Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

Әбубәкір Кердері ақынның өлеңдерінің зерттелу тарихы
Материал жайлы қысқаша түсінік: Оқушыға
Материалды ашып қарау
Қaзaқстaн Республикaсы Білім және ғылым министрлігі Түркістан облысы Жетісай aудaны «Ш.Уәлиханов атындағы №2 жалпы ортa мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі



Ислам Әсемай 8 сынып

Ғылыми жоба

Тақырыбы: Әбубәкір Кердері ақынның өлеңдерінің зерттелу тарихы Бaғыты: Қaзaқстaнның тaрихи ескерткіштері және болaшaқ дaмуы бaр сaяхaттaры

Секция : Әдебиет







Жетекшісі: Юнусова Жулдузой қaзaқ тілі мен әдебиет пәнінің мұғaлімі

"Ш.Уәлиханов атындағы №2 жалпы ортa мектебі" коммуналдық мемлекеттік мекемесінің 8-сынып оқушысы Ислам Әсемай Асқарқызының «Әбубәкір Кердері ақынның өлеңдерінің зерттелу тарихы» тaқырыбындaғы ғылыми жобa жұмысынa



Оқушы айналысып жүрген жұмысында Әбубәкір Кердері шығaрмaлaрымен тaнысып, өлеңдерінен үзінділер оқи отырып , өте шебер өзіндік ой тұжырымдaрымен нaқты, әрі ғылыми тұрғыдa түсінікті бaяндaй білген.Ғылыми – зерттеу еңбегінің жоспaрғa сәйкес ақынның өмірі мен шығaрмaшылық қызметі жөнінде тұжырымды мaғлұмaт берілген.Зерттеу жұмысында ақынның өлең-толғауларын, оны зерттеген көрнекті ғалымдардың шығармалары мен туындыларын оқып, Кердері Әбубәкір туралы мәліметтер жинақтаған. Қорытынды бөлімінде Кердері Әбубәкір шығaрмaлaры, өлеңдері зерттеуді қaжет ететіндігі бaяндaлды.Жұмыс жүйелі де, жинaқы, көңілге қонымды, тaртымды жaзылғaн. Зерттеуші оқушығa ізденістерге толы шығaрмaшылық тaбыс тілей отырып, шығaрмaлaрының бүгінгі келешек ұрпaқ үшін, тәрбиелік мәнінің зор екендігін түсіндіру бaсты міндетіміз деп есептейміз.







Мектеп директоры: Маликов Жаппар Абдихаликович



Жетекшісі: Юнусова Жулдузой Маликовна Қaзaқ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі







Жоспaр



І. Кіріспе Ақын өмірі жайлы деректер және оның зерттелу тарихы

ІІ. Зерттеу бөлімі
  • Ақын шығармаларындағы әдептілік, имандылық мәселелері.
  • Ә. Кердерінің әдеби мұрасының жанрлық ерекшеліктері
  • Әбубәкір поэзиясының көркемдік ерекшелігі


  • ІІІ. Қорытынды бөлім



    ІҮ. Пaйдaлaнылғaн әдебиеттер





























    АннотацияЗерттеу нысаны. Әбубәкір Кердерінің өмірі мен шығармашылығы.Зерттеудің мақсаты. Елінің егемендік алып, көгінде көк байрағы желбірегенін аңсаған аяулы ақынның арманы жүзеге асқан қазіргі мамыражай заманда оның рухы өзі шексіз сүйген елімен қайта мәңгілік қауышқанына көз жеткізу; Ақын туралы мағлұматтар мен мәліметтер беру;Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негізі. Әбубәкір ақын жайлы бұрын-соңды жазылған зерттеу еңбектер, мақалалар, жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқулықтар мен жекелеген мақалалардағы мәліметтер зерттеуді жазуда басшылыққа алынды. Зерттеудің кезеңдері. – Ақынның өлең-толғауларын, оны зерттеген көрнекті ғалымдардың шығармалары мен туындыларын оқып, Кердері Әбубәкір туралы мәліметтер жинақтау;
  • Ақынның ескерткішін, Әбубәкір атындағы көше жайлы деректер жинау;
  • Ғылыми жобаны компьютерге теріп, басып шығару.


  • Зерттеудің әдісі. Зерттеу жұмысын жазу барысында жинақтау, әдеби талдау, сараптау және тұжырым жасау әдістері қолданылды. Зерттеудің жаңашылдығы мен дербестігі. Үнемі әділетсіздік пен дөрекілік көріп, жәбір-жапасы көп, жайсыз ғұмыр кешкенімен артына қыруар, әрі құнды туындылар қалдырғандығын дәлелдеу. Зерттеудің қорытындысы мен нәтижесі. – Әбубәкір Кердері артына мол әдеби мұра қалдырған, қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар тұлға;

    Зерттеудің практикалық маңызы.
  • Зерттеу нәтижелерін ақынның өмірі мен шығармашылығына қызығушылық танытқан жекелеген адамдар ізденіс материалы ретінде қолдана алады;
  • Әдебиет оқу, қазақ тілі сабақтарында, тәрбие сағаттарында қосымша материал ретінде пайдалана алады;
  • Жоғары оқу орнының студенттері семинар сабақтарында қолдануға болады.








  • КІРІСПЕТақырып өзектілігі: Әбубәкір Кердерінің тұтас бір ұлтқа, әсіресе қазаққа ұлағат боларлық өнегеге, тағлым мен тәрбиеге толы даналық өлең-жырларын, терме- жырларын кеңінен насихаттау қазақ әдебиетіндегі маңызды мәселелерінің бірі.Ақынның мол әдеби мұрасын жинап, басылымдарын шығару, оны зерттеп ғылыми айналымға қосу, шығармашылық өмірбаянын толыққанды түзу алдағы күн еншісінде тұрған игі істер. Зерттеу жұмысының мақсат-міндеттері: Ел егемендігін жыр еткен арманшыл тұлғаның өмірі мен шығармашылығын зерттеу арқлы көпшілікке кеңінен таныту, шығармаларын насихаттау зерттеудің басты мақсаты болып табылады. Осы мақсатқа қол жеткізу барысында төмендегідей кешенді міндеттер жүзеге асты:Ақынның өмірі мен шығармашылығына қатысты қол жеткен деректердің барлығымен танысу, олардағы мәліметтерді салыстыру, жинақтау, жүйелеу, өз ой тұжырымымды жазу;Ақынның шығармаларының барлығын оқып, онда көтерілген басты мәселелерді, ақынның жырға қосқан тақырыптарын саралап көрсету; Ақынның шығармаларын жанрға жіктеу; Ә.Кердері шығармаларының құрылымдық, көркемдік ерекшеліктерін талдап көрсету;Ақынның туып-өскен өлкесін өз көзіммен көру, бейіті басына бару. Зерттеу барысында түйген деректеррді қағаз бетіне түсіру, жүйелеп жазу. Зерттеудің ғылыми жаңалығы: Зерттеу барысында көптеген қызықты материалдармен таныстық. Сол материалдардағы деректер салыстыра отырып, ақынның ғылыми өмірбаяны толықтырыла түзілді. Ақын шығармаларының тақырыптық, көркемдік, жанрлық сипаттары өзіндік көзқарас тұрғысынан жаңаша талданды. Зерттеу жұмысының құрылымы: жоба кіріспеден, үш тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.













    Негізгі бөлім Әбубәкір жастай оқыған, оқығанда Алланы бір, пайғамбарды хақ, құранды шын деп, дін оқуынан бастаған. Зерек те алғыр жас сабақты әжептеуір меңгеріп, ислам қағидаларын тереңдеп үйренген. Ол өз аулында бала кезінде молдадан дәріс үйренеді. Артынан Орынбор, Троицк шаhарларында оқуын жалғастырып, мектеп, медреселерді тәмәмдайды.Ақынның туған жері Жайықтың маңындағы Теректі деп аталатын елді мекен. Ата тегіне келетін болсақ-Кіші жүздегі Жетіру, оның Кердері тайпасы.Осы күнге дейінгі зерттеушілер Әбубәкірдің әкесінің атын „Шоқан ” деп келген, бұл әкесінің есімі емес, оған жанама қойылған аты екен. Ақын өз өмірбаянын өзі жырлапты, тіпті қай жаста не істеді, кімнен қандай қарым-қатынаста болды, нені сүйді, неден жиіркенді, бәрін де қолмен қойғандай толғапты, ол:Әуелі туғаннан соң бірге жеттім, Еңбектеп екі жаста төрге жеттім.Үш пенен төрт жасымда тілім шығып,Шүлдірлеп ата-анамды ермек еттім.Келген соң бес жасымда ойын білдім,Ойыннан қалғанымды уайым білдім.Алтыда балаларымен асық атып, Ойынның неше түрлі жайын білдім. Жеткен соң жеті жасқа хайла білдім,Сегізде залал менен пайда білдім.Айтса да бөтен қазақ жас бала деп,Телегей өзімді-өзім дария білдім.Он бір мен он екіде түркі білдім,Ғылымды зерек жанның мүлкі білдім.Шығарған Мүсәннәфтар назым қылып,Түркіні тәмәм тілдің көркі білдім.Әбубәкір Кердері өзінің бір жасынан бастап жиырма жеті жасына дейінгі бүкіл өмір жолын санамалап, термелеп жырлапты, жақсымен дос болғанын, парасатты да ақылман жандардың батасын алғаны, көлденең көк аттыға тізгін бермей, өзі әділ деп тапқан сара жолмен жүргенін өлеңмен толғапты. Өзі он төрт жасынан бастап өлеңге әуестеніпті, көңілге түйген ойлары мен әсерлерін қағазға түсіріп отырған. Сонымен бірге, он беске келгенше медреселерде дәріс алса, одан кейін оқуын бір жола тоқтатып, ел ішінің ісіне араласыпты. Ақын бұл жөнінде өзін халайық-қауымға қызық таныстырады.Алтынды жерге төктім уыстаған,Ерліктен ғылым артық ту ұстаған.Тап болдым он алтымда бір мінезге,Топ көрсе жеті мүшем құрастаған.Еліміздің тарихында өз өмір жолын өзі жырлаушы ақындардың мол болғаны айта келіп, М. Әуезов: „Қазақ әдебиетінде, өмірбаянын бір жастан бастап, дәл бүгінгі тоқтап тұрған жеріне тізбектеліп, жалпылап санап шығу жалғыз Әбубәкір туғызған түр емес, бұның бір түрі ауызша айтылған „Тарғын” жырында да бар. Бірақ соны Әбубәкір пайдаланғанда жаңағы түрлі бас сырларын ашып, содан ғибрат туғызам деген мақсұтпен айтады.Ал Қожа Ахмет Иасауи бір жасмынан бастап алпыс үшке дейінгі аралықты кеңінен толғап жырлаған. Екі ақын да өмір сүрген ортасын, кешкен ғұмырын, қандай іспен айналасқанын барынша шынайы жырлаған, айырмашылығы әрқайсысының өзіндік ұстаған жолы бір- жасынан Алланы бір, пайғамбарды хақ, құранды шын деп ұғып, екінші, кәдімге қарапайым тірлікпен күн кешіп, бірте-бірте мұсылманшылық жолына түскенін өлеңмен толғайды. Әбубәкір Кердері жан-жақты талант иесі, жыршы, шежіреші әрі айтыскер ақын. Осы себепті ақын туындылары әр кездегі баспасөз бетінде жарияланып тұрды, атап айтқанда „Айтыс” (1965), „Үш ғасыр жырлайды” (1965), „Бес ғасыр жырлайды”(1969) кітаптарында басылса, сонымен бірге „Әдебит майданы” (1935ж.) (№10-11), „Әлем” (1991ж.№1), „Жұлдыз” (1991ж.№5) журналдарында, „Қазақ әдебиеті”, „Ақтөбе”, „Жұмысшы” секілді бірнеше республикалық, облыстық газеттерде де басылым көрген болатын.Бүкіл жан дүниесімен Алланы бір деп таныған Әбубәкір Кердерінің кез келген өлеңін оқысаңыз шариғат жолын барынша терең , барынша нәзік жырлайды. Ақынның шығармаларын оқып отырып, оның дін қағидаларын жақсы меңгергені анық байқалады:Қараңғы көрге кіреді,Ажал жетіп, ер өлсе.Періште келер сұрауға.Бұдан әрі ақын әдептілік пен имансыздықтың қандай күй кешетінін, олардың кескін- келбеті ахиретте қандай болатынын толғай келіп:Инабат- ердің дәулеті,Өсер басының әулеті.Инабатсыз ерлердің,Итке ұқсар келбеті.Ұқсағаны емей немене,Кем болған соң құрметі.Инабат-діннің бүтіні,Пайдасына керекті.Біздіңше, Әбубәкір Кердері ислам дінінен, шариғаттан, Мұхаммедтің (Ғ.С.) хадистерінен де хабардар болған секілді. Оның әр түрлі жолдарымен, ішкі жақтарымен де таныстығы бар сияқты. Әбубәкір Кердері жасынан жоғарыда айтқанымыздай, дін ісімен айналысқан, бала оқытады, „бала молда” атанып жаназа шығарып, кейін кемеліне келген соң болыс пен елбасылардың хатшысы да болып қызмет атқарған. Ақын жиырма жеті жасында „біреулердің тілі тиіп ауырады”.Ол ақыры осы аурудан айыға алмай, дүние салыпты. Сүйегі Ақтөбе облысының Алға ауданына қойылыпты.Ақын ауыл атқа мінерлерінің қасында жүріп, ел аралап, жер көріпті, бірнеше қалаларды да көрген, бір сөзбен айтқанда, ащының да, тұщының да дәмін татқан. Тіпті сол кездегі ел мен жерді дүрліктірген ақ патшаның қызметіндегі оқалы киім кигендермен де аралас-құралас болған. Сөйтіп, нәзік жанды Әбубәкір Кердері өзі сезген, өзі түйген келелі мәселені келістіре жырлаған, ол:Әкімдіктен не пайда,Әділ үкім етпесе?Арам менен адалға,Ақыл мен ойы жетпесе,Залымдарды мұқатып.Жүзінің суын төкпесе, Жаны қас деп айтамыз,Пара жеуге ептесе.Ақын қай өлең-толғауында болсын, әр азамат халыққа қызмет етсін, ел-жұртына пайдасы тимеген кісілік емес, өз қара басын ойлау адамдыққа жатпайды деген пікір айтады. Ол мұндай ұлағатты ойларын, әсіресе, әкімдерге арнапты.Ақынның тағы бірнеше туындылары Алланың ақ жолымен жүрмеген кесапат-кесірлерге арналыпты. Атап айтсақ, „Бір қатынға насихат қылып айтқаны”, „ Бір саудагерге айтқан насихаты”, „Қожасының тілін алмаған қызметкерге айтқаны”, „Бір насыбай атқан адамға айтқаны”, „Бір ұрыға насихат қылып айтқаны”, „Бір биге айтқаны” деп келетін толып жатқан өлеңдері мен толғаулары елдің ішін бірлікке, ағайын арасын татулыққа шықаратын туындылар.Әбубәкір Кердерінің поэзиясы шебер жазылған, ақын он бір буынды қара өлеңмен де, жеті-сегіз буынды жыр өлеңмен де толғаған. Ұйқастары да әртүрлі, бірде дәстүрлі түрді бұзбай ырғақ, екпін, буын, бунағын қатаң сақтаса, бірде шұбыртпалы ұйқаспен ағындап кетеді.Ақын поэзиясынан теңеу, салыстыру, эпитет, метафора, метонимия, синекдоха, символ, аллегория, ирония, гипербола, литота сияқты көркемдегіш тропаның барлық түрін кездестіруге болады. Кете Жүсіп сияқты шыққан руына қарап Кердері атанып кеткен Әбубәкір он тоғызыншы ғасырдағы кітаби ақындардың бірі. Оның түп тегі Кіші жүздегі Жетіру тайпасының Кердері руынан тарайды. Соның ішінде ол Таран деген тұқымның тумасы. Ел арасында «Таран таранып тойға бармаса, той той болмайды» деген мәтел бар екен. Соған қарағанда, бұл әулеттен ойын-тойдың әрін кіргізер әнші-күйші, сал-серілер көбірек шыққан тәрізді.Ақынның атасы Айтқұл батыр болған. Әкесі Боранқұл сауыққой әншілігімен қатар он саусағынан өнер тамған бесаспап шебер, зергер ұста болған кісі. Ұдайы қолөнермен шұғылданып ер шауып, етік тігіп, сақина соғып, шоқиып отыратын болғандықтан жеңгелері әзілдеп «Шоқан» атап кеткен. Оның зайыбы Жансұлудың әулетінде де шешен сөйлеп, өлең шығаратын өнерпаз, дарынды адамдар аз болмаған. Ата салты мен ана сүтінен нәр алған ақындық олардың үш ұлының үлкені Әбубәкірге дарыған.Әбубәкір Шоқанұлы Жайық бойындағы Теректі өңірінде тауық жылы дүниеге келген. Патша өкіметінің жарлығымен Теректі жері келімсек казак-орыс көшендеріне беріліп, жаңа қоныстанушылармен жанжалдасып ешқандай әділдік таппайтынына көзі жеткен Айтқұл ұрпақтары ауа көшіп, Ақтөбе төңірегіндегі кердерілерге келіп паналайды. Болашақ ақынның балалық шағы осында өтеді. Оның:Біз Кіші жүз ішіндеКердері деген халықпыз.Су ішінде балықпыз.Аңдушы дұшпан көп болып,Оралдан келіп қалыппыз, – дейтіні де тегін емес.Әбубәкір Кердері – жастайынан білім қуып, Орынбор, Тройцкіде оқып, медресе бітірген, әдеби де, діни де сауаты мол ақын. Өз заманының оқыған-тоқығаны мол ұлағатты азаматы ретінде Орал, Ор, Ақтөбе қалалары маңындағы қазақ ауылдарында ұстаздық етіп, бала оқытып, молдалық құрған. Ел арасында бала оқыта жүріп ол замана ағымы, діни тәрбие, өнер-білім, қазақтың өткендегі және қазіргі хал-ахуалы жайында өлең-жырлар, толғаулар жазады. Замандас ақындармен айтысқа түсіп, ойы ұшқыр, пікірі ұтқыр жыр дүлдүлі екенін танытады. Жаны жақын, ой-өрісі өрелес адамдарға өлеңмен хат жазады.Ақын өзінің өлең-жырларында бір жағынан халықты оқу, білімге шақырса, екінші жағынан қазаққа шарапаты тиіп, мектеп ашып, жастарды оқуға тарта бастаған сол тұстағы билікті де мадақтайды. Өнер-ғылымды, отарба сынды машиналардың шығуын мақұлдай отырып та ол өткенді аңсаудан арыла алмайды.Әбубәкірді өлеңмен сапарнама жазған («Орскіге келген сапар») алғашқы қазақ ақыны деуге болады. Шежірені өлеңмен жазу қазақта ежелден бар дәстүр. Әбубәкір де сол дәстүрден айнымай, Қазақ шежіресін өлеңмен өзінше түзген. Оның көпті көрген көкірегі даңғыл қариялардан жазып алған тарихтан сыр шертетін асыл қазыналары да аз емес. Әбубәкір Кердерінің өлеңдері оның көзі тірісінде «Әдеби қазақия» деген атпен Қазандағы Кәрімовтер баспасынан екі мәрте жарық көрді. Естелік-деректерге қарағанда, оның жай айтқан сөзінің өзі ұйқас, ырғаққа түсіп, құйылып отыратын көрінеді.Дос болмас сыртта жүріп мақтамаса,Бір-бірін жамандықтан сақтамаса.Бүгін тату болса да, ертең араз,Достығы бүгінгінің таң-тамаша.***Бұл күнде шоқ асылдың базары жоқ,Жүйріктен мәстек озды тамағы тоқ.Аузыңмен құс тістеген би болсаң да,Басыңнан бақыт тайса тарқайды топ.***Қорқатынын сыйлайды бүгінгі адам,Түсінер бұл сөзімді білімді адам.Тілеуіңнің біреуі от, біреуі су,Екі түрлі сөйледің тіліңді адам.«Тілі екеудің діні екеу» деген сөз бар,Аңдамай бұзып алма, дініңді адам.

    ***Жаманның бірі тұрмас қара пұлға,Жақсының бірі болар елге тұлға.Мысқалы мың теңгелік асыл заттар,Барады арзан тартып жылдан-жылға.***Жігіттің аты шықпас бақ қонбаса,Кім қонар сай-салаға от болмаса.Басады ерді қайғы топырақтай,Мал, перзент, денсаулығы шат болмаса.Осылар тегіс болса орын табар,Ере бер қасиеті жоқ болмаса.***Мың қарға залал қылмас бір сұңқарға,Он жабы сатсаң жетпес бір тұлпарға.Жаманға жазатайым ісің түссе,Жарамас ашылғаныңды бір қымтарға.Шыға алмас қырқы батып қыр басына,Қоя бер от басында жүз жыртарға.***Бас қоссаң бейасылға көңіл таппас,От-суға жабы шіркін тоймай шаппас.Білдірер екінші күн жаман мінез,Бір-ақ күн араласып болсаң оттас.Қасында жалғыз күндей оттас болсаң,Дұшпанға шықпай түгел сырың қалмас.***Хакімдер жаңа өспірім жастан болды,Басына ұрылардың бостан болды.Қой бағып, торсық емген топыраштарБұл күнде қол жеткісіз аспан болды.Билікке қатын барып таласады,Себебі би болудың тастан болды.***Бұрынғы өткен билер қандай еді,Қақ жарған қара қылды заңдай еді.Қызығып дүниеге жол ашпаған,Ақылы жанып тұрған шамдай еді.Демеген біреу алыс, біреу жақын,Өкшесі аумайтұғын тамдай еді.***Ақылды билер өткен алмайтұғын,Ерлер өткен өз халқын қорғайтұғын.Бұл күнде ондай билер көрінбейді,Ақылын құдай үшін жолдайтұғын.Ақылын жолдамайды Құдай үшін,Біреудін бұрылады шырайы үшін.***Жақсыны жау болса да дұшпан тұтпа,Жаман болмас ешқашан елге тұтқа.***Кім қалар өлшеулі өмір толған күні,Кім жолдас көрде жалғыз қалған күні.Дүниеде нар көтермес жиған сөзің,Тұрмайды бір мысқалға өлген кыүні.Ағадан кетті ағалық,Ініден кетті інілік,Інісі болды терең жар,Жүре алмай аға сүрініп,Атаның салған ақ жолы,Жалғанбай қалды кідіріп,Заман деген желмая,Қалмасаң, халқым, жақсы едіЖелмаядан жығылып.***Атаны билеп ұл кетті,Қожаны билеп құл кетті.Баласы келсе он беске,Ата-анадан күн кетті.Білмеді бала құрметті,Ағайын, туған, қарындас,Бір-бірінен бұл кетті.***Қыз ананы биледі,Анаға билік тимеді.Ата қосқан адамды,Өз дегені болмаса,Халалым деп сүймеді.Қыз ұяттан айырылып,Көңілін сайтан сүйреді.***Қайыры жоқ байлардан,Ел қонбаған шөл артық.Жапанда суы суалып,Бақа сорған көл артық.Жебеп, желеп жүретін,Жұма сайын келетінИманы бар өлі артық.***Қазағым, қапыл болмаңыз,Өнерсіз босқа қалмаңыз!Алашқа пайдаң тимесе,Өз басыңды қорғаңыз. Ел ішінде ата-бабасынан қалған кітап, көне жазба, тарихи жәдігерлерді көзінің қарашығындай сақтап отырғандар көп.Осы мақсатта ұрпақтан ұрпаққа аманат етіліп отыратын осындай құндылықтарды көпшілікке таныстыру. Белгілі өлкетанушы Қайыржан Хасанов ағамыздың кітапханасындағы көне кітап туралы сөз ететін болсақ,  «Қазақ кітабының тарихы: (ежелгі дәуірден 1917 жылға дейін)» (Алматы, 1999) атты кітабында ғалым Шерияздан Елеукенов 1900-1917 жылдар аралығын «Қазақ баспа кітабының үшінші кезеңі» деп атаған. Ұлы Абайдың алғашқы жинағы (1909) да осы кезеңде жарық көрген екен. Ал бүгін сөз еткелі отырған кітап 1905 жылы Қазан қаласында «Ағайынды Кәрімовтер» баспаханасынан шыққан Әбубәкір Кердерінің өлеңдер жинағы.– Бұл кітап Қаратөбе өңірінде молда болған Құрбанғали Қуанышқалиев деген қарттың меншігі екен. Ол діни білімі жоғары жан болса керек, бір жылы Жымпитының Қуанай хазіретімен бірге Уфаға діни жиынға барған көрінеді. Кейін Совет үкіметі орнағанда мешітін бұзып, өзін тергеп-тексере бастаған. Оралға шақырып жауаптап, тіпті Переметныйда шошқа баққызыпты. Әйтеуір әупірімдеп аман шығып, башқұрт жеріне қоныс аударған. Сол жақтан майданға алынып, соғыс біткен соң да туған жеріне бара алмаған. Бөрлі ауданында тұрып, 1971 жылы 81 жасында дүниеден өтіпті. Құлпытасында «Ысық руы, жәдікбай бөлімі, андабай тайпасы, 1890-1971» деп жазылған, – деп әңгімелейді Қайыржан ағай естеліктерінде.Құрбанғали атамыздың басы қуғын-сүргінде жүріп бұл кітапты қалай сақтап қалғаны бізге жұмбақ. Қайыржан ағамызға атаның ұлы Хамидолла Арсыланбаев 1980 жылы сыйлапты. 1924 жылы туған Хамидолла атамыз да бұл күнде бақилық болған. «Араб әрпімен жарияланған кітапты Қаратөбеде тұрған шежіре қарт Мәрбан Бекмағамбетовке аудартып едім» - деп еске алады Қайыржан аға.«Әдабиат қазақия йаки Әбубәкір молланың сөздері» деп аталған кітап «Әбубәкір молданың Орскіге келген сапарында елде көргендерін айтқаны» деген өлеңмен басталған:«Ауылдан шыққан күндерім –Сентябрьдің сегізі.Бір Аллаға мағлұмАдамның көңіл лебізі.Шама қылып қарасақ,Қатар жүрген азаматЕрлердің туған егізі...» - деп түйдек-түйдек төгілген өлең жолдары бірінің артынан бірі тізіле берген. Сірә, өлеңнің әр тармағын бір жолға жазбағаны – қағаз бетін үнемдеу ниетінен туса керек. Бас аяғы 36 -беттен тұратын шағын жинақтың сақталуы өте жақсы. Қайыржан ағамыздай қамқор қолға тиген бұл туынды өлмейтін сөзімен де, құнды жәдігерлі болмысымен де өте бағалы деп білеміз. Ал бар-жоғы сол 40-тан асар-аспасында көз жұмған Әбубәкір Кердерінің өлеңдеріндегі, жыр-термелері мен мұңды ғазалдарындағы ғаламат даналық, тағылым-тәрбиелік, үлгі-өнегелік, заманның, халықтың оның ішінде қазақтың кешегісі мен өзі күн өткеріп отырған кезеңдерді салыстыруы, қысқасы қазіргі тілмен айтсақ көркемдіктің, тәрбиеліктің, мөлшерсіз ойшылдықтың құпиясы ше? Соншалықты қысқа ғұмыр кешсе де қазақта тек әрі десең – Абаймен ғана, бері десең Тұрмағамбетпен (Ізтілеуов) ғана салыстырарлық өлшеусіз даналықты Жаратқан иеміз Әбубәкірге ғана үйіп-төгіп бере салғанына дауласу қиын. Әттең, жалғандыққа, өтірік пен өсекке толы ғафыл дүниенің қиямпұрыстығы мен қияпатына Әбубәкірдің өзі айтқандай, «Аты шыққан ерлерді, аяққа басып кеміткен» қоғамның кесапаты қосылып, оның есімі ұзақ уақыт өз замандастарының да, одан кейінгі ұрпақтарының да санасынан өшіп қалды. Тіпті әйгілі Мұхтар Әуезовтің өзінің дамулла-шайыр Әбубәкір Кердеріге тым қырын қарағаны белгілі. Мұхаңның амалсыздан Әбубәкірге «уақыт талабына сай» баға беруіне тура келді. Әрине, Қазақстан Компартиясы ОК 1947 жылғы «Қаз.ССР ҒА Тіл және әдебиет иснтитутының жұмысындағы өрескел қателер туралы» қаһарлы қаулысы Әбубәкірді зерттеп, ол туралы ғылыми еңбектер жазып жүрген Б.Кенжебаев пен Ы.Дүйсенбаевтың да, М.Жармұхамедов, Ә.Қоңыратбаевтардың қыл мойнына тақалған қара қылыш болғанда М.Әуезов те сөйтпегенде қайтсін. Ол аз болса ғұлама-шайырдың әр өлеңі — Алла атымен, дін, ислам дұғасымен басталып, орыс отаршылығының қазақ даласындағы жерді, елді, тілді, дінді обадай жайпап бара жатқанын, қазақ ұлтын азғындату саясаты жүріп жатқанын жаны ышқына суреттеп отырды. Әйтпесе:Орысша білім білмесең,Еш пайдаға аспай тұрМұсылманша моллаңыз.…Қараның ұлы хан болдыҚұлдың ұлы паң болды, – деген байқампаздықты, замана зарын, қазақ ұлтының зарын сол заманда Әбубәкір айтпаса кім айтар еді?! Сол кезде-ақ орыс отаршылдығының ең басты саясаты – өзі жаулап алған елді тілінен айыру екенін де ғұлама-ақын дәл аңғарған. Орыстардың мақсаты – қазақтың бүкіл ой-санасын бір-бірімен орысша сөйлестіру арқылы бүлдіру екенін бірден байқаған, орысша араластырып сөйлейтіндерден шошына бастаған Әбубәкір: «Тілі екеудің діні – екеу, бұзып алма дініңді адам», – деп артында өлмес сөз қалдырмап па еді?! Сол қос тілділіктің қаншалықты залалды екенін, оның ұлтты жоюдың ең басты құралы екенін бүгінде Франция, Германия сияқты әлуеті әртүрлі мемлекеттердің қайраткерлері мойындап өтті. Әбубәкірдің бұл даналығының растығын ағылшын ғалымы (уэлстік) Дэвид Кристалдың «Тіл ажалы» атты кітабынан да анық көреміз. Бұл ғалым: «Бір ұлт жойыларда оларда қостілділік деген пайда болады», – дейді. Ал Әбубәкір оны бұдан 100 жылдан астам бұрын айтып кетсе, оның бүгінгі қарадомалақ қазақ ұрпақтарына «енді үш тіл үйреніңдер» деген үгіт жүргізілуде.Аруақты ердің тұқымыДұшпанменен дос болды.Балдағы алтын ақ семсер,Балалар ойнар тас болды.* * *Атаны билеп ұл кеттіҚожаны билеп құл кеттіҚарсақ табан мысық басНе азғындар жетілдіЕсепте жоқ жамандарЛақтай басқа секірдіАлмастай асыл жандарымӨз-өзінен кетілдіҚадірін білмес жаманғаКүні түсіп өтінді.Міне, заманның, қоғамның, елдің жақсылыққа емес, қайта жамандыққа қарай бет бұрғанын, оң емес теріс өзгерістер болып жатқанын, оның бәрі отаршылар әкелген бұзықтықтан, әдепсіздіктен болып жатқанын данышпан шайыр жан дүниесі күйзеліп, көкірегі қарс айырылып отырып зар ғып төгеді. Ұтыры келгенде айта кетейік, зерттеушілер де, дүниеден кеше өткен көзіқарақты біраз ақсақалдар да дамулла-шайырдың шығармашылығын заманында өзге мұсылман жұртына да мағлұм болғанын айтады. Мысалы, үлкен ғалым Қабиболла Сыдиықов: «Ақын туған елі ғана емес, зиялылар, көзіқарақты хат танитындары бар, қазақ тілін түсінетін қырғыз, қарапқалпақ, түрікмен, ұйғыр, татар, башқұрт арасында да мәлім болған. Оның бірнеше себебі бар. Әбубәкір шығармалары 1902, 1905 жылдары Қазан қаласында екі дүркін жарияланды. Бірақ бұл ақын шығармаларының кең таралуының басты себебі емес», – дей келіп, ақынның қазақтың ақпа-төкпе ақындық дәстүрінен, Шығыс әдебиетінен, жалпы әдебиет жәдігерліктерінен өнеге алғанын әрі діни, ислами инабаттылықты дәріптеп, сол уағыздарды ерекше ақындық шабытпен, еркін, қисынды, сенімді жеткізген еді. «Міне, осы жайттар Әбубәкір есімін Қазақстан, Орта Азия аймағына мәшһүр етті»,–дейді ғалым.Бізді Әбубәкірдің қатты таңырқатып, соншалықты қайран қалдыратын бір жері мынау – оның қай өлеңін алып қарасаңыз да босқа айтылған, ұйқас үшін алынған немесе өлеңнің көлемін көбейту үшін әдейі созған, мағынасы жоқ бір жол не бір шумақ таба алмауымыз. Бүкіл өлең, бүкіл шумақ, әр жол даналыққа, көрегендікке, ұлағат-үлгіге, насихат-өнегеге тұнып тұр-ау, тұнып тұр! Артық сыңарауыз сөз жоқ. Ұлы Мұхаң, әлгінде айтқанымыздай, Ә.Кердері туралы заман, саясат ыңғайына беріліңкіреп көбінесе ашық пікір айта алмады. Соның өзінде ол «Әбубәкір өлеңдерінде заман жайының көп ерекшелігі саналып, тергеліп өткен…» деп, ар жағын көпке созбай қоя салады.Ал тыңдаңыз:Құрметсіз өткен ғұмырданҰйқыда көрген түс артық.Сипаты бірдей болса да,Ерлерден ердің ісі артық.Орнын таппас қайраттанХайламен еткен күш артық.Жаңбырсыз өткен жазыңнан,Жайлы болған қыс артық.Тұғыры құтсыз сұңқарданҚайырлы болса әр күніТұрымтай атты құс артық.Порымы келмес күмістен,Сұлулап соққан мыс артық.Сыйласпаған туғаннан,Тоқтылы қойға жалданып,Есікте жүрген кісі артық.Басшысы жоқ әскерден,Аруақты туған бір ердің,Жалғыз да болса сұсы артық.Көңілі жүйрік, көзі қырағы Әбубәкір қазақ жеріне келіп жатқан орыс отаршыларының жікшілік, сұрқиялық саясаты қазақты ұлттық намысынан ерлігінен, қысқасы, бүтін кескін-келбетінен айырып, асылы мен жасығын, нағыз ері мен дымбілмес езін мидай араластырып жатқанын, тіпті халық санағы деп аталатынның өзі арамзалық есеп екенін бірден аңғарады. Оған:Қойдан қоңыр қазағым,Қапияда алданып,Айырылып қалдың құныңнан.Алты алаштың баласыЕсепке кірдің ертерек,Бірлігіңнің жоғынан.Жақсылық тегін сұрамай,Бай қадірлі болған күн.Мақсат алған күштілерҚойшыға кеңес салған күн.Қапталы алтын қара нарҚайғыменен толған күнБілмеймін дейтін бір жан жоқЖұрт ақылға толған күн… – деп налиды ұлы шайыр.Міне, қазақтың күні ертең ұлт болып аман-сау жүрер-жүрмесіне орыс басшыларынан келіп жатқан қауіп-қатердің зор екенін ұлы шайырдың тар кеудесінде торғайдай тыпырлаған жұмыр ет осылайша жылап тұрып жырлайды. Жырлайды да сол зар-мұңын түсінер пенде қазақ арасында қалмай бара жатқанына:Дүнияның терең түбі жоқҺәммасы жалған, шыны жоқ.Пенденің бәрі армандаАқылсыздың мұңы жоқ, – деп тағы да аһ ұрады. Алла тағала Абай өлген соң қазақтың маңдайына 15 жылдан кейін Әбубәкір Кердеріні берді. Абай «ойлы адамға қызық жоқ» десе, Әбубәкір «ақылсыздың мұңы жоқ» дейді. Ал енді Әбубәкірдің сол өлеңіндегіКөп бейасыл бас қосса,Асыл заттың пұлы жоқБілімдінің құны жоқ, – дегені ше? Осындай түбі жоқ терең ой мен ұлы ұлағатты Абай мен Әбубәкір Кердеріден басқа қай қазақ айтқан?! Өз сөзінің қадір-қасиетін білу және сол сөзін әрбір есті адам жерге тастамасын, өз сөзінің ұлтқа ұлағат екенін білудің өзі – даналықтың бір белгісі. Шайыр сондықтан да:Тыңдаған азаматқа сөзім дәрі,Секілді арнап атқан қудың өті, – дейді.Алтынды жерге төгер уыстағанЕрліктен ғылым артық ту ұстаған, – деп бір сәт ғылым-білімді бәрінен жоғары қояды, яғни «білекті бірді жығар, білімді мыңды жығардың» растығын бекемдей түсті.Одан әрмен Әбубәкірдің өлеңдерін оқып отырғанда жан-жағыңнан адам ғұмырында үлкен немесе үлкен бір мектепте болған, болып жатқан жақсылық пен жамандықты, артықшылық пен кемшілікті баяндап тұрған әлде бір тылсым суреттің ішінде келе жатқандай бейжай бір күй кешесің. Мұндайды осы күнгі ғалымдар лириканың да әртүрлі тармағына теліп жүр. Бірақ Әбубәкір жырлары олайша талдаудың ешқайсысына да көне бермейді. Оның тіпті өз өмірбаяны дерлік, ауырып жатып айтқан өлеңінің өзінде қаншама бояу десеңіз – бояу, ілім-білім десеңіз – ілім-білім, ойшылдық, даналық, терең философия жатқанына таңданбау мүмкін емес. Онда ол өз өмірінің бір жасынан бастап істеген іс-әрекетін баяндай келіп:Он бір мен он екіде түркі білдім.Түркіні тәмам тілдің көркі білдім, – дейді.Реті келгенде айта кетейік, ғұлама шайырдың «Тілі екеудің – діні екеу» деген сөзін тіліне, дініне, жалпы ұлттығына қауіп төніп тұрған кез келген ұлт, кез келген мемлекет көрнекті жерлерге ұран етіп іліп қойса да артық болмас еді.Әбубәкір Кердері шайырдың тұтас бір ұлтқа, әсіресе қазаққа ұлағат боларлық өнегеге, тағылым-тәрбиеге толы даналық өлең-жырларын, терме-толғауларын кеңінен насихаттау – бүгінгі күннің жедел қолға алатын басты мәселесенің бірі. Жалпы, оның әр өлеңі көптеген ұлттық ерекшеліктерінен алшақтап қалған, әсіресе әлі де өзінің ұлттық діңгек-тірегімен толық қауыша алмай, кім боларға білмей алакүлік, алакөңіл болып жүрген қазақтарға, қысқасы, тұтас иісі қазаққа ақыл нұсқар дүниелер деуге әбден болады. Оған бас-аяғы бірнеше мақала түгілі талай-талай ғылыми еңбектер арнап та түгесу, «әбден түбіне жеттік» деу мүмкін емес.Ой мұхитының, даналық мұхитының ең тұңғиық тереңін тербетіп, толқытып әрбір саналы пенденің сезім қылына жыр ғып, күй ғып, ақылнама, насихат, ұлағаты мол үлгілі сөз етіп құйған ғұлама шайыр Кердері Әбубәкір Шоқанұлының (әкесінің шын аты Боранқұл) 150 жылдығына арналған мереке өткен еді. Инабат – ердің базары,Ақ жүзінің ажарыИнабат – ердің азығыБақыт пенен думанныңҰстап тұрар қазығыИнабат – ердің жолдасы, Артса керек мал-басы, – деген ғұлама шайырдың өлең жолдары ел игілігін дәріптеген азаматтарға арналалған. Әсіресе, бұл мерекеде айтыскер ақындардың жұлдызы жарқырап, халық қошеметіне бөленді. Олар қазақ еліндегі бүгінгі қазақ тілінің, ата-баба салт-дәстүрінің ақсап тұрған тұстарын айтқан сайын көрермен халық ду қол соғып, құрмет білдірген еді. Көрсеңізші демекші, той басталып жатқанда да, той тәмамдалғанда да көкейімізде көптен бері орнығып қалған бір жайт көңілімізді әрі-сәрі етті де тұрды. Ол мынау – біріншіден, Әубәкір Кердері – тек облыс, аудан деңгейінде емес, бер жағы – мемлекеттік, яғни республикалық деңгейде, әр жағы бүкіл Алты Алаш, яғни түркі жұрты атап өтсе де артық болмайтын ұлы тұлға. Ол түркі әлеміне ортақ ұлы ақын. Елбасының ұсынысымен басталған «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асырудың басты жолдарының бірі екені аян.Әбубәкір өлеңдерінің негізгі тақырыптары: заман жайы, қазақ халқының бұрынғы, ақын тұсындағы хал-жайы, халыққа, замандастарына, кейбір жеке адамдарға уағыз, кеңес, оқу, ғылым, өнер, дін, мінез, қылық, өз ахуалы болып келеді. Бәрі де сол кездегі ақындар көп жырлаған мәселелер. Соларды Әбубәкір өзінше жырлайды.  Бірақ Әбубәкірдің ой-пікірі, бағыт, көзқарасы толқымалы, біріне-бірі қарама-қарсы, шытырман қайшылықты. Ол өзі сөз еткен тақырыптарының кейбірінде біресе былай, біресе олай деп, бір-біріне қайшы екі түрлі ой түйеді. Мысалы, өз заманын, қазақ халқының өз тұсындағы хал жайын сөз еткенде, ақын оны біресе мақтайды.  Бағынған бұл патшаға әуел бастан, Әділдік табылар деп артын ойлап. Кіріпті Әбілқайыр заманында, Кеңдік бар деп осының ғаламында.  Ойлағандай болды, патша өкіметі қазақ халқына кеңдік берді, қазір қазақтың елін, жерін қазақтың биі, болыстары, тілмаштары билеп тұр. Патша өкіметі қазақтарға арнап, мектеп, медресе ашты. Қазақ балаларының оқып, білім алуына, ғылым, өнер үйренуіне жағдай жасады. Қазақ соны пайдаланып, дәулетті, мәдениетті болып отыр дейді.  Ал басқа бір өлеңінде Әбубәкір осының бәрін жоққа шығарады. Қазір заман бұзылды, бұл заманның адамығ заңы, дәстүрі бұзылды, қазақтың жері тарылды, дәулеті сарқылды, - деп жырлайды. Оған мына төмендегі өлең жолдары дәлел бола алады: Заманым өтті, ел азды, Ел ішінде ер азды. Айдын-айдын сулардың, Балығы кетіп, көл азды. Ойпаң-ойпаң жерлердің, Оты кетіп, жер азды... Еділ, Жайық екі су, Ел қонуға тар болды. Қарағай, қайың, тал, терек, Тамыр түбі таусылып,  Қамшы сапқа зар болды. Заманның түбін барлаймын, Жақсылардың күні жоқ, Бұрынғының бірі жоқ, Осыларды жоқтап зарлаймын, - дейді. Алайда Әбубәкір Кердері өлеңдерінде жаңалықты, өнер, ғылымды мақтауы басым. Олар көбіне уағыз, ақыл-кеңес ретінде айтылады. Ол бірді-екілі өлеңінде бауырмалдықты, достықты жыр етеді. Мысалы, "Әбубәкір молданың ноғай халқына насихат қылып айтқаны" деген толғауында қазақ, ноғай, өзбек, қарақалпақ, түрікпен - бәрі туыс, бауырлас халық дегенді айтады.  Әбубәкірдің өзі жайлы, қазақ арасындағы оқу жайлы өлең-жырлары мәнді де мағыналы. Сондықтан Әбубәкір өлеңдері халық арасына кеңінен тарағанКердері Әубәкір де зар заманның басқа өкілдері сияқты өткенді сағынышпен, аңсаумен еске алады, «Өткен иманшылық заманды жоқтап айтқаны» атты шығармасында Хорезм, Үргеніш қалаларын сипаттап,  қазақтардың осы бір шаһарларға сапарлап тұратындығы туралы айтылады:-Көңірсіген көң қыстап,Тау жырасын ел қыстап,Қысы, жазы бірдей жылы екен.Арқаның киік құланыҚара малмен тең екен.Әулиесі қойдай күңіренгенХорезм деген шәр екен.Қыста нардың қомымен,Жазда аттың жалыменАзамат шығар қала екен.Көзі көрген солардыАқсақалдар бар екенАлатау мен ТүркістанТамам судың өрі екен [5, 46-47бб.].Батыста туылған ақын Еділ мен Жайықтың қазақтар үшін тарлық ете бастағанын тілге тиек етіп, Хорезмге де ақырындап отарлау қамыты таяп қалғандығын білдіреді:-Еділ, Жайық –екі суЕл қонарға тар болды.Қарағай, қайың, тал, терекТамыр түбі таусылып,Қамшы сапқа зар болды.Көлденең жатқан қара шыңҚұлай-құлай бор болды.Малға лайық жері  жоқ,Жерге лайық елі жоқ,Асыл заттар қор болды.Мықтыға нашар зор болды.Қар жаумайтын ХорезмТебінгіден қар болды.Қараның ұлы хан болдыҚұлдан туған паң болды[5, 49б.].Ал «Қазағым» атты жырында қазақтардың өткен мамыражай күндерін, ертеректегі достық, сауда қатынастарының болғандығын айтады:-Қыс болса қыстаушы еді қырға барып,Көлденең шыңыраулы шыңға барып,Жарлы деп жүз қой бітсе айтушы еді,Қой, жылқы толықпаса мыңға барып.Саралап ат, айғырын мырза, байларҮргенішке сатушы еді жылда барып.Ат, айғыр айдаушы еді, атан алыпМата мен қайтушы еді шапан алып.[5,71б.].Осы «Қазағым» атты шығармасында қазақтар үшін негізгі орталық, сауда орталығы Үргеніш, Бұқара қалалары болғаны, бірақ Ресей отаршылдығының қанат жаюымен қазақтарда қалалар мен бекіністердің көбейе түскені жайлы айтады:-Бұл күнде төре қалып, қара болғанЖас бала ақсақалдан дана болған.Бұрынғы Үргенші, Бұқара жырақ болып,Салулы қасымыздан қала болған[5, 75б.].Кердері Әубәкірдің көршілес татар, ноғай, өзбек сияқты халықтар үшін ортақ ақын екені айтылады. Оның «Халыққа уағыз, насихат қылып айтқаны»  атты шығармасы да осының дәлелі сияқты, аталмыш шығармасында Ресей отаршылдығының қамыты ортазиялық халықтардың барлығына да  түскенін баяндайды:-Қазандағы көп ноғай,Есепке кірді ертерек,Шылым тартып  бағзысыТүтін атар мұрнынан.Езгілері сондай боп,Жүзінен жан қорыққанАлусыз шаш пен мұртынан.Крашин болған ноғайды-Айыра көрме жасаған,Мұсылмандық ғұрпынанЖәне патша аладыМаһар (Мары қаласы)  түрікпен елінен.Телеграмды жүргіздіМединенің шөлінен.Көп әулие шошынып,Хорезмнің шөліненБаһаууаддин болмасаКереметке кім шықсын?Қаралай босты өзбек, сартБұқараның шәһрінен.Жалаға есеп алып тұр,Қарақалпақ, түрікпеннен,Өзбек , сарт, қырғыз бәрінен [5,117б.]Зар заман жырларында отаршылдықтың озбырлығы, зардап-залалы, кесел-кесапаты жан жақты айтылады. Ақындар жат пиғыл, жаулық ниеттің сырын әр қырынан ашып көрсетті, қауіп-қатерге ұрынудың себеп-салдарына үңілді. Қазақстанның отарлық саясат құрсауында қалған шағындағы басқа елдермен байланыстары, соның ішінде көршілес жатқан ортазиялық мемлекеттермен қарым-қатынастары туралы да осы сарында, яғни қазақтар үшін өткен замандағы әлі де болса өз тәуелсіздігінен айырыла қоймаған Бұхара әмірлігі, Хиуа, Қоқан хандықтарымен қазақтардың терезесі тең дәрежеде сауда, достық қатынастарын аңсау басым болса, «Жау жағадан алғанда, бөрі етектен алады» дегендей қазақтардың қиын жағдайын пайдаланып, бауырлас елдерден көмек іздеген қазақтарға екінші жақтан қысым көрсеткен Қоқан және Хиуа хандықтары билеушілерінің озбыр қылықтары да айтылады. Зар заман ақындарының шығармаларының тарихи құндылығы қазақтардың көршілес жатқан ортазиялық елдермен қарым-қатынастарының, олардың достық сипатта, сауда қатынастары болғандығын көрсететіндігінде.Өз заманының көкірегі ояу, парасатты азаматы болған, жаратылысты, дін-шариғат, мұсылмандық жолды  таза қазақы түрде танып білуге өмірін арнаған ағартушы, шариғат шарттарын әдеби тілде сөйлете білген ақын Кердері Әбубәкірдің:«Келмейді деп өлімді,Ойланбай, жүрме сақтанбай.Аяғыңа бір күніҚаза түсер қақпандай.Тар лахатқа кірерсің,Есік ашып-жапқандай.Дүнияның өтуі,Кірпігіңді қаққандай.Сыртыңнан бағып өлім жүр,Қойшы қойын баққандай.Шама қылып қарасаң,Дүнияның айласы,Алдап жүріп соққандай», — деген сөздері ойға оралды. Себебі осы жыр жолдары ақын Кердері  Әбубәкір шығармашылығын зерттеген ғалым, бір кафедрада бірге жұмыс жасаған жолдасымыз, ердің жасы елуге аяқ басқанда маңдай терін төгіп еткен еңбегінің жемісін көре алмай, бұл дүниеден өте шыққан Серік Бермағанбетті еріксіз еске алғызды.Егемендігіміздің алғашқы кезеңінде, ел дінді  енді ғана  ауызға ала бастаған  шақта, Серік Жұбандықұлы әдебиетіміздегі діни-ағартушылық  мәселелерді қозғап, 1995 жылы «Діни-ағартушылық және Әбубәкір (Кердері) Боранқұлұлының әдеби мұрасы» тақырыбында диссертация қорғап, филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алды. Кешегі кеңес заманы ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы ақын-жырауларды «буржуазияшыл ұлтшыл-реакцияшыл бағытты ұстанған, кітаби-діншіл көзқарастағы ақын-жазушылар» деп түрлі жағымсыз атаулармен атап, еңбектерін оқуға тыйым салды. Қазақ халқының өмірінде XIX  ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басы дүрбелеңі  мол, елеулі кезең болды. Бұл кездегі ақындар елінің бұрынғы салт-дәстүрін бұзған, қулық-сұмдық, озбырлық, арсыздық жайлаған заманды сынап, барлық кемшілік ата-баба дәстүрі мен дін жолының берік сақталмауынан деп дін, имандылық жолын уағыздады. Бұл ақын-жыраулардың  отаршылдық, орыстандыру саясатын  жеріне жеткізе сынағанына байланысты кешегі кеңестік саясат оларды ескішіл бағыттағы, қайшылығы мол, күйкі дүниетанымдағы, керітартпа, діншіл-молда, зар заман ақындары  деп айыптап, әдебиеттен шеттетіп, шығарып тастады. Күні кешеге дейін қоғамтанушыларымыз да XIX   ғасырдың  аяғы  мен XX ғасырдың басындағы ақын-жыраулардың шығармашылығын түрікшілдік, керітартпа  діншілдік, ұлтшыл- буржуазияшылдық ағым деп түсіндіріп келді. Зерттеуші С.Бермағанбет «Дін, ғылым, өнер — өмірді тану деп аталатын бір бүтіннің құрамдас бөліктері болса, жеке өркениетті ұлт болу үшін дін, ғылым, өнер — үш таған бірін-бірі жоққа шығармайды, қайта толықтырады» дей келіп, «дін — адамның жан-дүниесінен бастап, қоғамдағы бүкіл процестерді бір қалыпқа түсіруге тырысса, әдебиеттің де түпкі мақсаты адамды қоршаған шарттылықтарды жеңіп, жан бостандығына жол ашады, екеуі де рухани дүниеге қатысты және сол кезеңде қазақ қоғамында жетекші бағыт — ислам діні болды» деп көрсетеді.Бір партия үстемдік еткен кешегі қызыл саясат заманы  адамдарын сөз еткенде, әдетте, олардың  бәрі  де өзінің, елінің мүддесінен партияны жоғары қойды деп жатады. Ал, шындығында олай емес, сол кезеңнің өзінде де, сырт көзге білдірмей,  елінің  арын арлап, жоғын түгендеуге үлесін қосып кеткен  зиялы жандар  да  көп болған. Соның бір дәлелі, С.Бермағанбеттің  еңбегі арқылы кешегі  қырағы «қызыл цензура» елегінен де өз сөздерін  байқатпай өткізіп, өз ойларын  бүркемелей көрсетіп, меңзеп сездірген  зерттеушілер  де  болғанына көз жеткіземіз. Мысалы, заңғар жазушы М.Әуезов 1927 жылы шыққан «Әдебиет  тарихы» атты  кезінде көп шу көтерген еңбегінде зар заман ақындары деп олардың аттарын атап, еңбектерінің маңызды тұстарын елеусіз көрсете келіп, «дін сарынымен айтылған үгіт-өсиет өлеңдері», «дін ағымымен туып, жат жұрттың үлгісі сияқты болып көшіп келген әдебиет» деп сөзінің соңын, заман ағымына сай партияның ығына жығыла  тайғақтатады. Ал С.Мұқановтың «ХХ ғасырдағы қазақ  әдебиеті» зерттеуі  туралы ғалым С.Бермағанбет  өз зерттеуінде «сол уақыттың рухымен жазылса да, кейінгі ұрпаққа ғасыр басындағы әдебиеттің  дамуы мен  оның  ірі өкілдері  туралы бірден-бір дұрыс мәлімет берген кітап» болғанын айта келіп: «Даттай, жамандай отырып әдебиетіміздің  дарындары  жөнінде  шығармашылық өмірбаянын жасау, олардың болғандығын  жазып көрсету — көзсіз ерлік», — деп бағалайды. Белгілі  әдебиет зерттеушілері Е.Ысмайлов, Б.Кенжебаев, Қ.Жұмалиев  еңбектерінде де «келешекке  сәулелі үмітпен қараған, елді өнер-білімге  шақырған әдебиет», «ағартушы  ақын-жазушылар» деп өтімді  тұстарын атап көрсету басым болған.Монографиялық еңбектің тағы бір құндылығы, автор қазақ  әдебиетінде діни-ағартушылық ағым мен оның өкілдеріне қатысты ғылыми деректерге жүйелі  түрде  талдау жасап, барлық зерттеуші ғалымдарды атап, саясат қыспағы олардың қаламына «тұсау» болып, ойындағысын айта алмаған, көсіліп шаба алмаған тұстарын назардан тыс қалдырмаған. Бұл тұрғыда Серік Жұбандықұлы: «Әдебиетіміздің тарихында діни-ағартушылық ағым мен оның өкілдері туралы тиіп-қашты айтқан зерттеушілер болғанмен, толық мәнін ашып берер арнаулы еңбектер болған жоқ», — деп тұжырым жасаған.Қазақ әдебиеті тарихының үлкен жоқшысы профессор Бейсенбай Кенжебаев «діни-ағартушылық» деп атаған ағым өкілдері  шығармашылығында  қисса-дастандардың  кең орын алғаны туралы  С.Бермағанбеттің  жан-жақты талдау жасауы оның  монографиялық  зерттеуінің  ғылыми  құндылығын танытады. Ғалым өз зерттеуінде «ХІХ ғасыр әдебиетінің елеулі, қомақты саласы, діни- ағартушылық бағыттың ағысты арнасының бірі — ежелгі нәзира дәстүріндегі қайта жаңғырған қисса-дастандар болды» деп көрсетеді.

    Қорытынды ХІХ ғасырдан бастап қазақтың жазба әдебиетi — әлеумет халiн ұғып, ел қамын жақтауға кiрiсiп, өлең бұрынғыша, қызық, сауық сияқты ермек емес, қауым қызметiн атқара бастады, елдiң саяси пiкiрi мен тiлек, мақсат, мұң, зар сияқты сезiмдердiң басын қосып, жаңадан ой негiзiн, салт санасын құрауға кiрiстi, бұл уақытқа шейiн болмаған әлеуметшiлдiк сарыны, азаматтық нысанасы бой көрсеттi. Жыраулық әдебиеттің мектептері, әдеби дәстүр уақыт талаптарына сәйкес соны көркемдік соқпақтарға ойысты. Қоғамдық-әлеуметтік мәселелер, саяси тақырыптар, күнделікті қауым тірлігіндегі жақсылы-жаманды көріністер тікелей әдеби шығармалардың өзекжарды саздарына, көкейкесті сөзіне ұласып отырды. Талантты  ғалым  А.Қыраубайқызы да «қисса хикаят», «қисса дастан» дегендер кезінде  қазақ әдебиетіндегі  нәзира дәстүрі  тудырған жанр болғанын айтқан еді. Ал С.Бермағанбет те діни-ағартушылық ағым  ақын-жазушыларының  шығармашылығындағы қисса-дастандардың орны, нәзира дәстүрі туралы айта  келіп, қазақ әдебиетіндегі қисса-дастандардың өзіндік бір ерекшелігі — шығыс әдебиетіндегі бір шығарманы, бір желіні қайталай салмай, тек тақырыбын ғана алып, әр ақынның өзінше жырлауы дәстүрге айналғанын айтады. Ал сол ортағасырлық туындылардың ықпалымен, үлгісімен жаңадан туған, қазақ өмірінен алынған шығармалар әлі де зерттей түсетін, өз  алдына бөлек бір әдеби әлем деп есептейді. Оқудың бұл жаңа әдісі бойынша ел арасында білімге деген ынта-жігер өсіп, балалар аз уақытта сауаттанған, себебі медреселерде діни сабақтармен қатар, өзге де пәндер оқытыла бастаған еді.Ғалым С.Бермағанбеттің зерттеуі бойынша айтсақ, діни-ағартушылық ағым өкілдері  арасында  дақпырты қазақ жерінен әрі асып, Орта Азия елдеріне де танылған, өз тұстастары мен кейінгі көптеген ақын үлгі тұтып, ұстазы санаған, ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ ақындарының ең көрнектілерінің бірі, күні кешеге дейін  қызыл империяның тыйым салуы себепті есімін атауға, шығармаларын жарыққа шығаруға мүмкіндік болмаған, абырой-атаққа лайықты даңқты ақын Әбубәкір (Кердері) Боранқұлұлы еді.Әбубәкірдің терең мазмұн мен нақылға толы өлең-жырлары оқырманды ойға жетелейді. Ақынның ой-толғауларында отаршылдық зардабы, заман ауыртпалығы, адамгершілік, дін, имандылық тақырыбына ерекше   мән  берілген. Әбубәкір мұрасының жанрына келсек, онда толғау, арнау, жоқтау, төкпе айтыс, жазба айтыс, жұмбақ айтыс, сықақ-эпиграмма, мадақ, саяси-әлеуметтік, философиялық жырлар, көңіл күй лирикалары, шежіре-жыр, діни өлеңдер бар.Қашанда ел қамын жеген ақын-жыраулар  елінің бірлігі кетіп, бұрынғы ата-баба дәстүрінің бұзылуына, түрлі жағымсыз жағдайларға, заман өзгерістеріне қинала қараған. Сөйтіп өздері өмір сүрген кезеңдегі кемшіліктерді өткір сынға алып, қолдарынан келгенше түземек болған. Ақын бұрынғы ел бірлігін, қазақтың ешқандай алауыздыққа бой алдырмаған кезін аңсайды.Күнделікті өмірде адам пенделікпен батырлық, байлық, абырой-бедел, бәрі-бәрі  тек өзінде болғанын қалап, бұл өмірге уақытша келген қонақ екенін ұмытып, жер бетінде мәңгі жасайтындай іс-әрекет қылып жатады. Әбубәкірдің өлең-жырларын оқыған әр адам  осындай астамшылықтан арылып, әдептілік пен имандылыққа, тәрбиелі  іске қадам  жасайды. Ғалым С.Бермағанбет Әбубәкір өлеңдерінде қазақ  өмірі  шынайы  реалистік бағытта бүкпесіз жырланғаны, отаршылдық, орыстандыру саясатының құрбаны боп кетпеудің  жалғыз жолы — «барша мұсылман  халқымен  ынтымақтастықта болып, халқымыздың  оқу-өнер үйренуі арқылы басқа елдермен терезесі тең  ұлт  боламыз деген ойды  бұқараға  жеткізе білгені»  ғылыми тұрғыда талданып берілген. Сонымен бірге  Әбубәкір шығармаларының  көркемдік әлемі, ағын судай тасқындаған екпіні, тың теңеулері мен шебер қиысқан ұйқастары, терең мәнді ойлары мен тәлімді тәрбиесі де зерттеуші ғалымның   ізденістен туған толымды  ойларымен тұжырымдалған.…Кейінгі ұрпаққа мазмұнды, өткір де ойлы көркем шығармалар қалдырған ақын шығармашылығы туралы  жазылған монографиялық  зерттеу еңбекті қолға алып, қарай отырып, оны соңына дейін оқып болғанымды да байқамай қалыппын. Бұл,  алдымен, заман шерін шерлеген ақын Әбубәкір (Кердері) Боранқұлұлының  «отаршылдық, орыстандыру саясатына  қарсы  ұлт санасы мен ұрпақ тәрбиесі үшін зиянды әрекеттерден аулақ болуын  үндей, барша  халыққа  діни   жоралғымен «ем» айтқан» өлең-жырларының құдіреті болса, екіншіден, қазақ  әдебиетінде діни-ағартушылық ағым мен оның ірі өкілі Әбубәкір (Кердері) Боранқұлұлының әдеби мұрасы туралы  монографиялық зерттеудің терең талдануынан деп білемін. Әр қоғамның өзіне тән әдебиеті бүгінгі өмірмен, байланысты. Әр баланың бойына әдебиеттің бала тәрбиелеудің ең қажетті құрал екендігін дәлелдей білдім. Қай заманда да болса да тәрбие құралы ретінде көркем әдебиеттің алатын орны ерекше екендігін көз жеткіздім. Сондықтан да рухани байлығымыз көркем әдебиетті, көркем шығармаларды оқи отырып, адамгершілік пен шыншылдыққа, қайырымдылыққа тәрбиелеп, жастарымыздың болашағын сақтай аламыз.









    ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

  • Әбубәкір Кердері. Қазағым . Алматы: Жалын. – 1993 ж.
  • Асанов Ж. Әбубәкір әйдік жыршы болған. Естелік әңгіме. Айқын.2011 ж. №5.
  • .
  • Ахметов К. Әдебиеттануға кіріспе. Қарағанды, 2004
  • Әдебиет теориясы. Алматы, Мектеп: 1969
  • Шалабай Б. Көркем проза тілі. Алматы, 1994
  • 7. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы, 1983  8. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. Алматы, 1978 9. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. Алматы 10. http://www.maktaralgazeti.kz/21178





























    Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Юнусова Жулдузой Маликовна
    Жарияланған уақыты:
    2018-12-25
    Категория:
    Қазақ әдебиеті
    Бағыты:
    Ғылыми жұмыстар
    Сыныбы:
    8 сынып
    Тіркеу нөмері:
    № C-1545749118
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999