Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

Ғылыми жоба. Қасиетті киіз үй. 6-сынып
Материал жайлы қысқаша түсінік: ғылыми жоба. оқытушыларға көмекші құрал
Материалды ашып қарау


Мардан Байділдаев №232 орта мектеп



























Тақырыбы: Қасиетті киіз үй











Орындаған:Дастанбек Зере Сыныбы: 6 Жетекшісі: Омарова Лаззат

















Мардан Байділдаев атындағы №232 орта мектеп оқушысы Дастанбек Зере «Қасиетті киіз үй » атты ғылыми жобасынаПІКІРЕліміз  егемендігін  алып, халқымыз қараңғылықтың түбінен шыға бастағанда  тарихымызға,  мәдениетімізге  деген  халқымыздың  қызығушылығы  арта  түскені  белгілі деп ойлаймын.  Тарихымыздан хабар беріп, мәдениетімізді бейнелейтін  мәдени  мұраларымыздың  бірі – киіз  үйдің  көшпелі  халқымыздың  өмірінен  алатын  орны ерекше. Оның тарихы,  жасалу  технологиясы,  бөліктері,  түрлері  туралы  түсініктер  жұмыстың  құндылығы  болып  табылуда.  Зере  жұмысының  мақсаты  киіз  үйдің  ата-бабаларымыздың  өмірінде  алатын  орны туралы, көп оқушылар біле бермейтін киіз үй бөліктері туралы, олардың түрлері мен атаулары туралы түрлі  пікірлерді  жинақтай  отырып,  бүгінгі  ұрпақтың  бойына  мәдени  мұраларға  деген  көзқарасты  қалыптастыру, тәуелсіз  елімізге  деген  патриоттық  сезімдерін  дамыту  болып  табылады. Осындай құнды мәліметтерді жинақтай отырып, ата бабамыздың тұрмысы туралы өз білімін де толықтыра түсуде. Әрі өз кластастары арасында өз білгендерімен бөлісуде.          Егер  біз  осы  бабаларымыздан  қалған  ең  қымбат  мұралардың  бірі – киіз  үйді  сол  кездегі  ата-бабаларымыз  сияқты  қастерлеп,  оның  қасиетін, құдіретін  келер  ұрпаққа  жеткізер  болсақ,  олардың  бойына  рухани  құндылықтарды  бағалай  білетін  ұлттық  және  патриоттық  санасы  жоғары  тұлға  қалыптастыруға  болады.  Жетекшісі:       Омарова Лаззат   





















































Мазмұны 



Кіріспе .........................................................................................................І тарау. Қазақ халқының ежелгі үйі .......................................................... 
  • Киіз үй атаулары ....................................................................
  • Киіз үй сүйегі .........................................................................
  • ІІ тарау. Киіз үй – ғажайып өнер туындысы ...........................................           2.1.  Киіз үй жабулары ..................................................................           2.2.  Киіз үйдің ішкі баулары ........................................................           2.3.  Киіз үйді тігу ..........................................................................         Қорытынды ...............................................................................................Пайдаланылған әдебиеттер тізімі .............................................................        





















































    АННОТАЦИЯ

    Киіз үй -қазақ  халқының  өзімен  бірге  жасасып,  тарих  белестерінен  бірге   келе жатқан  заттық,  тұрмыстық  мәдениеттің  көрінісі. Бұл  жұмыстың  мақсаты  киіз  үйдің  ата-бабаларымыздың  өмірінде  алған  орны туралы түрлі  пікірлерді  келтіре  отырып,  бүгінгі  ұрпақтың  бойына  мәдени  мұраларға  деген  көзқарасты  қалыптастыру,тәуелсіз  елімізге  деген  патриоттық  сезімдерін  дамыту  болып  табылады. Зерттеу  жұмысының  ғылыми  болжамы:    Егер  біз  осы  бабаларымыздан  қалған  ең  қымбат  мұралардың  бірі – киіз  үйді  сол  кездегі  ата-бабаларымыз  сияқты  қастерлеп,  оның  қасиетін, құдіретін  келер  ұрпаққа  жеткізер  болсақ  олардың  бойына  рухани  құндылықтарды  бағалай  білетін  ұлттық  және  патриоттық  санасы  жоғары  тұлға  қалыптасады. Зерттеудің  теориялық  мәнділігі:  Киіз үй туралы ғылыми жоба немесе курстық жұмыс дайындағанда көмекші құрал болады. Сонымен қатар оқушыларға мәлімет жинауға септігін тигізеді. Зерттеудің  практикалық  мәнділігі:  Оқушыларға киіз үй жабдықтағанда немесе кездестіргенде көмегін тигізеді және өз елінің ертедегі тұрмысымен танысады. Зерттеудің  жаңалығы  мен  дербестік  нәтижесі: - киіз  үй  туралы  тәлімдік,  тәрбиелік  көзқарастарға  талдау  жасалды; - киіз  үйдің  ата-бабаларымыздың  өмірінде  алған  орнын  көрсету; - киіз  үйдің  бөліктері  мен  түрлері  жайында  түсінік  берілді; - киіз үйді жаңа ғасыр талабына қарай жабдықтау Жұмыстың  орындалу  әдістері: Тарихи  деректермен  танысу,  оларды  жинақтау,  қорыту,  салыстырмалы  талдау  жасау,  тұжырымдау. 









































     КіріспеКиіз үй қазақ  халқының  өзімен  бірге  жасасып,  тарих  белестерінен  бірге   келе жатқан  заттық,  тұрмыстық  мәдениеттің  көрінісі.  Ол  сонымен  қатар  қазақ  халқының  материалдық  мұрасының  бірі  ғана  емес  бірегейі  болып  бағаланады.   Қазақтың киіз үйі – қазақ баласы үшін адамгершілік ұясы, қасиет тұтар ордасы. Ол әр қазақ баласы үшін тәуелсіздігі мен бостандығының, байлығы мен барлығының, рухани кісілігі мен қоғам алдындағы міндеттілігінің символы.  Киiз үй — жер шарының жарты моделi іспеттес. Себебі бұл дүниедегі барлық нәрсе шар тәрізді, ғалам да. Ал киіз үй – адам өмірінің бұл жақтағы да жартысы.  Жаратылыстың мызғымас заңының негізі – бар нәрсе шар тәрізді ұсақ бөлшектерден тұратын болса, бар тіршілік негізі – шар тәрізді форма болатын болса, киіз үй шардың жартысы, сол форманың бірінші бөлігі.  Менің  бұл  тақырыпты  таңдауыма ата-бабамыздан қалған мұра – киіз үй туралы білімімді тереңдету қажеттілігі себеп болды. Өйткені, кешегіні білмей бүгінгінің қадірін түсінбейміз. Бірақ қазіргі күні киіз үй туралы жеткілікті түрде насихатталмай жүр. Сол  себепті кейбір қазақ балалары киіз үйді тек көшпенділіктің белгісі ретінде қабылдайды. Негізінде ол ертедегі тұрмысымыздың ажырамас бөлігі, сәулет өнеріміздің бастауы, қолөнеріміздің дамығандығының көрсеткіші.  Бұл мәселені шешу үшін оқушыларға арналған үйірме ашу керек деп ойлаймын. Үйірме киіз үй жобасында тұрғызылып, оның ішінде қазақ тарихы, тұрмысы көрініс тапса. Сонда оқушылар киіз үйді ата-бабаларымыз сияқты қастерлеп, рухани құндылықтарды құрметтейтін болады деген үміттемін.    І тарау. Қазақ халқының ежелгі үйі
  • Киіз үй атаулары 
  • Кең далада орналасқан ақ отау Айналасы сылдыр су мен жота, бау Ата-бабам сыйға тартқан ағаш үй Сансыз ойға жетелейді, сансыз күй. Ашық аспан астындағы шаңырақ Келер ұрпақ сақтап қалсын қалпында-ақ Терең сыр, терең тарих, терең ой Іші оның сырға толы біліп қой. Киіз үй – Орталық және Орта Азияны қоныстанған мал өсірушілердің негізгі баспанасы. Қазіргі көріп жүрген киіз үй бірден дәл осы қалпында пайда бола қойған жоқ. Ол, негізінен адамзат дамуының әр кезең, сатыларындағы тұрғын үйдің қарапайым түрлерін жетілдірудің нәтижесі болып табылады. Орманды далада өмір сүрген көшпелі халық әуелі бірнеше сырықтың басын қосып буып күрке жасады. Келесі сатыда сырықтардың басын қосып бумай, оны шығыршыққа өткізіп қойды. Одан беріректе сырықтың ұшын әр жерден арнаулы тесік жасалған дөңгелекке кигізетін болды. Мұндай күрке бұрынғығы қарағанда әрі кең, әрі биіктеу болатын. Ал, төртінші сатыда күркенің сырықтары жоғарғы және төменгі бөліктерден тұрды. Уық пен керегенің негізі осылай қаланды. Соңғы 7-8 ғасыр бойына киіз үйге жөнді өзгеріс енгізілмей, малшылар үшін ең қолайлы баспана болып қалды. Ол ауа райының қандай жағдайында да пайдалануға өте ыңғайлы – ішіне жарық жақсы түседі, ауа алмасуы талапқа сай, жел-дауылға көп шайқалмайды, берік, төбесі жадағай емес, күмбез болып келгендіктен жаңбыр өтпейді, жинап-тігуі оңай. Осындай ерекше ыңғайлы қасиеттері үшін киіз үйді ертедегі жаугершілік жорықтарда сарбаздар да үнемі қолданып жүрген. Ол мәдени-тұрмыстық және шаруашылық мақсатқа арналуына қарай төрт түрге бөлінеді: жаздық тұрғын киіз үй, мереке-жиынға немесе қадірлі қонақты күтуге арналған салтанатты киіз үй; жорық кезінде тігуге арналған киіз үй. Осыған байланысты киіз үй атаулары: ағаш үй, қара шаңырақ, орда, ақ орда, алтын орда, отау, үлкен отау, кіші отау, үлкен үй, кішкене үй, төр үй, ауыз үй, қонақ үй, ақ үй, қара үй, жабасалма, жолым үй, шайла, шатпа, күрке. Ағаш үй. Киіз үйді Қазақстанның кейбір өңірінде ағаш үй деп те атай береді. Киіз үйдің ішін төр жақ, есік жақ деп екіге бөледі. Есік жақты да екіге бөліп – оң жақ, сол жақ деп атайды. Төрде есікке қарап отырған кісінің оң қол жағы оң жақ болып есептеледі. Оң жақтың да, сол жақтың да өз міндеттері бар. Сол жақ үлкендердің (үй иелерінің) орны болса, оң жақ жастардың орны.  Шаңырақ. Қара шаңырақ.  Қазақ халқы «шаңырақ» деген сөзге көптеген ұғымдарды сыйғызады. Мысалы «Пәленшекемнің ұрпағы пәлен шаңыраққа жетіпті» деп, бір ауылдың, не бір рудың өсімін жобалап отыратын болған. Шаңырақ киіз үйдің күмбездік, жартышарлық ұлттық, көркемдік қасиетін сақтап тұрады. Үйге жарық түсіріп, үйге жағылған от түтінін ауаға шығуын қамтамасыз етеді. Жалпы «Қара шаңырақ» атауы сол киіз үйге деген ежелгілік, ескілік көзқарас тудыруымен қатар, қасиеттілік күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерінің тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының және олардың ата дәстүрін жалғастырып келе жатқан адамдар екенінің белгісі, дәлелі секілді болып тұрады. «Қара шаңырақ» атауы бар үй сол рудың және сол румен қарым-қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары, тағзым етері болып саналады. Қара шаңырақ иесі көп жағдайда аты аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол қара шаңырақ ұрпақтары мен жекжаттары қара шаңыраққа сәлем бере келіп, арнайы сыбағалар әкеледі. Орда. Орда сөзі байырғы қазақ тілінде астана, хан ордасы деген мағынада пайдаланылады. Ал жалпыхалықтық тілде әр адам өз үйін сүйіспеншілікпен менің ордам деп те атай береді. Ө. Жәнібеков киіз үй түрлерінің ішінде 12 қанат ордаға ерекше мән беріп, олардың сәулеттік (архитектуралық) қисыны, конструкциясы алты қанат ақ орданы қайталайтынын және қазақтың қолтума өнерінің үйлесімін тапқан ұқыптылықтың арқасында ағашты, сүйекті, алтын-күмісті, қымбат тастарды, былғары мен киізді, иірілген жіп пен түтілген жүнді кәдеге жаратудың мүлтіксіз шегіне жеткендігінің көрінісі болғанын айрықша атап өтеді. Қазақ этнографиясын ұзақ жылдар бойы зерттеген Ө. Жәнібековтың 12 қанат орданың сәулеттік қисыны (пішіні) 6 қанат қазақ киіз үйін қайталайды деген тұжырымы алты қанат киіз өлшемдері арқылы көп қанатты киіз үй өлшемдерінің қалыптасу заңдылықтарын табуға итермелейді. Ақ Орда.  ХV-XVI ғасырларда құрамындағы көптеген тайпалары қазақ хандығына қосылған мемлекет аты. Қазақтар таза ақ киізден басылған жұмыртқадай әппақ үйлерін «Ақ орда» деп асқақтатып жатады. «Орда», «Ақ Орда» сөздері дәрежелі, мәртебелі кісілердің үйі екенін білдіреді. Адамдар арасындағы күнделікті қарым-қатынаста, ауыз әдебиетінде «алты қанат ақ орда» сөз тіркесі жиі пайдаланылады. Соған қарағанда көшпелі қазақтар алты қанатты үйді көбірек пайдаланды ма екен деген ой туады. Алтын Орда.  Бір кездерде «Түрік қағанаты» атанған алып империяның құрамында болған қазақтың Ұлы даласы, кейін Шыңғыс хан билеген қазақтың байтақ елі қоныстанған Ұлы дала Шыңғыстың үлкен ұлы Жошы үлесіне тиеді де, одан кейінгі билеушілер жер иелерінің ыңғайынан шыға алмай, Шыңғыс хан империясынан бөлініп, жеке «Алтын Орда» атты мемлекет құрады. Алтын Орда атағы қазақтың өз ортасындағы ең билікті, ең қасиетті шаңырағын атайтын сөзінен алынған болса керек. Отау. Отау сөзі қазақтың байырғы сөздерінің бірі. Отау деп көбінесе Үлкен үйден бөлініп шыққан, бірақ әлі сол ауылдың ықпалымен көшіп-қонатын сол ауылға қарайтын үйді айтады. Отау иесі – көбіне әкесінің үй тігіп берген баласы, не ағасының үй тігіп берген інісі. Үлкен отау. Кіші отау.  Үлкен отау, кіші отау атауларының мағынасы ұқсас, олар тек қана отау иесінің тайпалық, рулық қарым-қатынастағы орнына байланысты беріледі. Егер ауыл ақсақалы інісі мен баласына үй тігіп беріп, бөлек шығарса, бірақ әлі еншісі бөлінбесе, онда олар іні үйін Үлкен отау, баласының үйін Кіші отау деп атар еді. Төр үй. Ауыз үй. Жағдайы жеткен кісілер екі немесе үш үйді жалғастыра тіккен. Ол үйлер төр үйлер мен ауыз үй атағын алатын болған. Қонақ үй. Ас үй. Қонақ көп түсетін үйлер қонақтарына беретін жеке ас үй, қонақтарын дем алдыратын жеке қонақ үй тіккен. Атақты кісілердің бірнеше қонақ үйлері болған. Ақ үй. Киіз үйге танылған осындай аттар көбінесе киіз үйдің киізінің түсіне байланысты айтылады.  Алты қанат ақ үй туралы толық мәлімет бере кету мақсатында ақ үй туралы анықтаманы Ө. Жәнібеков еңбегінен келтірелік... Ақ үй. Молшылық пен сәттіліктің белгісі болып есептелген, «қазақтың киіз үйі» деген жалпылама атауды жеке иемденген, таңғыштармен, арқан-жіптермен байланыстырылатын қаңқасы (сүйегі) құрастырылып-ажыратылатын киіз жабынды баспана үлгісі. Биіктігі 135-140 см 15 басты (17-18 бас болып та жасалады) 6 қанат керегеден (жайылған кереге ұзындығы 290-300 см), күмбезін құрайтын ұзындығы 240-250 см, 80-90 уықтан, диаметрі 180-190 см шаңырақтан, босаға, маңдайша, табалдырыққа бекітілген ағаш есіктен (сықырлауық) құрастырылады. Төрт туырлықпен, екі үзікпен, түндікпен Қазақстанның кейбір аймақтарында туырлық жерге жеткізілмей ұсталады да, оған іргелік киіз жалғасады, жабылады. Қара үй. Қараша үй. Кедейлеу адамдар ақ қой жүнін таппаса, үйін қоңыр жүннен басылған киізбен жабады да, ондай үйлер «қара үй», «қараша үй» аталады. Бай ауылдың шаруашылық үшін пайдаланатын үйлері де көбіне қоңыр жүннен басылған киізбен жабылып, әлгі аттарға ие болады. Жабасалма. Жолым үй. Жорық үй. Киіз үйлер тігілу әдісіне байланысты әр түрлі аттарға ие. Көшіп, не керуен салып келе жатып, бір қонып аттанатын жағдайда екі керегені жайып бастарын түйістіріп, бекітіп, үстіне киіз жауып жасаған баспананы жабасалма деп атайды. Көш кезінде шаршаған малдың, көш көліктің жағдайына қарап аз уақытқа еру жасаған шақта бума уықтарды бастарымен түйістіріп, үстіне киіз жауып жасаған баспананы жолым үй атаған. Бұл сөз жолшыбай жасалған үй мағынасын береді. Жабасалма мен жолым үйлерге от жағылмайды. Жорық үй, кейініректе Абылай ханның кезінде көп қолданылғандықтан Абылайша аталып кеткен баспана – киіз үйдің салмағын жеңілдетіп, тігу мерзімін қысқартады. Абылайшаның уақытша тігілетін үйлерден өзгешелігі оған міндетті түрде шаңырақ көтеріледі. Қазақ халқының шаңырақты сыйлау үрдісі өз ханын шаңырақсыз жабасалма үйге кіргізуге рұқсат бермейтін болса керек. Бұндай үйдің сүйегі уықтар мен шаңырақтан тұрады. Сырты үзікпен ұсталып, төбесі түндікпен жабылады. Абылайшаға,жорық үйге от жағылады.  Шайла. Шатпа. Күрке. Қос. Ақтағыр. Көшпелі қазақтар уақытша баспана жасау үшін, кез келген нәрселерді қалқитып бекітіп алып, үстін киізбен жаба салатын болған. Сондай күркені, қосты жергілікті жерлерде біреулер шайла, шатпа деп атаса, біреулер ақтағыр деп ат тағып жатады. Күркені малды өргізіп жайып, жайылым ыңғайына бейімделіп мал бағатындар көбірек пайдаланған. Үлкен үйлер қасында кереге сыртынан ши ұсталған, «иткірмес» етіп жасап, тағам сақтайтын күркелер тұрады.   Жұрт ауыстырар мезгіл жеткенде киіз үй қас пен көздің арасында жиналып, үйдің сүйегі мен туырлықтары түйеге артылады. Киіз үйдің үлкендігі, әрине, оның иесінің дәулетіне байланысты, байлардың кейбірінің үйінің есік пен төрге дейін жиырма қадамдай ауқымды болатыны бар. Көбіне мұндай үйлерге ақ туырлық жабылып, Шығыс үрдісімен оюланған үзік, басқұрлармен әшекейленеді, ішіне кілем тұтылып, түрлі қару-жарақтар мен күнделікті тіршілікке қажетті заттар керегеге ілінеді. Қазақтар қарапайым жұрттан бөлектеп, «ақсүйектер» деп атайтын сұлтандар мен билердің үйлері көз тойғысыз көрікті болып келеді. Оның үстіне әр әйеліне бір-бірден осындай сәнді үй тігетіндері жиі кездеседі. Ал басқа жұрттың үйлері сыртқы түрі жағынан дәулеттілердің мекеніне ұқсағанмен, түйе жүнінің түсіндей сұрғылт сары, көбіне сіңген ыстан қара қошқыл түске енген туырлық жабылып, әшекей оюсыз-ақ тігіле салады. Сұлтанның үйінің сүйегі де ауыр, туырлықтары да ауқымды болғандықтан, оны көшіру үшін бірнеше түйе керек болады. Кедей-кепшіктің бар жүгі бір түйден де артылмайды. Ал өз басына киіз үй тігуге шамасы келмейтіндер шаңыраққа шаншылған уықтарды бір ғана туырлықпен жаба салған «жолым үй» деп аталатын қараша баспанада тұрады. 
  • Киіз үй сүйегі 
  • Киіз үйдің негізгі қаңқасын (кереге, уық, шаңырақ, сықырлауық) сүйегі деп       те атайды. Киіз үйдің сүйегі жасалатын «үй ағашты» алты ай немесе бір жыл        бұрын  дайындайды. Қабығы аршылмай бабымен кептірілген үй ағаштарын морға төсеп, балқытқаннан кейін тезге салып, ысқаурынмен қысып түзетеді немесе керекті қалыпқа келтіріп иеді. Иілген киіз үй ағаштарын арнаулы үлгідегі ырғаққа салып қатырады. Ырғақтан шығарылған ағаштарды жоңғымен қабығын аршып, жонып, қырнауышпен қырнайды, уықтың бүгілі мен керегенің бас жағына сай-сай етіп сызық салады. Бұдан кейін кереге желісіне көк өткізілген жерге белгі – дембі салып, үскімен тесіп, қайыспен көктейді, яғни түйенің иленбеген мойын терісінен жіңішке етіп тілген таспаны өткізіп түйіндейді. 1.Шаңырақ;  2 Киіз үй құрылысы:           2. Уық;  3. Кереге;   4. Сықырлауық Кереге киіз үйдің негізгі қаңқасын құрайды. Керегенің әр ағашын желі, ал керегелік желінің ең ұзынын – ерісі, қысқалауын – балашық, ең қысқасын сағанақ деп атайды. Бір керегеде 14 ерісі, 9 балашық, 9 сағанақ болады. Керегенің көктеліп біткен әр бөлігін қанат деп атайды. Қанат саны үй көлеміне қарай көбейе береді. Кереге желісінің айқасып көктелген, уық байлайтын жері керегенің басы деп аталады.   Керегенің желілері: 
  • Сағанақ; 
  • Балашық; 
  • Еріс. 
  • Киіз үйдің үлкен-кішілігі осы кереге басының санына байланысты. Кереге жасалу технологиясына қарай желкөз, торкөз кереге болып бөлінеді. Желкөз керегенің көзі үлкен, арасында бір желі көктелмей азат қалдырылады. Мұндай кереге жазылғыш келеді. Торкөз керегенің көзі тар, жұдырық симайтындай болады. Кереге желісін көктегенде азат қалдырмайды. Мұндай кереге аса көп жазылмайды, тұтынуға төзімді. Уық – кереге басы мен шаңырақты ұстастыратын ағаш. Ол сәмбі талдан жасалады. Уықтың кереге басына байланатын жағы жалпақтау, имектеу болып келеді, мұны уықтың иіні дейді. Уықтың жоғарғы түзу жағын қары, шаңырақ көзіне сұғынатын төрт қырлы ұшын қаламы дейді. Уықтың кереге басына байланатын жағын тесіп, бау өткізеді, оны уық бау (балақ бау) деп атайды.        1. Доғалай    2. Иық   3. Қары   4. Қаламы   5. Уық бау                         Шаңырақ – киіз үйдің еңсесін құрап, тұтастырып тұратын күмбез. Шаңырақтың шеңбері – 3-5 м шамасында. Оны көбінесе тораңғыдан, сом қайыңнан иіп қиюластырады, қоспаларын жалтырауық металмен құрсаулайды. Шаңырақтың дөңгелек шеңберін тоғын дейді. Оған уық сұғынатын төрт қырлы көз – қаламдықтар теседі. Шаңырақ тоғынының үстінен түндікті көтеріп тұруы үшін күлдіреуішті қолданады. Ол арқылы үйге жарық түседі, түтін шығады.       Шаңырақ құрылысы:          1-тоғын;          2-күлдіреуіш;          3-беріктік;    4-шаңырақтың көзі.        Ғ. Сланов, «Замана» атты кітабында: «Шаңырақ - киіз үйдің ең жоғарғы бөлігі. Оның пішіні күмбез тәріздес, шаңырақ уықтардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. Киіз үйдің үстіндегі дөңгелек шеңбер осылай аталатыны белгілі. «Ортада темір пеш, тұрбасы шаңырақтан асып шығып жатыр», – делінеді.         Шаңырақтың ортасындағы күлдіреуіштің төрт ұшы әлемнің төрт жағын көрсетіп тұрады. Ертедегі көшпенділер шаңырақ ортасына жұлдыздардың орналасуына қарап, бір жайылымнан екінші жайылымға көшу уақытын анықтап отырған екен. Сықырлауық (жарма есік) кереге шеңберін тұйықтап, киіз үйге кіріп – шығатын есік қызметін атқарады. Ол табалдырық пен маңдайшаданқос босағадан және жарма беттен құралады. Қос босаға мен маңдайша ауқымды келетін ұласымды өрнектермен оймышталып есік беті нәзік өрнекті, бедерлі сүйекпен немесе металмен қапталады. Киіз  үй  есігінің  құрылысы: 1 – маңдайша; 2 – босаға; 3 – сықырлауық; 4 – жақтау;       5 – табалдырық. Киіз үйдің сыртқы әбзелдері күн сәулесін және қамшы өткізбеу, жылу сақтау қызметтерін атқарады. Туырлық керегенің іргесінен уықтың ортасына дейінгі жерді үзік кереге басынан шаңырақ шеңберіне дейінгі аралықты, түндік шаңырақты, киіз есік сықырлауықты жауып тұрады. Киіз есіктің сырты киіз, ортасы ши, астары жарғақ теріден жасалады. Шиыршықтар түріп қоюға ыңғайлы.  ІІ тарау. Киіз үй – ғажайып өнер туындысы2.1. Киіз  үй  жабулары         Түндік – шаңырақтың үстіне жабатын  төрт  баулы  киіз. Киіз үйдің арнайы                        Түндікті ашқанда,                         Терезесі – түндік.                         «Құтылдым!» - деп қуанып, Ашық тұрса қарайды                   Түтін ұшар аспанға, Түнде жұлдыз үңіліп,                  Шуда құсап шұбалып.  дегендей қазіргі замандағы  кондицонерді  алатын  болсақ  ол  да  бөлме  ауасын  тазартады.  Бірақ  ол  мөлшерден  тыс  көп  пайдаланған  жағдайда  бөлме  ауасын  құрғатып, адам  ағзасына  кері  әсер  етуі  де  мүмкін.  Сонымен  қатар  оның  пайдалы  жақтарын  да  жоққа  шығаруға  болмайды.  Кондицонер  бөлме  ауасын  тазартады,  әрі  бөлме  тыныштығын  сақтауға  мүмкіндік  береді.                                        Үзік – кереге басынан шаңырақ шеңберіне дейінгі                                                  аралықты  жауып  тұруға арналған  төрт  баулы  киіз. Киіз  үй  бір  қызығы, Салады еске атаны. Ақ шапаны – үзігі, Ақ таяғы бақаны.    Туырлық – кереге іргесінен уықтың  ортасына            дейінгі  жерді  жауып  тұруға  арналған  алты  баулы  киіз.  Туырлықтың  іргесін  түріп,  киіз  үйдің  ішінің  аусын  тазартып  әрі  қатты  ысып кеткен  кезде,  үй  ішін  салқындатып  алатын  да  болған. Киіз есік – сықырлауықты  жауып  тұрады. Киіз  есіктің  сырты  киіз,  ортасы  ши,  астары  жарғақ  теріден  жасалады. Шиыршықтап  түріп  қоюға  ыңғайлы.  Көбінесе  жел   болғанда  немесе  салқын  түскенде  пайдаланылады. 2.2. Киіз үйдің ішкі баулары:Киіз үйдің сүйегін бір-бірімен ұстастыру, сыртқы әбзелдерін бастырып тұру мақсатында бау-құрлар қолданылады.  Таңғыш – екі керегенің сағанағын (жігін), кіріктіріп танатын өрнекті жіңішке құр. Бас арқан – керегенің басын сыртынан бастыра орап, таңатын қыл арқан. Белдеу – туырлықтың керегеге тығыз жатуы және оны жел көтеріп кетпеуі үшін сыртынан бастырылып буатын қыл арқан.  Шалма – уықтарды ығып кетпеуі үшін шалмалап байлайтын құр. Уық шалғыш, иық бау деп те атайды.  Желбау – өрнекті, төгілме шашақты құр, шаңыраққа үш жерден байланып, керегеге асылады, киіз үйге сәндік жиһаздық сипат береді. Оның негізгі міндеті – дауыл кезінде шаңырақты салмамен басып тұру.  Басқұр – киіз үйдің ішін безендіру үшін әрі туырлықтың кереге басына үйкелмеуі үшін уық пен керегенің түйіскен жерін сыртынан бастырып таңатын өрнекті жалпақ құр.  Туырлық бау – туырлықты ұстап тұратын әрі әсемдік үшін түр салынған жалпақ терме бау.  Үзік бау – үзітің екі жиегінен екі немесе үш жерден тағылған уықтың үстінен айқастыра тартып, керегеге байлайтын жалпақ терме бау.  Бақан – бір ұшын (жоғары) екі аша етіп жасаған ұзын сырық. Әдетте майыспайтын мықты, түзу ағаштан жасайды. Кереге мен туырлық арасынан айналдыра тұтылатын шилер туырлықты кереге көгінің жыртуынан қорғап, киіз үйдің сырт пішінін жұмырлай түседі. Алуан түрде боялған қой жүнін орау арқылы тоқылған шиді шым ши деп атайды. Ши кейде туырлықтың сыртынан да ұсталады.                                       2.3. Киіз үйді тігу Үй тігерде, ең алдымен қолайлы жер таңдап алады. Сонан соң кереге жайып, оның сағанақтарын таңғыштармен біріктіре таңады, есігін орнатады. Басқұр-таңғыштармен мықтап таңылған кереге шеңберінің үстінен бақанмен шаңырақ көтеріп, оған уық шаншады. Әрбір уық қаламын шаңырақ қаламдығына сұғынта кіргізіп, екінші жағын балақ бау арқылы кереге басына байлайды, шаншылып біткен уықты айналдыра құрмен шалмалап таңады. осыдан кейін туырлық, үзік, түндік және киіз есіктерді жабады. Үйдің сүйегін туырлық, үзік, түндікпен жабу жұмысы төменнен басталады. Туырлықтың бір ұшын есік жақтауына байланыстырады да, содан кейін керегені орай айналдырады. Туырлық киіздің төменгі етегі жерге 3 – 4 елідей қайырыла тиіп жатуы, ал жоғарғы жағы уық пен керегенің қосылып байластырылған тұсына жетіп тұруы керек. Осылайша тығыз жапсырыла жабылған туырлық қозғалып не төмен түсіп кетпес үшін сыртынан керегеге шандып байланады. Екінші кезекте уық бойына үзік жабылады. Оның төменгі шеті туырлықтың жоғарғы шетімен біріктіріле кереге басына бекітіледі де, қалған бөлегі бақанның көмегімен шаңырақ шеңберіне дейін (түндік жабылатын) көтеріледі. Сөйтіп үзік баумен шалмалап байлап тастайды. Үзік киіздер арасында қуыс, ашық жер қалмайтындай етіп бірінің шетін екіншісімен бастыра жабылады. Бұдан соң киіз есік орнатылады. Ең соңында шаңыраққа бақан арқылы түндік жабады. Киіз есік пен түндік арнаулы бау арқылы оңай ашылып, жабылып тұрады.           









     



      Қорытынды Киіз үй – көшпелі өмірге бейімделген,  ерте  заманнан  келе  жатқан  көшпелілер  баспанасы.  Еуразия далаларындағы  жартылай  көшпелі  және  отырықшы  халықтардың  арасына кеңінен  тараған.  Көшіп – қонуға  лайықты  жасалады, түйе мен атқа тиеу арқылы жеңіл көшіріледі,  оның  киіз  туырлықтары  мен үзіктерінен  жауын  өтпейді.  Ыстық  күнде  киіз  үй  салқын  болса,  қысты  күні  керегесін  екі қабат  киізбен  қаптап,  ошақ  жағып,  жазға  дейін  отыра  беруге  болады.  Киіз  үй - өзіндік  баға жетпес  өнер  туындысы,  қазақ  халқы  үшін  өмір  салты  мен  әдет-ғұрпының,дүниетанымының,  санғасырлық  мәдениетінің  жарқын  айғағы.  Көшпенділердің  кіші  әлеміне  айналған  киіз  үй  олардың  өмірінің  көп  бөлігі  өтетін  дәстүрлі  тұрақты  мекен-жайы  болған. Ө. Жәнібеков «Олар алғашқылар еді» атты мақалалар жинағына жазған алғы сөзінде С. Руденконың «қазақ киіз үйі өзінің геометриялық бітімі мен сәулеттік тұлғасы жағынан көшпелі елдердің бірде-бірі баспана жасау өнерінде одан ештеңе оздыра алмаған» деген бағасын келтіреді.        Қазіргі күні біз киіз үйді тек мейрам күндері ғана пайдаланамыз. Неге киіз үйді көше сәні ретінде немесе ауыл өміріне, жол бойы бекеттерінде пайдаланбасқа? Қала өміріне сәйкес келмейді дегеннің өзінде киіз үй жобасын пайдаланып, неге үйірме ашпасқа? Бұл үйірмеде қазақ өнерімен, ертедегі тұрмысымен, салт-дәстүрімен таныстыратын жабдықтар болса. Болашақта үйірме оқушылардың өз елінің тарихын білуге септігін тигізіп, патриоттық сезімін арттырады деген ойдамын.              





































     Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 
  • Залесский Б.Ф. Қазақ даласының өмірі. – Астана: Аударма, 2003. – 26б. 
  • «Шаңырақ» энциклопедиясы. – А.: Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы, 1990. – 45-48бб. 
  • Н. Назарбаев. Тарих толқынында. – А.: Атамұра,1999. – 296б. 
  • С. Назарбекұлы. Қазақтың киіз үйі. – Астана: Елорда, 2005. – 11-35бб. 
  • Қ. Телахынова. Қазақтың киіз үйі.// Қазақ тарихы, - 2010. - № 4(103). – 48-49бб.   
  • Д. Камзабекулы. Алаштың ардағы. – Астана: Руханият, 2010. – 244б.


  • Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Омарова Ләззат
    Жарияланған уақыты:
    2019-02-25
    Категория:
    Қазақ тілі
    Бағыты:
    Ғылыми жұмыстар
    Сыныбы:
    6 сынып
    Тіркеу нөмері:
    № C-1551124850
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999