай бейімделіп,ішкі өмірге көбірек үңіле бастайды. Жасы келе, адам өмірдің соңғы үшінші сатысына аяқ басады. Оны пуристік (таза) я болмаса, діни, адам дінге сенбесе, руханияттық саты деп атауға болар. Бұл шақта адамның рухы кемеліне келіп, оған көп сұрақтар қойып, мазалай бастайды. Адамның сыртқы өмірі жеңіл (күнкөріс, бақталастық, т.с.с. күйбеңнен адам алшақтайды) болып, ішкі рухани өмірі үлкен тебіреністерге, ауыр жүкке толып, оны күнбе күн үлкен ойға қалдырады. Ондағы негізгі сұрақ өмірдің мән-мағынасы, мазмұндылығы, өмір соңындағы қалдырған ізі болса керек[19].
Бұл негізді Ш.Құдайбердіұлы да үш сипатта түсіндіреді.

Үш-ақ түрлі өмір бар бәрі де мас,
Бір рәуішті болады кәрі мен жас.
Ең керекті дегенің ортаншы өмір,
Түгел қолың жетпейтін бір жанталас.
Қапы өткізбе сол кездің бір сағатын,
Өкініші қалмайды, кетсе ағатың.
Күні-түні дей көрме, ғылым ізде,
Қалсын десең артыңда адам атың.
Өмірдің басы бала, ортасы адам,
Қартайып, шал болған соң кетті шамаң.
Мақтап жүрген өмірің осы болса,
Үш-ақ ауыз өлеңмен болды тәмам

Философтар тәрізді Шәкәрім де өмір баспалдағын үш белеске бөледі: бала, адам, шал. Ортаншы өмірді ғылым дүниесімен сабақтастырады. Уақыт бірлігіне жүгінсек, жиырма бес ортаншы өмірге сәйкес келеді. Дегенмен, кейбір көзқарастар бұл жіктелуден өзгеше болып келетін тұстары да бар. Сұлтанмахмұт Торайғыров өмір кезеңдерін Адасқан өмір поэмасында бес түрлі сипатта береді: 1) адамның сәби шағы; 2) жігіттік шақ; 3) адамның ұлғайған шағы; 4) адамның кәрілік шағы; 5) адамның өлген кезі
Адам пайымы жетпейтін өмірдің тылсым құбылыстарын философ та, ақын да өзгерте алмайды. Адамның таным дәрежесіне байланысты сана мен болмыс арасындағы қарым-қатынастың хронологиялық үлгісі ғана. Сондықтан болар дүние-өзен ағысын кім тоқтатар? деген пәлсапалық ой түйген.
Қорыта келгенде, адамзаттың пайымы Табиғат-Қоғам-Адам үшбұрышына негізделеді. Сан-форма. Сол формада өмір, адам, болмыс, сана, сезімдік таным үлгілері жинақталған.


2.4 Т.Айбергенов лирикасындағы түр-түстердің танымдық мазмұны

Қабылдау мен таным процесінде әр түрлі білім жүйелерінен алынған ақпараттарды біртұтас етіп жинақтайды. Бұл процесс ақпараттарды модульсіз түрде сақтайтын концептуалды жүйенің абстрактілік деңгейінің арқасында жүзеге асуы мүмкін.
Бізді қоршаған реалды дүние қалай болса солай құрылған, бей-берекет әлем емес, ол өзінің антологиялық негізіне ұқсастықтар мен айырмашылықтар және т.б. қарым-қатынастарды жинақтайтын жүйелі құрылым.
Ғаламның тілдік бейнесінің әмбебаптық сипатын ашуда түр-түс әлемі ерекше мазмұнға ие. Осыған сәйкес түр-түсте кез келген этностың ғаламды түсінуі жақсы көрінеді. Түстік мағыналар мен символдар жүйесі-дәстүрлі танымда ғалам бейнесінің қабылдауына негіз болатын кодтардың бірі. Түр-түс адам санасында өмірлік тәжірибе негізінде берілген эмоционалды күй мен жағдайлар байланысы, шындық бейнесі, оны әлемді көрудің ерекше концептері ретінде қараудың мәні де осында. Осымен байланысты түр-түс атаулары бинарлы қатынастағы концепт жасауға қатысады .
Бұл тарауда түр-түстердің поэтикадағы көрінісі негізге алынды. Сонымен бірге түр-түс атауларының негізінде туындаған сөз тіркесі, фразеолгизмдік оралымдардың Т.Айбергенов лирикасындағы қолданысын зерделеу. Ондағы логикалық ой екпіні түсетін тіркес сөздер-когнетивтік семантика тұрғысынан алғанда, өзіне сай келетін объектілермен тығыз байланыстағы танымдық концептер тіл иесінің өмір тіршілігі үшін маңызды құбылыстарды, заттарды, қимыл әрекеттерді, мәнді саналатын абстракты ұғымдарды таңбалайды. Т.Айбергенов поэзиясында түр-түс атауларының түрлі аталымдары
қолданылған. Айталық, ақ, көк, қара, қызыл, сары атаулары. Әсіресе, ақ, көк, қара түс атаулары жиі қолданылған тілдік бірліктер. Сол түс атаулары арқылы өрбіген перифраздар ұдайы қолданылып, қайталанып отырады.
Ақ түс атауларына байланысты: ақ шыңдар, ақ қағаз, ақ сазан, ақ тас, ақ қар, ақ сырық, ақ сәуле, ақ сүңгі, ақ жүрек, ақ шымылдық, ақ залдар, ақ жалдар, ақ сұңқар, ақ шылбыр, ақ көйлек, ақ қайың, ақ қыс, ақ өлең, ақ қолғап, ақ ала бас, ақ ерке, ақ жақұт, ақ сүйрік, ақ тіл, ақ дидар, ақ төс, ақ бурыл, ақ жаңбыр, ақ босаға, ақ сапар, Ақ Жайық, ақ ару, ақ жұпар, ақ бидай, ақ самал, ақ шабыр, ақ жайлау, ақ мамық, ақ бұлт, ақ жауын, ақ бұлақ, ақ сүт, ақ кен, ақ қыз, ақ үй, ақ жібек, ақ бас, ақ алтын, ақ көңіл, ақ өркеш, ақ мата, ақ текемет, ақ күміс.
Көк түс атауымен байланысты туған сөз тіркестері: көк тас, көк көл, көк әуе, көк аспан, көк мұхит, көк поезд, көк кілем, көк толқын, көгілдір дүние, көк айдын, көгілдір сағым, көк заңғар, көк теңіз, көк пішен, көк сынық, көгілдір ерітінді, көк Ертіс, көк арман, көк бұлақ, көк су, көк шалқар, көк желкен, көк жусан, көгілдір сезім, көк шөп, көк өзен, көк жүрек, көк боран, көгілдір тас, көк ерке, т.б.
Қара түс атауы: қара бас, қара мақпал, қара семсер, қара орман, қап-қара орман, қара көк мақпал, қара тас, қара шаңырақ, қара шалдар, қара мәрмәр, қара бұлт, қара бұрым, қара жүрек, қара түн, қара жер, т.б.
Қызыл түс атаулары: қызыл аяқ, қызыл гүл, қызыл жалқын, қызыл ала, қып-қызыл шоқ, қызыл құм, қызыл бидай, т.б.
Сары түс атауы: сары тамыз, т.б. [20].
Ендеше ұлттық танымымызға сәйкес алынған түс атауларының тіліміздегі семантикасы мынадай болып келеді:
Ақ ұғымы дала өмір тіршілігін етене таныған қазаққа терең философиялық таным ретінде сіңірілген және ол ұғымды тіршілікте тұмарындай қастерлеп, адамға тән болмыста өзіндік дара символикалық мәнмен ерекшеленеді. Ақ ұғымы заттықтан гөрі арғы түркілік кезеңдерде алдымен космологиялық таным бірліктерден тарқатылып, келе-келе мазмұндық қыры кеңейген.
Сондықтан ақ ұғымындағы тазалық, пәктік ұғымдарының қалыптасуының өзі адамзаттың арғы тектік қалыптасуларымен бірге өзектесіп келген терең тамырлы адамзат үшін ең қасиетті ұғымдай. Ақ ұғымының мотивациялық сипатының кеңуі адамзат баласының, оның ішінде түркінің материалдық құндылықтарды бірте-бірте игеруімен кеңігені байқалады. Ақ көңіл, ақ жүрек, ақ жан, ақ ниет сияқты ұғым мазмұн тілімізде адам мінезіне сай өріс алса, ақ бесік, ақ отау, ақ босаға, ақ бөпе, ақ бала тазалықтың, пәктіктің белгісіндей болып, ақ жаулық, ақсақал, ақбас үлкендік пен көрегендікке жеткен сый-құрметтің символы, ақ тілек, ақ бата, ақ жол адамның адамға адами шынайылық көңілі, аққу, ақ сұлу, ақ жібек сұлулықтың символы іспеттес ұғымдарды таразылайды. Осы ақ сөзімен келген тіркес мазмұны ұлттық таным дүниесінде қасиеттіліктің символдық галереясын сомдайды. Бұл-ұлттық танымның тілдік әлем бейнесіндегі шынайы бедерлі дерегі.
Көк сөзіне келетін болсақ, оның түркі тектестігі, тіпті монғол, оның ар жағында бүкіл алтай (тұңғыс-маньчжур, жапон, корей) тілдеріне ортақ дүние екендігі көп талас тудырмайтын сияқты. Көк сөзі әр түрлі фонетикалық және семантикалық вариант ретінде бұл тілдердің бәрінде де кездеседі. Олай болса, бұл сөз өзінің тегі жағынан бүкіл алтай әлеміне ортақ дүние болып саналады.
Көк түстің де көп мағына беретіндігін көреміз. Оның негізгі бір себебі-жалпы түркі халықтары көпке дейін көк пен жасылды ажыратпай келгендігінде. Дегенмен, қазақ және басқа түркі халықтары үшін көк табиғаттағы бір түс бола тұрса да, іс жүзінде бір-біріне жақын бірнеше реңктерге жіктелетіндігін көреміз.
Қазақ тілінің өз фактісіне жүгінсек, көк атауы өзінің негізгі мағынасынан басқа мынадай ауыс мағыналарда қолданылады екен:
Көк-аспан, аспан әлемі, аспан әлемін жайлайтын тәңірі. Мысалы: төбесі көкке жету (ерекше қуану), көктен іздегені жерден табылу (жерден жеті қоян тапқандай қуану, аяқ астынан мол табысқа кенеліп, қарық болу); көк соққыр! ( қарғау: космогониялық сенім-наным бойынша көктегі тәңірінің қаһарына душар болуды тілеу); көкке көтерілу, т.б.
Көк-шөп, көгеріп тұрған өсімдік, көкөніс. Мысалы: көк майса, көк шөп, көк орай шалғын, көк балауса, көкке аузы ілігу; осыдан: көгеру, көктеу, көк ату, көктем, көкпек, т.б.
Көк-әлі жас, піспеген, шикі. Мысалы: көк түйнек, көк қауын, көк алма, көк өрім, көк сағал (шала піскен), көк сабақ (толық піспеген, дүмбілез), көк өрік (кей жерде: көп өрік жеп іші кепкенше, көк өрік жеп өле қалған жақсы деген де сөз бар).
Көк-арық, жасық, майсыз, дәмсіз. Мысалы: көк жасық (арық ет), көк бақа қозы (арық, ет алмаған қозы), көк қарын (арық), көк шалап (майсыз, дәмсіз, су араласқан сұйық айран, сусын).
Көк-көнбіс, шыдамды, бірмойын, елеусіз, көптің бірі. Мысалы: ол бір жүрген көк есек (ол айтқанға көніп, айдағанға жүре беретін көнбіс), көк жұлын (шабысқа шыдамды жылқы), көлденең жүрген көк атты (елеусіз өз бетімен жүрген біреу). Көк түсі, о баста көк аспан мен жер бетінде көгеріп өскен өсімдік дүниесіне қатысты ұғым болса да, негізгі мағынаға көп ұқсас, жақын, қатысты ұғымдарды білдіре бастаған. Мағыналық дамудың бұл түрі, әрине, әрбір халықтың өз өміріне, өз дүниетанымына байланысты болмақ.
Көк-символикалық жағынан тыныш теңізді, ұстамдылықты, ақшыл көк немес көгілдір-үлкен сезімді, нәзіктікті, бейбітшілікті білдіреді.
Қызыл. Бұл түстің анықтамасы да елге белгілі. Оның символикалық мәні де мол. Ал қызыл түсінің қолданылып жүрген ауыс мағыналарына келсек, оларға төмендегілер жатады.
Қызыл-жалпы алғанда, малдың, хайуандардың, құстардың еті: мәселен, қазақтар тісіме қызыл бастырмағалы көп болды деп, өзінің біраздан бері ет жемей жүргенін білдірсе, аңшы-саятшылар лексиконында баптау кезінде бүркітті қызылға отырғызу (яғни оны түлету үшін жаңа сойылған малдың сыртына қаны шыққан жас етін жегізу), немесе қызыл (кесектеп тураған жас етті) жегізу деген тіркестер қолданылады. Кейде ол ет қызыл жем деп те аталады. Қызыл көрген қырандай құстың тартқан қызылы, т.б. тұрақты тіркестер де осы орайда жасалған. Ет мағынасында қолданылған қызыл сөзінің негізінде қызылсырау (етті сағыну мағынасында) туынды тұлға пайда болғанын айтпаса да түсінікті [21].
Қызыл-қырманда үйілген астық. Мысалы: қырман толы қызыл; қызыл тазалау (қырмандағы бидайды жел өтіне үрлетіп, шөп-шарынан, шаң-тозаңынан айыру); қызыл қырман қылу (ауыс мағынасында: қырып салу, жайрату, ұлан-асыр етіп үйіп-төгу), т.б.
Қызыл-жас нәресте, балапан, оның әлі қатаймаған кезі. Мысалы: қызыл шақа балапан, қызыл қарын жас бала, қызыл қарын бұты шыт, т.б.
Қызыл-қызылдар формасында субстантивтеніп барып, біздің елімізде болған төңкеріске, жаңа өмір ісіне белсене қатысушы төңкерісшілерді білдіреді. Осыған байланысты қызыл әскер, қызыл армия, қызыл сақшы, қызыл партизан, т.б. тіркестер орыс тілінен калька жолымен аударылып, тілімізде қалыптасып кеткен.
Қызыл-контоминация жолымен кейде қызыл шарап деген тіркес қызыл түрінде де айтыла береді: Тостағандарға қызылдан құйылды.
Қызыл-табиғат құбылыстарының кейбір қалпын білдіреді: қызыл іңір, қызыл шұнақ аяз, қызыл жел, қызыл су (еріген қардың суы), қызыл арай, т.б. Қызыл-шебер, көкркем, жылтыр, айшықты (сөзге, тілге қатысты): Толғауы
тоқсан қызыл тіл, Сөйлеймін десең өзің біл (Абай); қызыл сөз (шебер де шешен айтылған, бірақ тиянақсыз, байлауы жоқ, пәтуасы жоқ сөз), т.б.
Қызыл-адам іс-әрекетіндегі табиғатындағы кейбір жағымсыз қылық, мінез. Мәселен: қызыл көз (пәле); қызыл ауыз, қызыл езу (сөзуар, даукес адам); қызыл шеке болу, қызыл тұмсық болу (жанжалдасу, төбелесу); қызыл кеңірдек болу (бекер босқа бажылдасу, жанжалдасу), т.б.
Қызыл түстің мағыналық қолданыс шеңбері, әрине, осылармен ғана шектелмейді. Олардың түр-түстен басқа небір күрделі де көрікті ауыс мағыналары көбінесе жеке тіркестерде, өзара топтастыруға келе бермейтін символикалық қоданыстарда жиі байқалады.
Жалпы қызыл түстің өзі о баста Күннің, Оттың түсіне байланысты қабылданып, күні бүгінге дейін көптеген халықтар үшін солардың символы ретінде қасиетті түс болып саналады. Жоғарыда айтылған кейбір табиғи құбылыстардың (мәселен, қызыл іңір, қызыл арай, қызыл шұнақ аяз, қызыл жел, қызыл су, т.б.) өздері де Күн мен Отқа қатыстылығын аңғартып тұр. Қазақ тілінде де қызыл-шешек ауруының бір атауы.
Қоңыр. Қоңыр сөзінің қазіргі қолданыстағы биік, жай, бос, салқын, бірқалыпты, баяу, жұтаң, момын, кем, т.б. мағыналары ертедегі мәндерімен сыбайласатыны даусыз. Түрік сөздігінде қоңыр үн көмейден шығатын үн деп түсіндірілген. (М.Қашқари) Оғлан үні қоңрады-Баланың дауысы қоңырланды, яғни бала балиғатқа жеткенде дауысы өзгерді, дауысы қоңырланды. Көріп отырғанымыздай, қоңыр, үн, қоңыр дауыс ер адамға тән, ер баланың белгілі бір даму кезеңіне сай пайда болатын, ән салғанда кәсіби әншілікті қажет ептейтін дауыс, үн. Шұбар, тарғыл сөздері де үн, дауыс сөздерімен тіркесетіні және жағымсыз мән тудырыуы кездейсоқтық емес.
Қоңыр, сондай-ақ, жердің түсі. Жер халықтың тіршілік орны ретінде қазақ елінің танымында ерекше жағымды мәнге ие.
Сары. Қазақ тілінде Сар-кең, тұтас. Сарыл-күту, ұзақ таусыла күту; сарыл-дыбыс (еліктеуіш)-су, сұйықтықтан құйылғанда шығатын дыбыс; сарық-тауысу, бітіру, сарқу; сарғаю-күю, кебу, қурау, солу; Сара-дара, саралау; айығу, сорттау; сап-шапшаң, сап тию-шапшаң, тез тию; сап ету-тез түсу (еске түсіру); сарын-дыбыс, үн, ұзық, біртекті, толғамды, мұңды дыбыс; сарнау-бірнәрсе жанға батқанда шығаратын дыбыс.
Сары түстің де қазақ және басқа тілдерде негізгі түстік мағынасынан басқа ауыс мағыналары бар. Сары түс те о баста күннің, оттың, түсі (алтын, жез, қола, мыс) металдардың бейнесіне, реңкіне байланысты қалыптасқанымен, дами келе табиғаттағы, тіршіліктегі әр алуан құбылыстарға телініп, солардың сыр-сипатын аша түусге мүмкіндік алған. Солардың кейбір айқын танылатындарына тоқтала кеткеніміз жөн болар.
Сары-кең дүние, ұшы-қиыры жоқ жалпақ дала. Мысалы: сары дала, сары бел, Сарыарқа, сары жайлау, сары құм, сары аңыз, сары жазық, сары дүз, т.б.
Сары-табиғи, физиологиялық кейбір құбылыстың ұзыққа созылуын, заттың ұзын, созылыңқылығын сипаттайды. Мысалы: сары күз (ұзаққа созылған күз), сары төсек, сары жамбас (аурудың ұзаққа созылуы), сартап болу (ұзақ жатудан, аурудан қатып-семіп қалу), сары уайым (уайым-қайғыға қатты берілу), сана менен сарғаю, сары ізіне шөп салу, сары аяз (ұзаққа созылған қатты суық), сарғая күту (ұзақ күту), сары өзек уақыт, ұзын сары.
Сары-кексе әйелге не жас балаға, балапанға байланысты айтылады. Мысалы: сары жілік, сары тіс, сары қарын (әйел), сарыгідір, сары ауыз балапан, сары мойын (бала), сары бала; Қара қазан, сары баланың қамы үшін қылыш сермедік.
Сары-тіс қаққан, әккі болған, шыныққан. Мысалы: сары тұқым ұры (ұрлық істеуге кәніккен ұры), сары табан (еңбекке әбден шыныққан адам), сары ауыз, т.б.
Сары-көп сақталып сарғайған, сүрленген, сірі болған немесе әбден қалыптасқан зат жайында. Мысалы: сары май (сары майдай сақтау-ұзақ уақыт сақтау), сары сабан (әбден сақталып, сүрленген сабан), сары тора шақ (кексе тартқан, жасы тоқтаған шақ), сары табан қар (күн көзіне еріп, жел өтінде қақталып, сіресіп қатып қалған қар), т.б.
Сары түстің бұдан да басқа ауыс мағыналарын біз басқа тілдердің фактілерінен көреміз. Мәселен, жалпы сары түс көп халықтарда (сатқындық, тұрақсыздық мәнімен қатар ауру, қайғы-қасірет мағыналарды береді. Оның геосимволикалық, космогониялық мағыналары көбіне-көп жер-су және ру-тайпа аттарынан ерекше көзге түседі.
Қара. Бұл түстің анықтамасын түсіндірме сөздіктерде ақтың қарама-қарсы түсі деп беріп жүр. Бұл анықтамаға жалпы дау айтуға болмайды. Халық ұғымындағы қара түсті біз оның негізгі, номинативтіке мағынасы деп тануымыз шарт. Мәселен: қара көмір, қара күйе, қара түтін, қара шаш, сүліктей қара айғыр дегендегі қаралар оның негізгі мағыналары болып саналады.
Ал табиғатта, адам қоғамында басқа түр-түстер сияқты қара түстің де толып жатқан ауыспалы, шартты, символикалық мағыналары бар. Бұл тек қазақ тіліне ғана емес, бүкіл түркі дүниесіне ортақ құбылыс.
Қара сөзінің түркі тілдеріндегі ауыс мағыналары шын мәнінде бұдан әлдеқайда көп. Ал қазақ тіліне келетін болсақ, төмендегі мысалдарды келтіруге болады:
Қара-сиыр, жылқы, түйе сияқты ірі мал: ірі қара мал, қара мал; Қара малдың түп-түгел бәрі де аман. Қара сөзі қазақ тілінде кейде жеке тұрып та, дәл осы мағынаны береді: Тоқсан мың екен қарасы, ноқта тимеген. Кейде қара сөзі қара аң түрінде айтылып, ірі аңдарды да білдіреді.
Қара-алыстан бұлдырап, қарауытып көрінетін бейне, жанды және жансыз зат тұлғасы:
Қара-хан, ақсүйектер, төре тұқымына жатпайтын, жалпы халық, не сол қалықтың өкілі: қарадан шығып хан болған (жай халықтың арасынан шығып хан болған), Қарахан (қара халықтан шығып хан болған хан есімі), қара қазақ (мұнда да түр-түсінің қаралығы емес, қарапайым қазақ мағынасында айтылып тұр), қара халық, қара тобыр, қара шаруа (дене жұмыспен ғана шұғылданып, мал бағып күн көретін шаруа адамы), қара тобыр, қара жұрт, қара бұқара (бұлар да мағыналас сөздер). Орхон-енисей ескерткіштерінде де қара бұдұн, бұдұн қара түрінде қолданылып, дәл осы мағынаны білдірген.
Қара-серік, ес, жәрдемші (іні-қарындас, бауырлас адам): Артымда жалғыз қараны Көретұғын күн қайда (Алпамыс); бала болса да адамға қара, ес.
Қара-майсыз, дәмсіз, қатықсыз, сүтсіз дайындалған ас (ет, көже, сорпа, нан, шай, т.б.): қара сорпа (майсыз сорпа), қара көже (құрт, айран, т.б. қатық қатпаған көже), Қайғысы жоқ адамға қара көже балмен тең; қара ет (майсыз, көк, жасық ет); қара нан (қара түсті, бірақ майға пісірмеген нанның түрі), қара шай (сүт, қаймақ қатып ағартпаған шай), қара су (қайнатқан, не қайнатпаған ауыз суы), Қара су іш-көңілің тыныш.
Қара-айыпты, кінәлі, қылмысты: Баста бақыт тұрғанда, Білмесең де данасың, Бақыт құсы жөнелсе, Ақ та болсаң қарасың.
Қара-жалы, орынсыз айып. Мақал: Жаптым жала, жақтым қара (жала жауып, ел алдында масқара еттім). Осыдан: қаралау-айыптау, жала жабу.
Қара-адамға зиян келтіретін қасиетсіз мақұлық, ескі сенімге байланысты неше түрлі жын-шайтан, марғу, албасты іспеттес нәрселер: қара басқыр! қара басып, орнынан тұра алмай қалу.
Қара-1) өлім-жітім, қайғы-қасірет, ылаң. Мәселен: не қара көрінді? Дегенде біз не басыңа күн туды, қандай қасіретке душар болдың? мағынасын аңғарамыз. Отан соғысы жылдарында пайда болған қара қағаз тіркесі өлім-жітім, қаза жайындағы хабар деген мағына бергені елдің бәріне аян, немесе: қара уайымға салыну-қатты қайғыру, қасіреттену; 2) өлім-жітімге, қайғылы қазаға байланысты жамылатын, киінетін, тұтынатын азалы киім, зат: қара жамылу-аза тұту, қайғылы күйді бастан кешіру мағынасын білдіреді [22].
Қара-қою, қалың, тығыз: қара орман-қалың орман, ит мұрыны өтпейтін қорыс, жыңғыл.
Қара-реңсіз, қоңырқай, түр-түссіз. Мысалы: қара металл (түсті металл емес); қара басқыр (мыстан жасалған тиын, майда ақша).
Қара-жай, қарапайым сөз, прозалық шығарманың тілі: қара сөз: Қазақта қара сөзге дес бермедім (Абай). Демек, қара сөз мағынасы өлең сөзден де, қызыл сөзден де басқаша.
Қара-ауыр, зілбатпан: қара уайым (еңсені басқан қайғы-қасірет), көңілім қара қазандай болды (көңілім қатты қалды, сауықпастай ауыр таңба салды).
Қара-қатыгез, қаныпезер, ұятсыз, пиғылы жаман. Мәселен, қазақ эпосындағы Қарабай, Қарахандар немесе: қара көңіл, қара жүрек-бұл да сол мағынада: қара бет (ұятсыз).
Қара-жазу-сызу, хат, әріп таңбалары, сауат. Мысалы: қара тану-хат тану, сауатын ашу; ақ-қараны танитын болдым-сауатым ашылды, жазу-сызудан хабардар болдым.
Қара-жердің беті, қабаттары, топырағына қатысты ұғымдар. Мәселен: қара жол-ауыл арасын қосатын, жер бетіндегі шыңдалған жол, қара су-ойпаттау, саздау, тегіс жердің астынан шығып ағатын су.
Қара-күшті, екпінді, тегеурінді; қара дауыл-жер бетіндегі заттарды қиратып, бұзып кететін, қатты соғатын дауыл; қара күш-тепсе тебінгі үзетін адамның, күшті хайуанның, т.б. заттардың зор күші. Мақал: Өзімдікі дегенде өгіз қара күшім бар, өзгенікі дегенде-анау-мынау ісім бар.
Қара-желсіз, тымырсық қыс күндеріндегі қатты суық, қатқыл аяз, тоңазу. Мысалы: қара суық-бұрқасыны, бораны жоқ қыс күндерінде, күз айларында болатын суық; қара аяз-бұл да сол мағынада; қара қатқақ-қатты суықтың әсерінен ертелі-кеш қатып, тоңазып жататын жердің беті, мұзы, қары.
Қара-көңілсіз, сүреңсіз, тұңғияқ терең, қалғып-мүлгіген, бейғам. Түн деген ұғым қараңғылықты білдірсе де, қазақтар қараңғы түнде немесе жеті қараңғы түнде деп плеоназм ретінде қолдана береді. Сонда осындағы қара сөзінің мағынасы дәл қараның өзі емес, көзге түртсе көргісіз, қараңғылықты, тірі жанның бәрі ұйқыға кетіп, қалғып-мүлгіген бейғам мезгілді аңғартатын сияқты. Қара іңір-кеш батып, ымырт жабылған, елдің қарасы көрінгенімен, бірақ кім екенін тануға болмайтын сүреңсіз, көңілсіз уақыт, қара кеш.
Қара-ең жақын, ең қымбатты, ең аяулы. Мәселен: көзімнің ағы мен қарасындай-ең абзал, қадірменім, қымбатты екі адамым мағынасында.
Қара-жарлы-жақыбай, кедей шаруадан шығып, еңбекпен ысылып өскен. Мысалы: қара табан, қара сирақ, қара кедей т.б.
Қара-үлкен, қадірлі, қастерлі, қасиетті; қара шаңырақ-ел қадәрлейтін әкенің, атаның, не бабаның отырған не дәстүр бойынша кенжесінің еншісіне тиген үлкен үйі. ҚазҰПУ-білім ордасының қара шаңырағы. Жоғарыда берілген түс атауларының тіліміздегі мәні халықтың тұрмыс тіршілігінің
дүниетанымның кеңдігінің нәтижесі деп түйсінгеніміз жөн. Бұл ұғымдағы түр-түс атаулары жазушының, ақынның тілінде адам психологиясын, дүниені танудағы өзіндік көзқарасын, таным-талғамының биіктігін көрсетуде жиі қолданылады. Соның бірі – Т.Айбергенов. Поэтикадағы түр-түс атаулары реңктік мағынада қолданумен бірге дүние болмысының формаларымен параллель жүреді. Яғни символикалық мәнге ие. Айбергенов поэтикасында ақ сөзі басымырақ көрініс тапқан. Сондай-ақ, көк, қара, қызыл, сары секілді түс атаулары да орын алады. Поэтик ақынның сезімдік дүниетанымын бейнелеуде аталған тілдік бірліктердің маңызы зор. Мәселен:

Ақ жүректі Адам!
Мәрттік пен ардан жасалған,
Мен сендер үшін көз жұмбай барам құрбанға.
Ешқашан да мен құлайтын шыңнан қаша алман,
Құлағыма қуанбас жандар тұрғанда

Ақ жүректі Адам-индивидуалды сезімнің биік көрінісі. Жүрек культінің тазалығын, пәктігін, адалдығын бір ғана ақ сөзі ерекше таңбалаған. Таным процесіндегі психикалық үрдістер арқылы Адам дүниетанымының реңкті сипатын көреміз. Таным үрдісінде аса бағаланатын нәрсе-ол адамның таланттылығы. Ол адамға берілген табиғи дарынмен байланысты екенін байқауға болады. Демек, ақ моделі заттың түр-түстік реңкін ғана емес адами құндылықтың адами реңкін сипаттауда ерекше мәнге ие.
Өмір деген – көк мұхиттың толқыны,
Бір-бірімен жатқан шулап жалғасып,
Бір-бірімен жатқан тулап арбасып,
О, толқындар, арпалысып, алға шық

Мәтіндегі көк мұхит мұхиттың дәл түсін беріп тұрған жоқ. Мұнда өмір деген философиялық ойдың негізі жатыр. Мұхитты көзбен шектеу мүмкін емес, сол секілді өмір де шексіз. Поэтикадағы тұлғаның сезімдік көрінісі түр-түс атауларымен де танылады. Түр-түс адамның жаны мен тәніне, болмысына ықпал етеді.
Тіліміздегі тұрақты сөз тіркестерінің біразы түр-түс атауларының қатысуымен жасалған. Бұл, әрине, заңды құбылыс. Өмірдегі сан алуан құбылыстар мен заттық деректердің ерекше белгісін сипаттауда түстердің маңызы ерекше екенін Т.Айбергенов лирикасынан аңғаруға болады. Бұл ақынның сөз саптаудағы талғампаздықты жетік меңгергенін байқатса керек.





ҚОРЫТЫНДЫ

Нақтылай келгенде, адамның жалпы адамзаттық және ұлттық қоғамдық-тәжірибесі арқылы тіл танытатын болмысты анықтау – зерттеу жұмысының басты нысаны. Поэзиясының танымдық қуаты айқындалған Т.Айбергенов лирикасы басшылыққа алынды.
Т.Айбергенов лирикасы тілінің құдіреттілігі уақытпен үйлесім тауып, айшықты, бейнелі, мағыналы, мәнді, ажарлы сөз өрнектерін орнын тауып шеберлікпен жұмсай білуінде жатса керек. Ақын халық тілінің мол байлығын пайдалана отырып, тіліміздің сөздік қорына үлес қосқан, жыр өернегімен дараланатын ақын деуге толық негіз бар.
Тіліміздегі лирика термині ежелгі грек заманында қалыптасып бүгінгі күнде профессионалды дәрежеге жеткен әдеби жанр. Оны дамытуда Т.Айбергенов сынды талантты ақындарымыздың еңбегі ерекше. Өлеңдеріндегі лирикалық қаһармен көбіне ақынның өзі. Т.Айбергенов жөніндегі зерттеулер нақты айтқанда, тәуелсіздік жылдарынан кейін басталады. Р.Аяпбергенұлы бұл жағынан өнімді еңбек еткен бірден бір зертетеуші. Оған дейінгі зертеулер баспасөзде жарияланып келген мақалар, естеліктер. Төлеген Айбергенов лирикасының тілдік-танымдық сипатына сараптама жасай келе оның поэзиядағы дара қолтаңбасын тани аламыз. Т.Айбергенов лирикасының тілінде көркемдеуіш құралдармен бірге синонимдер, антонимдер, фразеологизмдер әр түрлі сөздермен тіркесіп, жаңа мағыналық реңктерге ие болған. Ақын көбінесе сөздерді ауыспалы, астарлы мағынада қолданып олардың қызметін мәтін ішінде айқындай түседі. Антоним, синоним сөздердің көркем мәтін ішінде түзілуін олардың өлеңге айрықша эмоционалдық-экспрессивтік бояу үстеп тұрғанын байқадық. Бір сөзді қайта-қайта қайталамай, өлеңнің мазмұнын ашып, ойды тереңдетіп беруде синоимдер лирика тілінің әсерлілігін күшейте түседі.
Т.Айбергенов троптың барлық түрін де өзінің лирикалық шығармаларына арқау етті. Метафора, метонимия, синекдоха, теңеу, эпитет, кейіптеу, символ, әсірелеу, литота т.б. ақынның өзге суреткерлерден тілінің даралығын, жаңалығын, сонылығын танытты.
Сөйтіп, ақын қолданған көріктеу құралдары ссөз сұлулығын, бейнелілігін ғана жасамайды, ол типтік характер жасауға да, оны ашуға да қызмет етеді. Төлеген қолданған көріктеу құралдары оның ақындық шеберлігін танытты. Т.Айбергенов лирикасындағы көркемдегіш құралдардың бір-бірімен байланысып, астасып жатқан астарлы ойлардың тууына, олардың стильдік бояуы қанық, эмоционалды-экспрессивтік әсерлілігіне көзімізді жеткіздік. Төлеген Айбергенов лирикасы тек көркемдік қуаты жағынан ғана емес, танымдық жүкті арқалағынамен де ерекше. Лирикада ғаламның тілдік бейнесі үлгілері жинақталған. Онда ақынның өз болмысы, дүние бейнесін тіл арқылы жеткізе білудегі әдісі, көзқарасы, ойды қорыта алуы сынды ерекшеліктеріне көз жеткізе білдік. Ұлттық тілдің тамыршысы бола білген ақын өзі қабылдаған ақпараттарды тіл арқылы, яғни поэзия тілімен жеткізе білген.
Көркем шығарма тіліндегі тілдік бірліктер арқылы бір этносқа тән тілдік ерекшеліктің таңбасы сақталған. Сондықтан ақын поэзиясын танымдық негізде зерттеу ең алдымен ақынның тілдік ерекшелігін, дүниенің жұмбақ сырларын тіл арқылы дәлелдеуі, тіл мен таным сабақтастығының жаңа қырларын ашумен байланысты. Сонымен, Т.Айбергенов лирикасының тілдік-танымдық қырларын зерттеу нәтижесінде мынадай қорытындыға келуге болады:
Т.Айбергенов өзінің лирикалық шығармаларында жалпыхалықтық қолданыстағы сөздерді жаңа қырынан жұмсап, тілдік қорымызға терең мағыналы сөздер енгізді;
Ақын лирикасында троптардың табиғаты оның бейнелі сөздерді ұтымды қолданған тілдік единицалар арқылы көрініп, логика-семантикалық, құрылымдық сипаттары айқын байқалады.
Семантикалық құрылымы әр түрлі көп мағыналы сөздер, синоним, антоним, фразеологизмдерді орнымен қолданумен қатар мәтіндегібейнелілікті ашу үшін контекстік, стильдік сөз қолданыстарын оқырманына түрлі ассоциациялар туғызуда еркін жұмсайды;
Т.Айбергенов поэзиясының тілін лингвофилософия, лингвомәдениеттану, танымдық лингвитика, мифология сынды ғылым салаларымен ұштастыра қарастыру ақынның индивидуалды-танымдық бейнесін танытады;
Ақын поэзиясындағы көк тілдік бірлігі арқылы берілетін ақпарат – ұлт танымының тілдік таңбасы, ұғым мен обьект, құбылыс, дүниетаным арасындағы байланыс нәтижесінің негізі;
Т.Айбергенов поэзиясындағы аталған тілдік бірліктің қолданысы суреткердің әлемді қабылдауындағы дара ерекшелігін таңбалайды.
Т. Айбергенов поэзиясындағы көк тілдік бірлігінің мазмұны арқылы көрініс тапқан ақынның дүниетанымын, әлемді тану, пайымдау жайындағы поэтикалық бейнесін айқындайды;
Т.Айбергенов поэтикасы негізінде көк тілдік бірлігін концепт ретінде тану және соған сәйкес концепт болу мүмкіндігі дәлелденді:
ең алдымен көк тілдік бірлігінің тілдік қорымыздағы жүйесін, яғни фразеологиялық, паремиологиялық қордан алатын орны анықталды;
екіншіден, Көк тілдік бірлігінің лингвофилософиялық мәні Т.Айбергенов лирикасы негізінде сипатталынды;
үшіншіден, аталған тілдік бірлікті талдау және салыстыру барысында ұлттық дүниетаным тұрғысындағы маңыздылығына көз жеткізуге болады;
төртіншіден, мифологиялық мазмұндағы көк тілдік бірлігінің бейнелік, яғни ғаламның тілдік бейнесі болып қолданылуымен ерекшеленеді.
Лирика тілінде кездесетін түр-түс атауларына лингвотанымдық сипаттама беріліп, олардың мазмұны анықталды.
Төлеген Айбергеновтың ақындық ақындық дүиесі, поэтикалық тілі бір жұмыстың көлеміне сыймайды. Әлі талай зертеуді қажет етеді.































ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Мұхамбетқалиева Танымдық әрекетпен танымдық құзіреттіліктің тіл үйретудегі рөлі. // Қазақ тілінің лексикология, лексикография, фолклортану мен көркем аударма мәселелері; қалыптасуы, дамуы мен болашағы атты конференция материалдарының жинағы. – Алматы, 2010 ж. – 46-53 б.
2 Мырзаұлы С. Философия әлемі Алматы, 2006 Жан еді өлең үшін дара туған. Төлеген Айбергенов туралы естеліктер. – Алматы, 2007 ж. – 411 б.
3 Оразалиева Э. Танымдық және тіл танымдық универсалий негіздері. ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. №6 (96)2006 ж. – 152-157 б.
4 Абақан Е. Тілдің мәдени философиясы. – Алматы: Айкос, 2011. – 184 б.
5 Мақпырұлы С. Адамтану өнері. – Алматы: Арыс, - 2010 ж. 237 б.
6 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы, 2006 ж. – 384 б.
7 Айбергенов Т . Бір тойым бар. –Алматы: Атамұра,- 2010 ж. 208 б.
8 Аяпбергенұлы Р. Төлеген Айбергеновтың ақындық мұрасы. – Алматы, 1997 ж. – 139 б.
9 Елубай С. Мен марттағы найзағай күркірімін // Қазақ әдебиеті. 1968 ж. Ноябрь. – 6 б.
10 Ысмайлов Е. Жүрегі толы сағыныш. //Лениншіл жас. 1958 ж. 2-желтоқсан. 11 Шаханов М. Оның тойы тарқамайды// Лениншіл жас. 1974 ж. Шілде, -3 б.
12 Сыздық Р. Абай және қазақтың ұлттық әдеби тілі. – Алматы, 2010. – 423 б.
13 Парандовский Я. Алхимия слова. – Москва, Правда. 1990 ж. – 631 б.
14 Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. – Алматы: Ғылым, 1977 ж. – 167б.
15 Сыздық Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы: Санат, 1995 ж. – 328 б.
16 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: Мектеп, 1973 ж. – 321б.
17 Ахметов З. Поэзия шыңы даналық. – Астана, 2002 ж. – 297 б.
Көркемдік кілті - шеберлік. – Алматы: 1985 ж. – 280 б.
18 Әбдірахманова Т. Көркемдік кілті-шеберлік. – Алматы, 1985 ж. -233 б.
19 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы, 1969 ж. – 264 б.
20 Ахмет Ә. Қазақ тіліндегі троптардың парадигматикалық және лингво-стилистикалық негіздері. ҚРҒМ-ҒА хабарлары, тіл-әдебиет сериясы, 2010 ж. №1. 27-36 б.
21 Нұржекеева Л. Метонимияның лингвистикалық табиғаты. – Алматы, 1992 ж. – 88 б.
22 Жәкім Ә. Мұзафар Әлімбаевтың балалар әлемі. – Алматы, 2010 ж. – 273 б.





















Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Юнусова Жулдузой Маликовна
Жарияланған уақыты:
2018-12-25
Категория:
Қазақ әдебиеті
Бағыты:
Ғылыми жұмыстар
Сыныбы:
8 сынып
Тіркеу нөмері:
№ C-1545750118
333
444
555
666
7
888
999