Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

"Белсенді оқыту"
Материал жайлы қысқаша түсінік: литературное произведение небольшого объема, обычно прозаическое, свободной композиции, передающее индивидуальные впечатления, суждения, соображения автора о той или иной проблеме, теме, о том или ином событии или явлении.цацукацкпкцп
Материалды ашып қарау
  уызЖаңа төлдеген малдың бір апта ішіндегі желініне жиналған алғашқы қою сүті уыз деп аталады. уыздың ерекше жағымды иісі болады. уыз-“қара уыз”, “сары уыз”, “ақ уыз” деп бөлінеді. сары уыз әрі қою әрі желім сияқты жабысқақ болады. ақ уыздың өңі сары уызға қарағанда ақшыл әрі сұйықтау келеді. сары уызды төлдің өзіне емізіп, ақ уызды сауып алып пайдаланады. інген мен биенің уызын бота мен құлынға емізеді.                            уыздың денсаулыққа тіимділігі(1)  иммуниттеттік қуатты күшейтеді. балада, төлде уыз сүтін тойып ішу керек. уызына тоймаған бала да, төлде әлсіз болып өседі. “уызына жарымаған” деген сөз осыдан қалған.(2) өсіп ـ жетілуді жеделдетеді және ақыл ـ ойды жеделдетеді. сондықтан ол ақыл ـ парасаттың есігін ашатын алтын кілт саналады.(3) қалжырауды басып, кәртеюді баяулатады. есте сақтау қабылетын жоғарлатып ұйқыны жақсартады, сондай - ақ, шаршау, тымауырату, түнде түзге көп шығу, арқа - бел қақсау, аяқ ـ қол мұздау сияқты ауыру белгілерін жояды. ол терінің серпімділігін арттырып, теріге ажым, дақ түсірмейді, кәртеюді баяулатып алжудың алдын алуда белгілі емдік ролы бар.(4) көптеген ауырулармен өспеге шипа болады немесе емдеуге септігін тигізеді. уыздың асқазан қабынуы мен асқазан жарасына айта қалсын ем болатындығы дәлелденіп отырҚызыл ірімшікті дайындағанда, қазанға құйылған жылы сүтке мәйек немесе қойдың ұлтабарына уыз толтырып, кептірген ұйтқы салып, сүттің бетін қымтап жауып қояды. жарты сағат тұрғанда сүт ұйып, дірілдеп тұрады. содан кейін мәйекті сүттен алып, қазан астына от жағып қайнатады. қайнай бере бауыр сияқты дірілдеп тұрған ұйыған сүтті «қылыш» деп аталатын арнаулы ағашпен шақпақтап тіледі. ірімшіктің өңі біртіндеп қызара береді. от маздап қатты жанса, қазанның түбі күйіп, ірімшіктің дәмін бүлдіреді. іреңі қанқызыл түске еніп, сары суы қойылған кезде қазанды оттан түсіріп салқындатады да, одан соң шыптаға салып сүзеді, сүзілген қызыл ірімшік бір- біріне жабыспай жеке- жеке бытырап тұрады. қызыл ірімшікті өреге жәйіп кептіреді, оның аса жағымды өзіндік дәмі болады. кепкен қызыл ірімшік кеудірлеп үгіліп тұрады. кеппей жеген кезде мәйекке ұйтылып, қайнатылған ірімшік хош иісті, резінке сияқты шықырлап, созылмалы болып тұрады. қызыл ірімшікті жеке өзін жеуге де, майға, қаймаққа, кілегейге араластырып жеуге де болды. қызыл ірімшікті тәрімен араластырып жент жасайды.Ірімшікті жентке, талқанға, қуырған бидайға қосып талқан тұйып азықтық етуге болады.Ірімшік біріншіден талқан дәмін жақсартса, екіншіден, талқанның азықтық қуатын арттырады.Егерде жоғардағы қызыл ірімшікті қайнатқан кезде сүрі төстікті қазанның түбіне салып қайнатса төстік пысқан кезде оның дәмі бөлекше тағам болып шығады.Қызыл ірімшікті қысы ـ жазы дастарқанының сәні де, мәні де ете білген халқымыз ғасырлар бойы оны басты тағамдарының бірі етіп келген. ол ــ құнарлы да құнды тағамдардың бірі.                      ежігей( қызыл ) ірімшікІрімшік ірітуге мәйек табылмағанда, сүтті ұйытылған айранмен ірітіп, онан соң қайнатады. мұны да сары суы сарқылғанша қайнатса реңі қызыл түске өзгереді. мұны ежігей ірімшік яғыни ежігей қызыл ірімшік деп атайды. ежігей ірімшіктің дәмі шынтуайтына келгенде мәйек ірімшіктің дәміне жетпейді. түсіміде мәйек ірімшіктің түсіміне жетпейді.  ежігей ірімшікті де мәйек ірімшік сияқты өреде кептіріп құрғатып, қыс бойы азықтыққа пайдаланады. бырақ ол кепкенде де үгітіліп тұрмай, тас болып қатып қалады.Сүрі салған ірімшікжоғарыда  Айтылған қызыл ірімшік қайнатқанда оған сұры ( ет ) салып қайнатса , ет пен ірімшік дәмі тең шығып тұрады.













































































Ірімшік сары суыІрімшік қайнатқанда ұйыған сүттен бөлінетін сары судан дайындалады. жас күйінде жесе осы күнгі сәклаттан кем түспейді. оны «қазақ шәклаті» деп атаса болтындай. сарсу дайындау үшін ірімшікті түсіріп алғаннан кейін қазанда қалған сары суды қант қосып тағы да қайнату керек. сонда ол да бойындағы судан арылып, қоюлана береді. ботқадай болып қоюланған кезде қазаннан түсіріп алып, салқындатады. салқындаған сөң  әр кім оны өзі қалаған формаға келтіріп(дөңгелектеп, үшбүріштап, төрт бұрыштап) көлеңкеге шыпта кереді де, соған жәйіп кептіреді. мұндай сарсу ұзақ сақталады. сары суды қатырарда оған кепкен жүзім, жаңғақтың дәнін қосып шұңғылдау ыдысқа құйып қойса екі ـ үш сағаттан соң қатып қалады. істеткен кезде пышақтың үшімен шаршылап тіліп жейтін тәтті ретінде қолдануға болады.Ірімшік сары суының ішті босату және ішті тазалау ролы бар болғандықтан оны ішіп іштегі зәрді айдатуға болады. кептіріп алған сары суды езіп іш қатса ішу арқылы ішті босатуға, іш қату науқасын емдеуге қолдануға болады.                           Балсоқта(марожини, мұз қаймақ)Балсоқта ― жұртқа ұнаған түсіне дәмі сай келген салқын шөл бәсәтінсүтті тағам.Оның басты шикізәті сүт және сүт өнімдері. оның май құрамы балсоқтаның татымдылығы мен балзам дәмін көрнектілендіреді, тоңазытып қатырғанда май шаршалары кристалданаді.  балсоқтаны жұмыртқа, жұмыртқадан жасалған азықтықтар, ақ шекер, тұрақтандырғыш, дәмдендіргіш және азықтық пегімент қатарлыларды қосу арқылы жасайды. ол құрамына қарай қаймақ балсоқта, сүт балсоқта, жеміс дәмді балсоқта деп бөлінеді.Балсоқта жасау әдісі    сүт балсоқтаҚұрамы: сиыр сүті 500 грам, ақшекер 150 грам, қаймақ 150 грам, жұмыртқа сарысы 100 грам, иіс жауһары (香精) аз мөлшерде.    жасау әдісі:  әлдімен ақ шекер мен жұмыртқа сарысы араластырылған қоспа сұйықтық әзірленеді, үстіне қайнап тұрған сиыр сүтін құйып дереу араластырған соң, қазанға құйып баяу отта 75~70 ысытып, жалғасты араластырылады. сонан соң оттан тұсырып белгілі мөлшерде қоюланғанға дейін темперәтура біртіндеп төмендетіледі, әрі майда електен өткізіледі. тыныш күйде суығаннан кейін қаймақ және иіс жауһар қосып араластырады да тоңазытқыштың суық сақтайтын бөліміне қойып 12~8 сағат тұрғызып жабысқақтығын арттырады да тағы да тоңазытқыштың тоңазыту бөліміне қойылады, осылайша сұйық күйдегі қоспа қойылып темперәтурасі төмендеп 3~2 қа түскенде оны дереу тоңазытқыштан шығарып алып араластырады, балсоқтадағы мұз кристалдар ауаға жолыққан соң еріп көлемі ұлғаяды, осындайда оны және бір рет тоңазытқытқан соң араластырып қалыпқа салып 8 ~ 6 сағат тоңазытылады.   шәклат балсоқта  Құрамы: сиыр сүті600 грам, қаймақ 100 грам, ақ шекер 200 грам, шәклат 150 грам, жұмыртқа сарысы 2 тал, иіс жауһары аз мөлшерде.Жасау әдісі:   әлдімен сиыр сүтін пысырып оттан алып, шәклат қосып суытады. сонан соң жұмыртқаның сарысын және ақ шекер салып араластырады. осыдан кейінгі жұмыс тәртібі сиыр сүті балсоқтасын жәсаумен ұқсас, шәклат балсоқтасын жасағанда шәклаттің орнына какава талқанынан 50 грам ақ шекерден 50 грам, қаймақтан 25 грам салып, жасасада бола береді. мұндай балсоқтаның дәмі шәклат дәмді келеді де, жегенде шөлді қандырып, бойды жадыратады. хош иісті балсоқтаҚұрамы: қаймақты сүт пәрашөк 100 грам, қаймақ 70 грам, ақ шекер 150 грам, тәтті сүт кансерва 100 грам,  2жұмыртқа,  су 550 грам, иіс жауһары (香精) аз мөлшерде.Жасау әдісі:Жұмыртқаны ыдысқа шағып салып оған ақ шекер қосып араластырады. сүт пәрәшөгіна азырақ су қосып езіп алып үстіне 500 грам су құяды да қазанға қайнатады. үстіне жаңа ғана әзірлеп қойған жұмыртқаны құйып араластырып оттан алып суытады. суыған соң үстіне қаймақ, хош иісті иіс жауһары салып әбден араластырып тоңазытқыштың суық сақтау бөліміне қойып суытып жабысқақтық қасиетын арттырған соң дереу араластырып көпіршітеді. осыдан кейін және бір рет тоңазытып әбден араластырып, қалыпқа салып тоңазыту бөлімінде 8 ~ 6 сағат тоңазытылады. мұндай балсоқтаның өңі қызыл сары түсті келеді, дәмі тіл үйіреді, хош иісі аңқып тұрады.   үш түсті балсоқтаҚұрамы: сиыр сүті балсоқтасы (иіс жауһары салынбаған) 1.5 грам, какава талқаны 30 грам, ақ шекер 40 грам, бүлдірген қоймалжыңы 60 грам, хош иісті иіс жауһары, пегімент аз мөлшерде.   жасау әдісі:    ақ шекерге үйлесімді мөлшерде су құйып қайнатып алып какава талқанын қосып тегіс араластырамыз. бұл суыған соң сиыр сүті балсоқтасының 500 грамын қосып араластырамыз. сиыр сүті балсоқтасының және 500 грамына бүлдірген қоймалжыңын, иіс жауһары және пегіменттерді салып араластырамыз. сиыр сүті балсоқтасының ендігі қалған 500 грамына аз мөлшерде иіс жауһар қосып араластырамыз. міне осылайша жасалған реңдері де, дәмдері де бір – бірінен парықты үш түсті балсоқтаны ыдысқа ретімен салып, тоңазытқыштың тоңазыту бөліміне қойып тоңазытамыз. міне осылайша жасалған балсоқта тәбетті ашып, күн өтудің алдын алады.                                          тосап   қой сүтінен дайындалатын дәрулік, емдік қасиеты бар сүт тағамы. мұны әдетте ауыру – сырқау адамдар үшін әдейі әзірлейді. әрине дені сау адамдар да ішуге болады. жас босанған әйелдерге ішкізеді.   тосаптың әзірлену жолы мынадай: қойдың қою сүті сауылып, пысырылады. оған бал, жаңа сары май қосылып, әбден араластырылады. оны науқас адмға суытпай ішкізеді. тосап әр қашан сіңімді әрі емдік қасиеты бар, адамға күш – қуат қосатын тағам. мұны суық тіигізгендерге, кеудесі ауырғандарға, ауырудан әлсірегендерге, қуаты қайтқан қарт адамдарға ішкізеді.                        өрік балсоқтасыҚұрамы: өрік 8 дана, 200 грам сиыр сүті, ақ шекер 30 грам,Дайындау әдісі: 1. өрікті жуып тазалап дайындаймыз. 2. өріктің қабығын сыпырып сүйегін шығарып тастаймыз.3. өрікті езгішке салып езіп қоймалжың жасаймыз.4. сүтті жылтамыз. 5. сүтті бір жағынан жылтып үстіне шекер салып араластырамыз.6. сүтті 10 минуттай салқындатып қоямыз.7. езген өрікті қосып араластырып тоңазытқышқа қойып 30 минутта бір реттен 5 ~ 4рет араластырамыз.                                                            Ірімшік талқан  кепкен қызыл ірімшікті келіге түйіп, рімшік талқан жасап оны сүтке, қаймаққа араластырып жейді.                                          Ақ ырымҚазақ жеріне шәйдің осыдан 3~2 ғасыр бұрын келгені жәйлі жазылып жүр. сонда шәйға дейінгі сусын атаулының тек ақтан әзірленгені белгілі. олар ــ қымыз, шұбат, қымыран, айран, қатық, іркіт, шалап тағы басқалар. осы тағы басқалардың ішінде ақырымның де өз орны бар. сорпаға, әсіресе сүрі еттің сорпасына, айран, қатық, қымыз қосып, сапырып ـ сапырып ішеді. оны ыстықтай да, суытып қойып, сусын ретінде де ішкен. әрі тамақ, әрі сусын дегендей, жұғымды ас. ең бастысы ішіп ـ жеген тағамның бойға тез таралуына көмектескен.                                 ақ тұшпараСүтке илеп, жұқа жәйылған қамырдың ішіне ақ ірімшік салып буға пысырған, үстіне сармай немесе кілегей құйылған мәнті тәрізді жағымды ас.                                    ақлақТек қойдың сүтінен ғана дайындалады. қойды сауып алған бетте көп уақыт өткізбей тез пысырып, ірітеді де қазаннан қалақпен сүзіп алып, сары суын жібермей сол ыстық кезінде көктемде алынған (мамыр айының) сары майын қосып езеді.Кей өңірлерде ақ ірімшікке май салып әзірленген тағам түрінде ақлақ деп атайды.Мұны «белкөтерер» ретінде қарттарға, жас балаларға, асығыс қонақтарға береді. жаңа қоныстанғандарға ерулік ретінде де, қалжаға да ұялмай беуге болады. жұмсақ әрі дәмді жеңсік тағамдардың  быры.                                                           қортпа кілегей ( еріс)Сиыр, қой, ешкі сүтін қайнатып пысырған соң, оған белгілі мөлшерде шекер қосып, бір мезет қайнатып суалту арқылы дайындалатын қоймалжың азықтық.Құрамы: 1 килөграм сүт, 500 грам шекер, 4 қасық кәкауа.Жасау әдісі: (1) сүтті сырлы тегешке құйып, пысырған соң жалғасты баяу отта қайнатып қойылдырамыз. (2) сүт сәл қойылғанда шекерді салып толық араластырып, шекер ерігеннен кейін қоймалжыңға айналғанға дейін бәсең отта қайнатамыз.(3) еріс қайнай- қайнай қойылып әбден суалып оттан алардан жарты сағат бұрын оған төрт бал қасық какава талқанын айырым  шыныда суға езіп алып қосып араластырып жіберсеңіз, ерістің өңі барандап әдемі көрінеді. мұндай ерісті, әсіресе қат- қат, наполёндарға жақса қатпарлары айқын, ерекше дәмді әрі әдемі көрінеді. еріс қайнап белгілі қоюлыққа келгеннен кейін оттан түсіріп суытып тұтынамыз.Ерісті қайнатқанда мынаған көңіл болыңыз: ерісті баяу отта қайнату, еріс қайнатқанда әлісін- әлі түбін қырып араластырып тұру тиіс.Әсері: ерістің азықтық құны өте жоғары, оның құрамында белөк, май, қант және витаминдер мол болады. денені қуаттандыру, семірту, шауһатты көбейту ролына ие. бырақ, қант құрамы өте жоғары болғандықтан, қантты несеп ауыруы барларға лайық келмейді.  Қасиеты: ыстық.                                          кәзейінКәзейін― көк сүтке қышқыл қосу арқылы  сұттен бөліп алатын зат. таза кәзейін ақ немесе сарғыш келеді. кәзейінді қоректы тағамдар жасауға, дәрі- дәрмек жасауға және өнеркәсіпте ірткіш жасауға істетеді.Тұз қышқылды кәзейін өндіру оңай, жұмыс уақыты қысқа болады. суы оңай арылады, қышқылдығы төмен күлі аз келеді.  жасау әдісі:   әлдімен көк сұтты  қа дейін жылтады, жылылығы қышқыл қосқаннан кейін сүттің түйіршік күйге түсуімен тығыз байланысты болады. одан кейін оған ٪38 ~ 30 тік өнеркәсіпте істетілетін тұз қышқылын 8 есе сумен сұйылтып, оны көк сүтке баяу құяды. оның ٪80 ~ 70 ы қойылып болғанда 5 минут шамасында тоса тұру керек. осы кезде құйылған қышқыл кәзейін түйіршіктеріне әбден сіңіп кетеді. түйіршіктерде шөккен жәйт байқалғанда, қалған қышқылды тағы да құяды.Қышқыл қосылып болған соң аз уақыт араластырып, сүт сары суын бөліп алып, әсіліндегі көк сүт мөлшеріндей жылы су құйып шәйқайды. оны төгіп тастаған соң, оның жарымындай суық сумен екі рет шәйқап, 150 көзді нилұң сүзгіден өткізеді. кәзейінді шәйқайтын су таза, түссіз, иіссіз болу керек.                                                  Ләктөза    сүт қоректы жануарлар сүтінің барлығында ләктөза болады. ләктөзані клегиін айырып алған көк сүттен кәзейін ондырумен қатар өндіреді.    ләктөза азық - түлік өнеркәсібі мен дәрі ـ дәрмек өнеркәсібінде шикізәт үшін пайдаланылады. мұнан сырт, химия өнеркәсібінде де кеңінен қолданылады.    ләктөзанің шикізәті -  кәзейін өндірген кезде сүзіп шығаратын сүт сары суы, оның түсі сарғылтым, тұнық болады.                             Сүт талқаныСүт талқаны ― қайнату немесе тоңазыту арқылы сүт құрамындағы суды түгелімен шығарып жасалатын талқан нәмесе кебек күйіндегі сүт тағамы. оны әдетте бүркіп кептіру және силиндрде айналдырып кептіру адысымен дайындалады.                             Құрғақ сүтҚойдың не ешкінің терісінен жүнін үйту, жидыту, үстәрамен қыру арқылы арылтып алып, шуашы мен шәйірінан әбден айырылғанша сапсып жуып, содан соң қазанға құйылған сүтке салып қайнатып, сүт қойылған сайын еселеп құйып отырады. тері ағарғанның маңызын бойына сіңіріп, әбден күмпиіп алады, жәугершілікте, көші ـ қон кезінде оның бір пұшпағын кесіп алып, қайнаған суға сала қойғанда жаңа пысырғандай сүт дайын болады. көнеден ұмытыла жаздаған ерекше назар аударар тәсіл. бұл атауды ақселеу сейдібек «қазақ әлемі»(1997- жыл алматы баспасы) атты кітәбінда жазған.                                              айран  Айран сиырдың сұтын немесе― қойдың сүтіне аздап су қосып пісірген соң, ұйтқымен ұйытып ішетін сусын. мұның қатықтан айырмашылығы қасық тік тұратындай қою емес, сұйықтау болады. оны қаймағы алынған сүттенде, қаймағы алынбаған сүттенде ұйта беруге болады. ол үшін әлдімен сүтті пысырып демін алдырып қан жылым бола бергенде айран ұйтуға арналған басқа ыдысқа қотарып, ұйтқы қосып араластырып ыдыс тұмшаланып жабылады. ол 2-1 сағат аралығында ұйып болады.Айран азықтық құрамы жоғары, денсаулыққа пайдалы дәрілік тағам, ол адамның ішек жолындағы басы артық заттарды микрөптің өсіп ـ өрбуі арқылы ыдыратады. үнемі айран ішіп тұрса зиянды микрөптардің орбуын тежеп  денсаулыққа пайдалы. ол жөтел, өкпе қабыну, туберкулез сияқты ауырулардың пәтөгенін тежейді. ас қортуы, зат алмасуы кедергіге ұшыраған және әлсіз адамдарға табылмайтын шипалы тағам. ұйыған айран ашып кетпеуі үшін оны бетін ашып, салқын жерге қояды.Сары суынан айырылған (сүзілген) айраннан сүзбе жасалады. айран қатыққа қарағанда сұйық әрі жағымды болады.Айран мен қатықты сүт, су қосып сұйылтыпта ішеді, сүт қосылғанын Қойыртпақ, суық су қосылғанын Шалап дейді.   бидәй, тары, арпа, күріш жармаларынан жасалған көжеге айран қосып ашытып, жиын ــ терм, пішен шбу, қырқым сияқты қауырт жұмыстар кезінде сусын ретінде ішеді.  Қасиеты:  айран дымқыл суықтық қасиетке ие. тәтті дәмді, жылы райлы, жағымды әрі қуаттық сусындық. асқазанды күшейтіп, асқортуды жақсартады.   бауырды қуаттандырып, бүйрек қызметын жақсартады, қандағы холестырынды төмендетіп, денедегі ыстық жалынды қайтарады. жыныстық әлсіздік, өт қабыну, бауыр майласу, қанбасым, ішек, асқазан ауыруының алдын алады. әйелдер үнемі айран ішіп тұрса терінің құрғауының алдын алып, теріні майдалап көріктендіреді.                          айран сүттен нарлы1. айран сүттен әлде қайда нәрлі. айран сүттен ұйытылады, оның құрамында сүттің барлық нәрі сақталып қалмастан, божу барысында адам денесіне аса қажетты, мысалы, витамин B1, витамин B2, витамин B6, витамин B12, т.б жаңа қоректер пайда болады. айран  калтсидің қайнары. айранның қорек құрамы ашытылған сүттің нәріне байланысты болғанмен, әдетте, айран сүттен әлде қайда қуатты болады. сондықтан, әдетте 150 грам айран жасы онға ілінбеген баланың күнделікті калтси қажетының үштен бірін, ересек адамның күнделікті калтси қажетының бестен бірін қамтамасыз ете алады. 2. айран сүттен горы оңай қорытылады. бейне ашытылған ұннан жасалған бунанның әлде қайда сіңімді болатыны сияқты, ұйытылған айран да оңай қорытылады, себебі, жасалу барысында сүттің құрамындағы қант пен белөктің 20 пайыздайы гәләктөза, сүт қышқылы, пептит, амин қышқылы сияқты молекулаларға ыдырайды. сүттің май құрамы әдетте 3~5 пайыздан аспайды, ал айранның құрамындағы май қышқылы сүтпен салыстырғанда 2 есе мол болады. міне, осы өзгерістер себебінен, айран оңай сіңіріліп, түрлі қоректык заттардың пайдаланылу салыстырмасы да жоғарылай түседі. өте-мөте ләктөза (сүт қанты) асқазанына бататын адамдар айран тұтынса ендігәрі іші кеппейді, іші өтпейді. сүттің калтси құрамы мол, ұйтылғаннан кейін де калтси сияқты минерәлдардің салыстырмасында пәлендей өзгеріс бола қоймайды, алайда, айранның құрамындағы сүт қышқылы калтси, фосфор сияқты минерәлдардің адам денесіне қабылдану мөлшерін айтарлықтай молайтады, сондықтан, айранның құрамындағы калтси мен фосфор сүтке қарағанда әлде қайда оңай сіңіріледі.                                     айран ішкенде көңіл бөлетін істер        Айранды тамақтанған соң екі сағаттан кейіб ішкен жөн. сұт қышқылы бәктериясінің өсіп-жетілуіне үйлесетін ортаның PH  мәні5.4 шамасында болады. ал аш қарында асқазан сұйықтығыныңPH  маны 2 ден төмен болады. мұндай жағдайда сүт қышқылы бәктериясі оңай қырылып қалатындықтан, аш қарында ішкен айранның денсаулыққа пәлендей пайдасы жоқ. ал тамақтанғаннан кейін асқазан сұйықтығы сұйлып, PH мәні 3-5 ке жоғарылайды. сондықтан осы кезде айран ішсе, денсаулыққа пайдалы.8 b6 P2 I0 @;   Айран шкен соң ауызды шәйған жөн. айранының құрамындағы кей бәктерияләр тіске зиянды болып, тіске қанқұрт түсуіне себепші болады. сондықтан айран ішкен соң ауызды шаюды ұмытпаған жөн. әсіресе, балалар бұған ерекше көңіл бөлуі қажет.( ?&Айранды жылтып ішуге болмайды. айранды жылытса, құрамында актив сүт қышқылы бәктерияләрінің көп бөлімі қырылып қалады да, хоректык құны төмендеп кетеді.# s j)  Айранды дәрімен бірге ішуге болмайды. айранды еритрөмитсин сияқты әнтбётик дәрілер мен, сулфамид түріндегі дәрілер және іш өтуді тиятын дәрілермен бірге ішуге болмайды. әйтпегенде осы дәрілер айранмен рексияләніп, сүт қышқылы бәктериясін бүлдіреді әрі дәрінің шипалық ролы әлсірейді. нәрестелерге айран ішкізуге болмайды. айранның құрамындағы сүт қышқылы бәктериясі әнтибётиктерді қалыптастырып, денедегі аурутудыратын микрө өргәнизмдерді жояды. әйтседе айран нәрестелер денесіндегі пайдалы бәктерияләрдің тіршілік ортасын бүлдіріп, нәрестелердің ас қорыту қызметыне кесірін тигізеді.           ﺍﻳﺮﺍﻧﺪﻯ ﻗﺎﻱ ﻛﻪﺯﺩﻩ ﯨﺸﺴﻪ ﺩﻩﻧﺴﺎﯞﻟﯩﻘﻘﺎ ﭘﺎﻳﺪﺍﻟﻰﺑﻮﻻﺩﻯ?   ﺳﯘﺕ ﻭﻧﯩﻤﺪﻩﺭﯨﻨﯩﯔﯨﺸﯩﻨﺪﻩ, ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺩﺍﻣﺪﻯ, ﺩﻩﻧﺴﺎﯞﻟﯩﻘﺘﻰ ﻗﻮﺭﻋﺎﯞﺭﻭﻟﯩﻨﺎ ﻳﻪ ﺑﻮﻟﻌﺎﻧﺪﯨﻘﺘﺎﻥ, ﻛﻮﭘﺘﻪﮔﻪﻥﺍﺩﺍﻣﺪﺍﺭﻛﯘﻧﺪﻩ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﯨﺸﻪﺗﯩﻦ ﺍﺩﻩﺕ ﻗﺎﻟﯩﭙﺘﺎﺳﺘﯩﺮﯞﺩﺍ. ﻛﻪﻳﺒﯩﺮﻩﯞﻟﻪﺭ ﺗﺎﯕﻪﺭﺗﻪﯓ, ﻛﻪﻳﺒﯩﺮﻩﯞﻟﻪﺭﻛﻪﺷﺘﻪ, ﻛﻪﻳﺒﯩﺮﻩﯞﻟﻪﺭ ﻗﺎﻻﻋﺎﻥ ﯞﺍﻗﯩﺘﯩﻨﺪﺍ ﯨﺸﯟﮔﻪ ﺍﺩﻩﺗﺘﻪﻧﮕﻪﻥ. ﻭﻻﻱ ﺑﻮﻟﺴﺎ, ﺍﻳﺮﺍﻧﺪﻯ ﻗﺎﻱﻛﻪﺯﺩﻩ ﯨﺸﺴﻪ ﺩﻩﻧﺴﺎﯞﻟﯩﻘﻘﺎ ﭘﺎﻳﺪﺍﻟﻰ ﺑﻮﻻﺩﻯ?ﺩﻩﻧﺴﺎﯞﻟﯩﻖ ﺳﺎﻗﺘﺎﯞ ﻣﻴﻨﻴﺴﺘﺮﻟﯩﮕﻰ ﺑﻪﻳﺠﻴﯔ ﺷﻴﭙﺎﺣﺎﻧﺎﺳﻰ ﻗﻮﺭﻩﻛﺘﯩﻚ ﺑﻮﻟﯩﻤﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﯞﺷﯩﺴﻰﯞﺍﯓ ﻟﯟ ﺑﯩﻼﻱ ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﺍﻳﺪﻯ: ﻛﻪﺷﺘﻪ ﺍﻳﺮﺍﻥﯨﺸﯟﺩﯨﯔ ﭘﺎﻳﺪﺍﺳﻰﻛﻮﺑﯩﺮﻩﻙ. ﻭﻳﺘﻜﻪﻧﻰ, ﻛﺎﻟﺘﺴﻲﺗﻮﻟﯩﻘﺘﺎﯞ ﺗﯘﺭﻋﯩﺴﯩﻨﺎﻥ ﺍﻟﯩﭗ ﺍﻳﺘﻘﺎﻧﺪﺍ, ﻛﻪﺷﺘﻪ ﺍﺩﺍﻡ ﺩﻩﻧﻪﺳﻰ ﻛﺎﻟﺘﺴﻲ ﻗﯘﺭﺍﻣﺪﻯﺍﺯﯨﻘﺘﺎﺭﺩﻯ ﻗﺎﺑﯩﻠﺪﺍﻣﺎﻳﺪﻯ, ﻭﻧﯩﯔ ﯗﺳﺘﯩﻨﻪ ﻛﺎﻟﺘﺴﻴﺪﯨﯔ ﺯﺍﺕ ﺍﻟﻤﺎﺳﺘﯩﺮﯞﻯ ﯗﻳﻘﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﯩﻨﺪﻩﺑﻮﻻﺩﻯ. ﺳﻮﻧﺪﯨﻘﺘﺎﻥ, ﯗﻳﯩﻘﺘﺎﯞﺩﯨﯔ ﺍﻟﺪﯨﻨﺪﺍ ﻛﺎﻟﺘﺴﻲ ﻗﯘﺭﺍﻣﺪﻯ ﺳﯘﺕ ﻭﻧﯩﻤﯩﻦ ﺗﯘﺗﯩﻨﯟ ﻭﺗﻪﻗﺎﺟﻪﺗﺘﻰ. ﻭﻻﻱ ﺑﻮﻟﺴﺎ, ﻛﻪﺷﺘﻪ ﺳﯘﺕ ﯨﺸﯟ ﻣﻪﻥ ﻛﻪﺷﺘﻪ ﺍﻳﺮﺍﻥ ﯨﺸﯟﺩﻯ ﺳﺎﻟﺴﺘﯩﺮﻋﺎﻧﺪﺍ, ﻗﺎﻳﺴﯩﺴﻰ ﺩﻩﻧﺴﺎﯞﻟﯩﻘﻘﺎ ﻩﯓ ﭘﺎﻳﺪﺍﻟﻰ?  ﻛﻮﭘﺘﻪﮔﻪﻥ ﺍﺩﺍﻣﺪﺍﺭ ﺟﻮﻧﯩﻨﻪﻥ ﺍﻳﺘﻘﺎﻧﺪﺍ, ﺳﻴﯩﺮ ﺳﯘﺗﻰ - ﻭﯕﺎﻱ ﻗﻮﺭﯨﺘﯩﻠﻤﺎﻳﺪﻯ, ﺗﺎﯕﻪﺭﺗﻪﯓ ﯨﺸﻜﻪﻧﻨﻪﻥ ﻛﻪﻳﯩﻦ, ﺑﯩﺮ ﻛﯘﻧﺪﯨﻚ ﺍﺭﻩﻛﻪﺕ ﺍﺭﻗﯩﻠﻰﺍﺷﻘﺎﺯﺍﻥ - ﯨﺸﻪﻛﺘﻪ ﻗﻮﺭﯨﺘﯩﻼﺩﻯ, ﺍﻝ ﻛﻪﺷﺘﻪ ﯨﺸﺴﻪ, ﺍﺩﺍﻡ ﯗﻳﯩﻘﺘﺎﻋﺎﻥ ﻛﻪﺯﺩﻩ ﺍﺭﻩﻛﻪﺕ ﻣﻮﻟﺸﻪﺭﻯﺯﻭﺭ ﺩﺍﺭﻩﺟﻪﺩﻩ ﺗﻮﻣﻪﻧﺪﻩﻳﺘﯩﻨﺪﯨﻜﺘﻪﻥ, ﻭﯕﺎﻱ ﻗﻮﺭﯨﺘﯩﻠﻤﺎﻳﺪﻯ, ﺍﺷﻘﺎﺯﺍﻥ ﯨﺸﻪﮔﻰ ﺍﻟﺴﯩﺰ ﺍﺩﺍﻣﺪﺍﺭﺍﺱ ﻗﻮﺭﯨﺘﯟﻯ ﻧﺎﺷﺎﺭﻻﯞ ﺍﯞﺭﯞﯨﻨﺎ ﺷﺎﻟﺪﯨﻌﯟﻯ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ. ﺍﻳﺮﺍﻥ ﺑﯘﻋﺎﻥ ﯗﻗﺴﺎﻣﺎﻳﺪﻯ, ﻭﻧﯩﯔ ﻗﯘﺭﺍﻣﯩﻨﺪﺍﻋﻰ ﺳﯘﺕ ﻗﯩﺸﻘﯩﻠﻰ ﺍﺩﺍﻣﻨﯩﯔ ﺍﺷﻘﺎﺯﺍﻥ - ﯨﺸﻪﮔﯩﻨﯩﯔ ﺟﻴﯩﺮﯨﻠﯟﯨﻨﺎ ﻛﻮﻣﻪﻛﺘﻪﺳﻪﺩﻯ. ﺳﻮﻧﺪﯨﻘﺘﺎﻥ, ﺍﻳﺮﺍﻧﺪﻯ ﻛﻪﺷﺘﻪ ﯨﺸﯟ ﺍﺱ ﻗﻮﺭﯨﺘﯟﺩﯨﯔ ﺟﺎﻗﺴﺎﺭﯞﯨﻨﺎ ﭘﺎﻳﺪﺍﻟﻰ.ﯞﺍﯓ ﻣﻪﯕﮕﻪﺭﯞﺷﻰ: ﺍﻳﺮﺍﻧﺪﻯ ﻩﯓ ﺟﺎﻗﺴﯩﺴﻰ ﻛﻪﺷﻜﻰ ﺗﺎﻣﺎﻗﺘﺎﻥ ﻩﻛﻰ ﺳﺎﻋﺎﺗﺘﺎﻥﻛﻪﻳﯩﻦ ﯨﺸﯟﺩﻯ, ﺍﺵﻗﺎﺭﯨﻨﺪﺍ ﯨﺸﭙﻪﯞﺩﻯ ﻩﺳﻜﻪﺭﺗﻪﺩﻯ. ﻭﻳﺘﻜﻪﻧﻰ, ﺍﻳﺮﺍﻧﺪﺍﻋﻰ ﺳﯘﺕ ﻗﯩﺸﻘﯩﻠﻰ ﺍﺷﻘﺎﺯﺍﻥ ﻗﯩﺸﻘﯩﻠﻰﺟﺎﻋﯩﻨﺎﻥ ﺟﻮﻳﯩﻠﯩﭗ ﺍﻳﺮﺍﻧﻨﯩﯔ ﺩﻩﻧﺴﺎﯞﻟﯩﻖ ﻗﻮﺭﻋﺎﯞ ﺭﻭﻟﻰ ﺗﻮﻣﻪﻧﺪﻩﭖ ﻛﻪﺗﻪﺩﻯ.                                                 шалапКөбінесе жаз айларында шөл басатын бірден бір пайдалы сусын. шалап дайындау үшін әлдімен айран немесе шұбатты үлкен ыдысқа құйып алады да үстіне суық су(мұз салуға да болады) қосады. оған бұлақ немесе құдық суын қосқан дұрыс. үйткені, олар өте таза, мөлдір әрі салқын болады. әдетте бір аяқ айран немесе шұбатқа бір аяқ су қосу өлшем етіледі. айран мен шұбат ашты болса үстіне құйылатын судың да мөлшері өзгеріп отырады.ҚойыртпақҚатық айран, т. б сусындарға су немесесүт қосып ішетін тоқ сусын. оны жолаушылар торсыққа құйып қанжығаларына байланып жүреді. қанжығадағы қойыртпақ көп шәйқалып, пісуі әбден қанғандықтан қанша ашыса да ашуы білінбейді, шөлдеген адамға өте сүйкімді сезіледі.                                              қатықҚатықпен айран сүттен ұйытылып жасалатын әрі тағам әрі сусын. дамы қышқыл болады. қатық қой сүтінен жасалады. айраннан горы дәмді әрі қою болады. қатыққа батырған қасық тік тұрады. мұндай қатықты ел «дірілдек» немесе «меңіреу» қатық деп те атайды екен. бұл оның маңыздылығын білдірсе керек.                                           сүзбеАйран немесе қайнатылған іркіттен дайындалады. сондықтан да ол қатық сүзбе (айранқатық), құрт сүзбе (құртқатық) деп екіге бөлінеді. ашыған айранды немесе құртты кенеп дорбаға құяды да іліп қойып сорғытады. содан ол өзінен өзі сүзіліп, сар суы ағып кетеді де сүзбе түбінде қалады. тұздап «тұзды құрт» жасауға да немесе тұздап қарынға салып сүзбе күйінде пайдалануға да болады. оны жылдың кез келген маусымында езіп, сорпаға, көжеге қосуға, сондай- ақ сүт, су қосып езіп айран ـ шалап етіп сусын ретінде ішуге болады.Әсері: асқазан, ішек, бүйректі қуаттандыру, қанды жақсартып, қан қысымды төмендетеді, денені қуаттандырады. жыныстық әлсіздікке, ішек ауыруларына пайдалы.Қасиеты: суықтық.                                   Қатық сүзбе   күн салқындағанда яғни сүзіп қарынға салынған сүзбе бұзылмайтын кезде тәтті ұйыған айранды арнаулы бұлдан( матадан) тігілген дорбаларда сүзіп, сары суы әбден тартылған соң, қарынға немесе басқа ыдыстарға салып қатырып қояды. мұны қатық айран дейді.  айранқатық май құрамы айырылмағандықтан, азықтық қуаты жоғары болғандықтан арпа және бидәйдән жасалған көжеге өте жақсы қатық болады.Қатық сүзбеның екі тұрлы тәсілмен даярланады. сүттің қаймағын бетіне шығармай сапырып отырып пісіреді де, қазанда тұрған күйінде қанжылым болғанша салқындатады. қатық айранды ұйтқан сияқты сүтке бірер кесе ұйтқы қосып, қазанның бетін тұмшалап жауып қояды. жылылық мөлшері бабында болса, екі – үш сағатта ұйып қалады. маңызды сүттің қаймағы бәрібір сап ـ сары болып, қатықтың бетіне қалың болып түсіп қалады. өжәумен араластырып, қаймақты қатыққа сіңіруге күш салады. содан соң көзі сиректеу матадан тігілген дорбаға құйып, іліп қояды.Сүзіліп, кеберсіген сүзбе енді бірнеше түрлі жөлмен дайындалады. тұздамай қарын, бүйенге салып кептіреді. мұны сол жаз айларында езіп, айран ـ шалап қып сусын орнына пайдаланса, кейде сорпаға, көжеге езіп қосады. ал ұзақ сақтауға арналғанын тұздайды. ол үшін дорбада сорғып тұрған сүзбены үлкен тегенеге немесе астауға салып, жеткілікті мөлшерде тұз себеді. азық көгеріп, бұзылып кетпеу үшін тұзының шығыңқы болғаны жөн. оның үстіне тары араластырып, Сүзбе ـ тары Жасауға да болады.  Немесе домалақтап, жұмырлап алып, тұзды құрт жасап, өреге жәйіп кептіруге болады. тұз араластырған соң, қой ешкінің үрлеген қарнына салып сақталған асты қатық сүзбе дейді. қарынға салынған қатық та көлеңкеде кептіріліп, суы шығу үшін қарында әр жер ـ әр жерінен тебен инемен тесіп қою керек. сүзбе тобарсып, қарын ортайған кезде үстіне еселеп салып отырады.Құрт сүзбе     майы алынған іркітті қайнатып қапқа сүзгеннен кейін, жаздың ыстық кезінде құрт кептіріп алады. күзге айналып күн салқын тартып құрт кеппейтінге айналған кезде сүзілген құртты арнаулы қарынға салып қатырып алады да, қыста еттің сорпасына немесе түрлі көжеге езіп қатық етеді. мұны Құрт сүзбе (құртқатық) дейді. бұл кептірілген құртты езіп жүргеннен әлде қайда қолайлы. қазақ халқы бидәй, арпа сияқты дақылдардан көже жасағанда көбінде осындай сүттен жасалған қосымша азықтықтарды қосып қатық етеді.  сайып келгенде, құртқатық күз күндеріндегі яғни күн салқын тартқаннан кейінгі қатық қызып бұзылмайтын кездегі құрттың кептірілмеген, арнаулы қарынға салынып қатырылған жас түрі, деседе, күн суыған мезгілде сүттің азайып кетуіне байланысты, саба пысып сары май алу тым сиректей бастайды. осы кезде сүтті жинап айран ұйтып, сабада пісіп майын алған соң, іркітін қайнатып сүзіп құрт сүзбе жасайды.                                              біршімәҰйтқысы нашар болған немесе көп тұрып ашып кеткен айран, іркіт түрлері. одан көбірек құрт қайнатылады. кей жерлерде біршімәні божыма деп те атайды.                                           іркіт   Құрт қайнату, кейде майын алып іркітін ішу үшін сабаға, күбіге жинап ашытқан айран - қатық, шикі сүт мәнерлеу. іркітті сиырдың, қойдың, ешкінің сүтінен дайындайды. пысқан сүттен ұйытылған айранды немесе шикі сүттен ұйытылған қатықты сабаға не күбіге жинайды да пісіп, оның майын қалқып алғаннан кейін ыдыстың ішінде болады. іркіт айран мен қатыққа қарағанда сұйық болады. іркітті сол күйінде іше беруге болады. сиырдың іркіті тәтті болады. қойдың, ешкінің іркіті ашшы келеді. іркітті тамақ ретінде пайдаланудан басқа, тері илеуге де қолданады.Іркіттің не ашшы не тұшшы болуы оның дайындалған сүтіне ғана емес, дайындалу тәсіліне де байланысты. іркіт құйылған ыдыс күннің көзінде тұрса іркіт божып ашиды көлеңкеде тұрса іркіттің дәмі бұзылмай тұшшы болады.                                                   Әркі  Сабаға немесе күбіге жиналаған іркітті ашытыңқырап барып пісіп, майын алған соң, іркітті қазанға құйып қайнаттқанда қазандағы құрттың ішіне ағаштан ішін ойып қуыстап жасаған шелек немесе ағаш күбі тәріздес екі ұшы ашық күбінінің кең басын қазандағы құрттың ішіне матырып жоғарғы тарырақ ашық ұшының ішіне таза мескей байлап шелектің төбесіне түбі таза қазан қойып ішіне су құйылады. қазандағы іркіт қайнау барысында буланған құрттың буы суық су құйылған қазанның түбіне қонып жиналу арқылы шелектің ішіне байланған мескейдің ішіне тамшылап әркі жиналады. құрт қайнау барысында үстіңгеі су құйылған қазандағы суды ысыған кезде қайт а- қайта  суық суға алмастырып отырады. әдетте бір қазан құрт қайнап болғанша қазандағы су үш рет алмастырылады да оның алғашқы суын алмастырғандағы әркіні бірінші қайыру, екінші рет алмасқанын екінші қайырым, үшінші рет су алмастыруды үшінші қайырым деп әр рет жиналған әркіні бөлек бөлек құйып алып тұтынады немесе ең соңында барын қосып араластырып ішеді. әр реткі алынған әркінің күшіде ұқсамайды.          әркінің спирт құрамы ٪12~8, оны ашыту барысындағы орта темперәтурасінің жоғары- төмендігі әркідегі сүт қышқылы, спирт құрамы мөлшерінің көбеюіне немесе азаюына тіке ықпал жасайды. әркі― тәбетті ашатын сусын. ол түссіз тұнық келеді, дәмі қышқыл болады, сүт иісі аңқып тұрады. ол көптеген ауыруларға, әсіресе, асқазан, ішек, өкпе ауыруларына ем болады.КөпіршікСиыр сүтіне қымыз қосып қайнатылады. қайнаған кезде көпіреді. “көпіршік” деп аталуы да содан. мұның әрі сусын әрі тағамдық қасиеты бар. ішкен адамға қуат береді.                                           құрт және оның түрлеріҚұрт - малдың сүтінен дайындалатын, ұзақ уақыт сақтауға арналған тағам.Сабаға айран, сүтті жинап саба толған мезетте пісіп, пісуі жеткен кезде майын қалқып алады да тұздап қарынға салады. қалған іркітін қазанға құйып, қайнатады. құрт қайнап жатқан кезде қазанның түбін, ернеуін қырып, әлісін - әлісін араластырып отырады. құрт қайнап әбден қойылған кезде, оны салқындаты палып қапқа (дорбаға) құйып, керегенің басына немесе ашаға іліп, сары суын ағызып сүзеді.Құрт қапта бір тәулік тұрған соң суы әбден сарқылып құрғайды. бұдан кейін құртты қаптан алып, бөліп, өреге жәйіп кептіреді. құрт іркттің сапасына қарай ашы құрт және ежігей құрт, қатық құрт деп үш түрге бөлінеді.Құрт сыртқы түріне қарай  жарма құрт, күлше, сықпа және шүйірмек болып бөлінеді.Жарма құрт- сары суы сарқылған құртты қаптан алып қолмен бөлмелеп  кесектеу жармалап өреге кептіреді. оның белгілі формасы жоқ, үлкендігі шәмамен баланың қос жұдырығындай болады.Күлше құрт- құртты кесектеу етіп (уысқа сиярлықтай) домалақтайды. одан соң оң қолдың басбармағы мен төрт саусағының арасына қысып, бүйірін жұқартып дөңгелек формаға келтіреді. күлше ұзақ уақыт сақтау үшін жасалады. кейде күлшені бүйірін тесіп моншақ сияқты жіпке тізіп керегенің басына, өренің ашасына іліп кептіреді. оны көп кептіру керек. әйтпесе іші көгеріп кетеді. «күлшелі бала сүймекке жақсы» дегендейін күлше көбінде балалардың сыбағасы.Сықпа құрт- құртты шағындап қана алып, төрт саусақтың бүгуіне салып сығып жасайды.Шүйірмек құрт- шүйірмектің мөлшері сықпаның жартысындай ғана болады. шүйірмек жасағанда екі саусақтың бүгуіне салып екінші жағын басқа қолдың басбармағымен батыра қысады.Күлше мен жарманы қысты күні жеу үшін, сықпа мен шүйірмекті жазда, күзде шәйға салу үшін дайындайды.Қайнатқан құрт екі түрлі болады. бірі ақ құрт. ол көп ашымаған және пісуін жеткізіп, майын әбден алған іркіттен қайнатылады. екінші, қара құрт, ашуы жеткен іркіттің пісуін қандырмай, майын жартылай алады немесе алмай қайнатады. құрттың осы түрін қыста езіп,дәмді құрт көже даярлайды. езілгеннен қалған қиыршық құрт малта деп аталады.  Көбік – қайнап жатқан құрттың қалқып алған беті, майлы, кенеулі ас ретінде жас балаларға, қарттарға қалқып беріледі.Жас құрт –сүзбеде тұрған құртты сары мәймен жентектеп бастырма ретінде шәймен бірге дастарқанға қояды. бұл тісі өтпейтін кәрілер үшін абзал тамақ.Ыстық құрт –Қайнап жатқан құрттан құйып алып, май қосып сапырып ішеді. бұл суық тиіп ауырған науқастарға, өкпе ауыруына ем ретінде пайдаланылған.Малта- Кәдімгіезген құрттың жұқарған майда түйіршіктері. аса дәмді әрі жеуге жұмсақ тағам. ауызға салып жүрсең шөл қандырар да қасиеты бар.                                              құрттың құрамыЖылыу енергиясі 1782 килөжуіл, су құрамы 8.9 грам, белөк 55.1 грам, май 15 грам, азықтық талшық 0 грам, көмір су текті қосылыстар 17.7 грам, күл құрамы 3.3 грам, дәрумен A ның құрамы 0 микрөграм, дәрумен C ның құрамы 2 миллиграм, дәрумен 1Bдың құрамы 0.05 миллиграм, дәрумен 2Bдың құрамы 0.24 миллиграм, никөтін қышқылы 0.8 миллиграм, кали 314 милилиграм, натри 79.3 миллиграм, калтси 730 миллиграм, мәгни 49 миллиграм, темір 18.7 миллиграм, мәргенес 0.22 миллиграм, мырыш 5.24 миллиграм, мыс 2.23 миллтграм, фосфор 689 миллиграм, селен 14.68 миллирам.                                                               ашшы құртМұны кейде «қара құрт» депте атайды. себебі, ашыған іркіттен қайнатқан әрі майы жартылай алынған құрт кепкен кезде майы сыртына шығып, жылтырап тұрады. ашы құрт кеппей тұрғанда аздп тұз сепкені болмаса, оған тұз салынбайды. себебі, бұл құртты қысты күндері езіп ішу үшіндайіндайді. езген құрттың қуаты күшті болу үшін әрі тастай болып қатып қалмауы үшін көбіне пысып, майын алмайды. құртты езіп ішу үшін екі ـ үш сағат ыстық суға не сорпаға салып қояды.содан соң астауға салып, қолмен езуге немесе қойдың бас сүйегімен (азу тістерімен) үгуге болады. езілген құртты сол күйінде ішуге де, сорпаға не көжеге қосып ішуге де болады. құрт аса қуатты әрі жағымды тағам. құртты қазақ шипалы тағам ретінде де пайдаланған.Қазіргі кезде құртты тобарсыған соң, қатты болып жеуге қиындық тудырмау үшін, мұздатқыштарға салып қатырып сақтайтын әдістерде пайда бола бастады. сондай – ақ адамдардың қортқа тәбетін ашу мақсатында түсті құрттар жасауғада болады. ол үшін таза табиғи көк өністерді мысалы, сәбіз, асжуа, көкөністерді тазалап, аршып, ұсақтап жаншып, езіп, шырынын шығарып алып құртқа қосып қызыл, көк, жасыл, сары құрттар өндіруге болады.                                      Ежігей құрт         ежігей де құрттың жасалу жөлімен әзірленеді. бырақ ол өте ашымаған іркіттен жасалады. әзірлеу кезінде бір шелек іркітке екі шелек қаймағы алынбаған сүт(бие сүті болса тіпті жақсы) қосып қайнатылып дайындалады. әбден қайнап суы сарқылып піскен ежегей суы сорғытылып сәл кебір тартқаннан кейін алақанға салып сығып өреге қатарлап жәйіп кептіріп алады. ежігей кепкен кезде де ашы құрт сияқты тас болып қатып қалмайды. үгітіліп тұрады. әбден кептірген ежегей жазда да, қыста да дәмді де, түсі де өзгермейді. ежігейді кептірмей ـ ақ үстіне сары май, қаймақ құйып, қонақтарға ұсынады. сондықтан да оны дастарқанға салуға даяр тұру үшін ыдыста екі ـүш күн сақтап қойса да бұзылмай сақтала береді.  кей жерлерде ірімшік қосқан сықпа құртты да осылай дайындайды.                                        езген құртСорпаға, тұздыққа, көжеге және басқа тағамдарға қосу немесе сұйық күйінде ішу үшін кепкен құрт астауға салып ұнталады, келіге түйіледі немесе қол тиірменге тартылады. езген құрт  ұлттық тамақтардың ең бір сүйкімдісі және кенеулісі.                                                         қатық құрт  қатықты дорбаға құйып, сарысуын әбден ағызып алғаннан кейін, оны астауға салып, тұз қосып араластырады. сонан соң кішкене шар сияқты домалақтап немесе күлше сияқты дөңгелектеп, өреге не шыптаға жәяді(мүні сүзбе құрт депте атайды). бұларға тұз араластырылғандықтан, көгеріп бүліне бермейді, адам жеуге оңай болу үшін көп кептірмейді. опырылып оңай бөлінетін деңгейге келген құба ـ құрғақ кезінде өреден түсіріп алады.  өреге, шыптаға жәйілатін құрт ـ ірімшікті бірдей кептіру үшін жиі ـ жиі араластырып отыруға тура келеәі. торғай, кезқұйрық шұқып, шыбын ـ шіркей қонбас үшін бетін жұқа ақ дәкімен жауып қойған жөн.  Құрттың дәрілік ролы:Халық арасында ”алты малта ас болған“ деген сөз бар. құрт азықтық бөлумен қатар дәрілік ролы да бар, құрт құрғақ ыстықтық қасиетке ие. құртты азықтыққа көп пайдаланғанда, адамдардың ішкі секрәтсиясін теңшеп, ішкі мүшелердің қызметын жақсылайды. әсіресе, қан айналысын жақсартып, түрлі бездердің қызметын жақсартады. құрттың май құрамы төмен болғандықтан, ол қан қойылу, бауырдың майлануы, іштің өтуі қатарлы ауырулға шипалы ем , әрі алдын алу ролы болады.                                             сармайАтам заманнан бері қазақ дастарқанынан үзілмей келе жатқан қасиетты әрі қастерлы силы тағам ــ кәдімгі сары май. оның тағамдық құнары мен қуаты да өте жоғары. мәйсіз қазақ үйінің сәні де, дәмі де тәтімсіз көрініп тұрады. қонаққа май қою да қазақ үйінің қатардағы отбасы екендігін көрсетеді. сүттен қаймақ қаймақтан май шығады. қаймақты шәйқап май алуды «май шәйқау» дейді.Сармай сиырдың, қойдың, ешкінің сүтінен алынады. сиыр сүтінен ғана алынған сары майдың өңі сап – сары болады. ал қойдың сүтінен алынған сары майдың реңі солғын сары яғни ақшыл сары болады. ешкі сүтінен алынған сары майдың өңі аппақ болады. сары майдың өңіне қарап оның қайсы түліктің сүтінен алынған сары май екенін айырып алуға болады.Сары майды қазақы жөлмен алу үшін бұрын ірі қараның не серкенің терісін жидытып барып, түгін түсірген соң тігіп, ыстап саба не торсық, болмаса ағаш күбі жасап, шикі сүтті, ұйтқан айранды, қатықты, кейде іріген сүт пен шикі сүттің өзін құйып әбден толған кезде ағаштан жасалған піспекпен кемінде жаты сағаттай піседі. іркіттің пісуі жеткен кезде май ыдырап бөлек шығады. жеңін түріп жіберіп, қолын тазалап жуған қыз ـ келіншектер іркіт бетіне бұйралана қалқып шыққан майды жеке ыдысқа салып алады. бірден екі- үш қабат марлыға (дәкі дорбаға) салып бүктейді де қолмен сығымдап майды сүзеді. бұрындары майды қыл- қыбырдан тазарту үшін пышақпен қылшықтайды. сүзгіден тазартып шыққан майды суық суға салып, іркітінен арылтып тоңазытады. сонан кейін жәйпақ ыдысқа салып, қолмен мытып, алақанмен шапалақтап суын шығарады, тұздап ыдысқа салады. сары майды тұздап қойдың, ешкінің қарнына, бүйеніне салып сақтайды.Қарынға салынған майлардың да әртүрлі атауы бар:Атан қарын май- атан қой мен атан серкенің қарнына салынған май.Қозы қарын май ــ қозының не лақтың қарнына салынған май.Қазірғы күнде майды көбінесе сүт мәшинасімен кілегейден шәйқап алады. бырақ бұл тәсілмен май ондыргенмен сүт машинасынан өткен сүттің іркітке жарамсыздығы себебінен құрт алуға келмейді.Қазақ дәстүрінде қыста қарын бастаудың( яғни қарындағы майды алғаш алудың) өзі атаулы күндер қатарына жатады. қарынның аузын қуанышты сәттерде яғни бала туылғанда, ораза да, тойда, құрметты қонақтар, аяулы ағайындар келгенде әдейі бастайды және от анасы« қарын бастадым» деп мақтанышпен айтады. келген кісілерге бұлда бір мерей, құрмет белгісі есептеледі. ал, силасқан ағайын туысқа бір қарын сары май тарту ету ــ бағалы си, зор құрмет. май салған қарынды ауырған кісілерге мәйімен қоса тіліп дәру есебінде ұсынады. майдан босаған қарында жерде қалмайды.Қарында сақталған майдың дәмі де, иісі де, сапасы мен маңызы да өте жоғары болады.   тұзы бар майды жақтырмайтын адамдар, жентке басқада тағамдарға қосу үшін, сондай ـ ақ ұзақ сақтау үшін сармайды тортасынан айырып алады. ол үшін сармайды қазанға салып қайнатады, қайнаған кезде оның ішіндегі тұзы майдың бетіне қалқып шығады. бетіндегі тұзын қалқып алып майдың өзін суытса тұзы жоқ, сап – сары алтындай май боп шығады. мұны тортасын айырған май дейді. ол өте күшті, жүрекке тез тиеді.                                               Торта      сары майды қайнатқан кезде ыдыс түбінде бұп ـ бұйра қою тұнба түзіледі, ол май құрамында қалған іркіт. осыны «торта» деп атайды. тортаның дәмі ашқылтым болғаны мен дәмді болады. мұны тәбет ашуға да, отбасында тағам ретінде пайдалануға да болады. қыздарға арналған халық өлеңінде жігіттердің « қарағым айналайын, орта бойлым, сары майдан айырып торта қойдым» деуіне қарағанда тортада жеңсік тағамдардың бірі деп бағалауға болады. бырақ тортаны силы қонақтардың алдына қоймайды.                   Қымыз және оның түрлері   ـــ шіркін, салқын самал кеште ақбоз үйдің іргесін түріп тастап сапырған сары қымызды сіміре жұтқанға не жетсін ! _ дейді нағыз қазақ.    қымыз ــ халқымыздың ғасырлар бойы үздіксіз пайдаланып келе жатқан ұлттық тағамы. ол тек тағам ғана емес, сонымен қатар халықтың қасиетын, дәулетін, салтанатын, байлығын мырзалығын, дастарқан берекесін білдіретін ырыс белгісі.Ел жәйлауға шығып, шөп алшындап өсе бастаған кезде бие байлайды. ол үшін, ауыл маңынан шөбі шүйгін, суы тұнық, басқа малдың тұяғы тимейтін, ауылға жақын жазық жерден бие бау таңдау керек, бие байлауда ауыл адамдарын шақырып “бие бау” ырымын жасайды.Бие байлау әдетте сауын биелерін іріктеуден басталады. сауылатын бие ― сақа бие, қулық бие, қысырақ бие деп үшке бөлінеді. сақа бие дегеніміз― бірнеше рет құлындаған, бұрыннан сауылып,әбден машықтанған бие. қулық бие деп алғаш құлындаған биені айтады. ал қысырақ бие дегеніміз сол жылы қысыр қалған  тайы еміп жүрген бие. жаңадан байланған биелерді арнаулы адам бірнеше күн жуасытып үйретеді, желі басынан шықпай құлындарға қарайды.Бие байлау дегеннің өзіндік ерекшеліктері бар. әлдімен ”бие байлау“ деп оның өзін емес, құлынын ноқталап желіге байлауды айтады.  құлындар күндіз бес – алты сағат желіде байлаулы болғанымен кешке қарай енесімен бірге өріске жіберіледі.Толық бабына келтіре ашытылған бие сүті- қымыз؛ шала ашыған бие сүті- саумал.Алғашқы қымызды үй иесі өзі ішпейді. дәстүр бойынша үлкендерін шақырып, ауыз тигізіп, батасын алады. мұны ”қымыз мұрындық“ дейді.                                               ҚымызҚымыз ــ бие сүтінен дайындалатын, азықтық қуаты жоғары, аңқыған қош иісті, денсаулыққа шипалы жағымды, қышқыл дәмді сусындық тағам. қымыз қазақ халқының ұлыттық тағамдарының ішіндегі ең құрметты дастарқан тағамдарының бірі. сары қымыз ــ әрі сусын, әрі тағам,  дертке шипа, жанға қуат.Қазақтың 100 жасаған ұлы ақыны жамбыл:                                         үйірілген қышқыл, тәтті, сары қымыз,                                         ауыруға ــ ем, сауға ــ қуат, дәрі ــ қымыз. ــ деп жырлаған.       қымыз негізінен жылқы немесе серкенің терісінен тігіліп, тобылғы түтінінің іисі әбден сіңген сабада, торсықта, көнекте не болмаса ағаш күбіде ашытылады.Қымыздың ашытқысы «қор» деп аталады. дәкіге түйген қорды сабаға немесе күбіге салып, оның үстіне бір шелектей жаңа сауған саумалды құйып, ыдыстың сыртын жылылап орап тастайды. қор езіліп саумалға тегіс тарағанда саумалдың дәмі қышқылданады.Сүйтіп, жаңа қор дайындалады. жаңа қордың үстіне салқындатылған (әйтпесе қымыз ірімтіктеніп кетеді) саумалды құйып, әр жолы саумал құйылған сайын, жарты сағаттай пісіп араластырып отырады. қымыз ашытылатын ыдыстың ішіне қойдың сүрі құйрығын не болмаса жылқының сүрі қазысы мен семіз жәясін салып жіберсе қымыз майлы әрі жұмсақ болады. әдетте қымыздың өзінен де май шығады, ол май қаралтқымданып қымыздың бетінде қалқып жүреді. іңірде пісілген қымызды жылылап қымтап қойып, келесі күні биенің бас сауымы сауылып болғаннан кейін ғана қотарады. саба мен күбінің ең кемі аптасына бір рет әбден жуылып кептірілуі, ең кемі бір рет ысталып отыруы қажет. деркезінде тазартып ысталмаса ыдыс өңезделіп, қымыздан (ескі) дәм шығып тұрады. ысталмаған, күтімсіз ыдыста немесе мезгілінде қотарылмаған көп тұрған қызмыз өз жақсы қасиетын жойып бұзылады. ондайды ”айнымал“, ”айныған“ немесе ”татып кеткен“, ”татымал“ дейді.Қымыздан бір күнге жетерлік мөлшерде қотарып алғаннан кейін оның орнына қайта саумал құйылады. бұл барыс бие ағытылғанға дейін осылай жалғаса береді. қымыз қотарғанда ыдыстың түбінде жетерлік молшерде  ”қор“ қалуға тиіс. бұрынғы қымыздың үстіне саумал қосылса оны” түнемел қымыз“ дейді. бірнеше күн сақталып, бапталған қорға, үстемелеп саумал қосылса ол” қорабалы қымыз“  деп аталады.Бұл қымыз елдің шипалы сусыны, азығы ғана емес мақтанышы мен салтанаты да болған. бұрынғы замандар да өткен ас, той, хан сайлауларында арнайы апарылатын си ـ сияпат, мырзалықтың да бас белгісі осы қымыз болған. бұған келген мырзалар мен байлардың, жақсылардың қай дәрежеде келгені осы қымыз бен сойыс мөлшері мен есептелген.Қымыздың ролы: қан тамырдағы кедергілерді ашып, рухты серпілтеді. қымыз қуатты, жағымды райлы. ол ас қортуды, жүйкелерді, жүрек, қантамырларының қызметын жақсартады. жүйке ауыруларына ем. түберкулез ауыруына шалдыққандар қымызды үзбей ішіп отырса, түберкулез таяқша микрөбі әсерінен бұзылған зат алмасуды ретке салады. кеңірдекшенің созылмалы қабынуы, асқазан жарасы, кілегей қабықтың қабынуы, ұстамалы іш қату, қан аздық ауыруларына белгілі емдік ролы бар.                  қазақтың халық емшілігінде қымыз ежелден бері іш қатқанға немесе ш өткенге пайдалы. әлсіз ашыған қымыз ішті жүргізеді, күшті ашыған қымыз ішті тияды.   қымызбен емдегенде, жүрек, қан тамырлары жүйесіне күш тісетіндіктен тамырдың соғуы жиілеп, қан қысымы жоғарлайды. ақ қан түйіршігі мен қызыл қан түйіршігінің көбеюіне тиімділік жасалады. сондықтан, жүрек және қан тамырлары зақымдалған жағдайда қымыз ішуге болмайды.Бие сауып қымыз ашыту технологиялық жұмысы күрделі әрі бабы қиын жұмыс. қазір қымызды жергілікті байырғы әдіс және өнеркәсіптік әдіс сынды екі түрлі адыспен ашытуға болады.Қымыз дайындау шеберлігіне, сүттің тегіне, уақыт мезгіліне, ашытылу жағдайы мен ашу қарай бірнеше түрге бөлінеді. осыған орай оның аталуы да алуан түрлі. оның ең бастылары төмендегідей:Уыз қымыз жаңа құлындаған бие сүтінің уыз дәмі арылмаған кезде ашытылатын қою қымыз. мұны биебәу деп те атайды.Саумал Енді ғана ашыи бастаған немесе ашшы қымызға биенің жаңа сауылған сүтін құйып, пісіп жұмсартқан тұшы қымыз.Бал қымыз Жылқының сүр қазысын қосып әбден бабына келтіріп пысырған, бапты, жұмсақ қымыз. мұндай қымыздың өңі әдеттегі қымыздан горы сары әрі қою болады.Құнан қымыз екі түнегеннен кейін ғана қотарылатын тойларға апару, қонағасыларда ішу үшін арнайы дайындалған қымыз. бұл түнеме қымызға қарағанда күшті болады.Дөнен қымыз төрт түнегеннен кейін қотарылатын, мейлінше ашуы жеткен қымыз.Бесті қымыз бес тәулік ашытылып, ашуы мейлінше жеткен қымыз.Жуас қымыз үстіне саумал құйып жұмсартылатын қымыз. қымыз аса ашып кеткенше ішуге қолайлы болу үшін осылай істейді.Түнеме қымыз Ескі қымыздың үстіне саумал құйылып, келесі күні тағы бір түн ашығаннан кейін қотарылған қымыз.Қысырақ қымыз бірінші рет құлындаған қулық биенің сүтінен ашытылатын қымыз. қулық биенің сүті жылда сауылып жүрген сары қарын мама биенің сүтіне қарағанда әлде қайда қуатты болады. қысырақ қымызды әдетте туқымыз депте атайды.Сары қымыз Шөп пысып, биенің сүті қойылған кезде ашытылатын қымыз. бұл жазды күнгі қымызға қарағанда қою әрі өңі сары болады. бұл кезде қымыз қорланып, күші өз бойнына сіңген, иісі аңқып, шөп шырыны қымызға ерекше дәм берген кез болғандықтан өте жұғымды әрі шипалық қасиеты ерекше күшті болады.Сірге жияр қымыз бие ағытылар кездегі ең соңғы қымыз. бие алғаш байланып уыз қымыз ішерде бие бау беріп бір той жасайды, ал сірге жияр кезде тағы бір той жасап, ауыл адамдарын шақырып батасын алатын халықтық дәстүр бар. оны “сірге жияр” тойы деп атайды.Қысырдың қымызы бие ағытылып кеткеннен кейін жем, шөбі дайын адамдар қысыр биелерді іріктеп алып қалып, қыстай қолда ұстап сауады. сондықтан мұндай сауылған қымызды қысырдың қымызы дейді.     қонағуар қазақ халқы қымызды «көктің суы», «көптің несібесі« , »жаздың асы», «шөлдегеннің сусыны», «си - құрметтың қадырлы асы» деп қарап, бар қымызын аямай басқаларға беруді жақсы көреді. қымызының жақсысын арнаулы шақырылған қонақтар мен алыстан келген силы адамдарға арнайды, той - топтың тағамы ретінде ардақтап, алдыға қояды. үлкен той, нәзірлерге үкілі піспегімен бірге, сабасын артып арнайы апарады. ауыл - ауылдан жиналып тамашашылар бас қосқан орындарда осы қымыз бәсекеленіп ішіліп, жиын - топты думандата түседі. ол тамашашыларды желпіндіре түсетін, қанша ішседе денсаулыққа зиәнсіз құнарлы сусындық. жаз күндері көк жәйлау үстінде қарбалас жұмыстан бір мезгіл босай қалған малшылар бірін - бірі шақырып, қымызды мол жинап, бағылан сойып, түрлі тамаша жасайды. соның бірі бәске қымыз ішісу. топтық, жекпе - жек бәстесушілер болады, мейлі жекпе - жек немесе топтық бәстесу болсын, жеңілген жақ (мұнда белгіленген тәртіптер, шарттар болады) жығынды болады да, айып төлейді, яки келесі реткі тамашаны өткізуді үстіне алады.    Қымызды бәстесіп ішу барысында, «бойға тарар», «қолтық керер», «мойын иер - көзге тиер», «ынтықпа», «атты - кетті», «бата аяғы» сияқты ойын түрлері тамашаны қыздыра түседі. «бойға тарар» 11 шыны қымыз. бәске ішілетін қымыз алғаш құйылғанда, орташа шәрамен ішіледі, ішіліп болғанша бойға тез тарайды.«қолтық керер» 17 шыны қымыз. мұны үлкен шәрамен екі қолтықты керіп, түрегеп тұрып ішеді. «мойын иер - көзге тиер» 4 шыны қымыз. бір қолға 2 шыныдан ұстап ішеді. мұнда бас бармақ пен сұқ саусақтың арасында, қымыз толы бір шыны, ортаңғы саусақ пен аты жоқ саусақ, шынашақ саусақтың көмегінде қымыз толы бір шыны, сөйтіп, 2 шыны бірінің үстіне бірі қатар тізіліп қойылады да ішіледі. төменгі қатардағы шыны толы қымызды ішерде мойын өте иіледі де, жоғары қатардағы шыны көзге (қабаққа) тиіп тұрады. сондықтан оны «мойын иер - көзге тиер» деп атаған. мұның әдісіне жатылғандар қосақтаулы 2 шыныдан кезекпен белгілі мөлшерде бір тамшыда тамызбай ішіп тауысады, егер тамса 5 шыныдан қымыз ішуі шарт.  «ынтықпа» 9 шыны қымыз. бұл әбден тойып, ентігіп отырғанда, енді қайтер екен дегендегі ішілетін қымыз.   «атты - кетті» 7 шыны қымыз. «ынтықпадан» өткен соң, құсарманға келгенде ішіледі. бұл қымызды ішкенде құсатын адам ати жөнелгенде қымызда ауыз - мұрнынан оқтай атылады.«бата аяғы» 6 шыны қымыз. ет қояр алдында қымыз дастарқаны жиналар кезде ішіледі. демек, екі топқа бөлініп бәстескенде, бәске шығушылар жиып келгенде 45 шыны қымыз ішу шарт. мұндай қымыз ішу түрлері жәйлау үстінде, кер жәйлауларда өткізілетін тамашаларда, домалақ тойларда жалғасып келеді.                                          түйе сүтіҚазақ халқы ұзақтан бері түйе сүтінің адам өргәнизімін қуаттандыратын құдыретын және біртәләй ауыруға шипалы екенін білген әрі одан толық пайдаланып келген.  түйе сүтінің азықтық құны басқа сүттерден аса жоғары болғандықтан қазіргі заман медетсинәсі түйе сүті табылмайтын сапалы қоректык және шипалы сусын деп толық тұрақтандырып отыр.         түйе сүтінің май құрамы жоғары, қою, түсі әдетте аппақ, дәмі тұштылау, тәтті немесе тәттілеу болады,Түйе сүтінің құрамында белөк, май, сүт қышқылы, витамындер мен минарал заттар төтенше мол.Қасиеты және ролы: түйе сүті екінші дәрежелі дымқыл ыстық райлы.  ол бүйрек әлсіздігі, өкпе ауыруы, жүрек әлсіздігі, жыныстық әлсіздік, аяқ- қолдың тартылуы, сіңір тартылу, көз қарауыту, нерв әлсіздігі қатарлыларға жақсы шипа болады. жоғардағы науқастар түйе сүтін 2~1 ай жалғасты ішсе рухты серпілтіп, қанды жандандырады. әйелдердің етеккірін қалыпқа түсіреді.Шикі ашытылған түйе сүті- шүбәт؛ пысырып ашытылған түйе сүті- қымыран. алайда қазақтың жері ұла ـ байтақ, тарқалуы кең болғандықтан кей өңірлерде қымыран десе кей жерлерде түйе қымызы диды. бырақ шүбәттің қолданылуы мен әзірленуі және соған сәйкес таным ـ түсінігі де бірдей.                                     шүбәтШүбәт ـ түйе сүтінен ашытылады. бұл әрі сусын әрі тағам. үйткені бие сүтіне қарағанда түйе сүті өте майлы келеді. оның емдік қасиеты де бар. шұбат ашыту әдісі қымыз ашытуға қарағанда оңай. үйткені оны бір қорландырып алса, одан ары ешқандай ашытқысыз аши береді. шүбәтті түйенің мойнағынан тігілген құйып ашытады. бұрын ішінде қоры бар торсыққа сүтті құйып, бір ـ екі күн түн асырса болды. қымыз сияқты мезгіл - мезгіл пісіп отырудың қажеты жоқ. тек кісіге берерде шәйқап – шәйқап жіберсе ғана болғаны, ол жақсы араласып көпіршігін азайтады.Шүбәт құйылған ыдыстың тығынын алып немесе местің пұшпағын шешіп, гәзін шығарып отыру керек. әйтпесе тығын тықып, месті ісіріп жібереді.Шүбәттің ролы: ішек, асқазан, өкпе ауыруларына, калтси құрамы мен фосфордың жетіспеуінен болатын мешелдік, әлсіздік, баяу жетілу, ас қортуы бұзылу, іш өту сияқты ауыруларға төтенше шипалы. ыстық соғып ауырған ауыру адамның маңдайына( еңбегіне), жүрек тұсына шүбәт көпіршігін жағып салқын жерде тынықтырса, тез сергіп, сауығып кетеді.Қазақтар түйе сүтіне сиыр, қой сүтін қосып қатық, сүзбе, құрт, ежігей дайындайды. қазақ жері ұлан байтақ кең, осыған орай шүбәттің өзін әр аймағы өзінше атайды. мысалы, орталық қазақстан мен батыс қазақстанда шүбәт, өңтүстік қазақстанда қымыран,«қырсыққанда қымыран ырыды» деген мақал бар. шығыс қазақстанда түйе қымызы деп атайды. бырақ шүбәттің қолданылуы мен әзірленуі және соған сәйкес таным ـ түсінігі де бірдей.                            түйе сүтінің( шұбаттың) шипалылығыҚазақтың халық медисинәсінда шұбатты өкпе, асқазан ауырулары, қырқұлақ, мешел т.б. ауырулар мен қоса созылмалы түрлі дерттерден әлсіреген адам денесін күшейту үшін қолданылады, сонымен қоса дене уланғанда да таптырмайтын емдік қасиетке ие. әсіресе, түрлі өкпе дерттерінің барлық түріне де аса шипалы.   түйенің сүтін, әсіресе ақ түйенің сүтін халық емшілері дәрілік қасиеты бар деп емге пайдаланған. түйе сүтіне тұсырып, жел ـ құз, қан ـ тамыр ауыруларын емдеген. сондай ـ ақ, түйе сүтін жасартуға ішкен.Түйе сүті мен шұбаты тұрлы ауыруларға өте шипалы болады. шұбатты ұдайы ішіп тұрса, дененің зат алмасуын жақсартады, жүйкенің әлсіздігі, қан аздық, туберкулез, асқазанның созылмалы қабынуы, асқазан ـ ішек жарасы, қол ـ аяқтың тартылуы, көздің бұлдырауы, етеккір қалыпсыз болу қатарлы науқастарға емдік ролы бар.Нәрестелерде калтси мен фосфордың жетіспеуінен пайда болатын мешелдік, әлсіздік, баяу жетілу, асқортуы бұзылу, іші өту сияқты ауыруларға табылмайтын ем. түйе сүтін үзбей ішкен баланың жетілуі жақсы, ауыруға қарсылық қуаты күшті болады.  Сүттен жасалған сусындықтар     сусын дегеніміз шөлді басып, рухты серпілту үшін арнаулы дайындалған ішімдік. оның қоректык әрі дәрілік қасиеттеры ерекше күшті. қышқыл сусын бауырға пайдалы, ашты сусын жүрекке пайдалы, кермек сусын өкпеге пайдалы, тәтті сусын кокбауырға пайдалы, тұзды сусын қалыпты ішсе сау адамдардың бүйрегіне пайдалы, тек оны орынды қолдана білуде.          күшала салып ашытылған шұбаттың емдік ролыЖасау әдісі: жаңа сауылған түйе сүтін торсыққа немесе құм шелекке құйып күшалані (бірнеше талын отқа күйдіріп қабығын қырып тазаланған) дәкіге орап торсыққа салып, сүтті пысып ашытады. торсықтағы шүбәт ашығаннан кейін күшалані алып тастап, лайықты мөлшерде шүбәттән аш қарында ішеді.Ролы: денені қуаттандырып, жел – құзды қуалап, жөтелді басады, дене әлсіздігіне және калтси құрамын толықтыруға, жүйке әлсіздігіне шипалы.                                          Күшала сүт сусыны  Сиыр сүтіне күшала салып ашытып шөлге ішу мен бірге, оның дәрілік жағы да бар.Ол өкпе қабыну, өкпе туберкулез ауыруына, тыныс жолының созылмалы ауыруына төтенше пайдалы бөлумен бірге қан қысымы жоғары кейбір адамдардың қан қысымын түсіреді.

Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Тасимова Венера Карабековна
Жарияланған уақыты:
2019-06-08
Категория:
Әдістемелік бірлестік жетекшілері
Бағыты:
Баяндамалар, реферат
Сыныбы:
Барлығы
Тіркеу нөмері:
№ C-1560006456
333
444
555
666
7
888
999