Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

Кинооператор шығармашылық мамандығы
Материал жайлы қысқаша түсінік: Мақалалар шығармашылық мамандықтарына арналған. Қазақстан Республикасында, Ел басымыздың қолдауымен мәдениетіміз өркендеп дамып жатыр. Осы бағытта, заманға сай, опреатор мамандығы үлкен роль атқарады.
Материалды ашып қарау
Этногенез - түрік тарихындаЗгарбаева Гулим Елубаевна- тарих оқытушысы«Алматы мемлекеттік көлік және коммуникация колледжі»Республика Казахстан, г.Алматы «... Қазақстар – түрік, монғо, тектес халықтың екі бұтағынан (һун мен сақ тарауынан) құралған ежелгі халық....» Ерте заманда түрік билеушісінің жас баласын емізіп, асыраған Көк бөрі жайындағы аңыз баршаға мәлім. Л.Н.Гумилевтің «Көне түріктер» атты кітабында келтірілген аңыз бойынша: түріктердің арғы аталары Со деген аймақтан шыққан делінеді. Со алқабы кең, батпақты жер еді. Ру басшысы Абанбу деген кісінің 17 інісі (немесе балалары) болыпты. Бір кезде жау шауып, тайпа қырылып, тірі қалғандары қашып-пысып кеткен. Он жеті ағайындының бірі Ичжини шиду ғана тірі қалады. Оны қаншық қасқыр емізіп, өсіріпті. Ичжини шиду өскен соң қайтадан ел құрап, билеуші болыпты. Ичжини шиду деген қасқыр ұлыдеген сөз деседі. Аңыздың бұдан өзгешелеу нұсқалары да бар. Шыңжыда жазылған «Қазақтың көне тарихы» деген кітабында тарихшы М.Қани бұл оқиға жайында қытай шежіресінде мынадай үзінді келтіреді: «...Хан патшалығы тарихы. Жаң Чиан өмірбаяны» тарауында былай делінеді: патша (хан У Ди) Жаң Чианнан Дашаның мән- жайын сұрағанда, ол мынаны айтты: «менің hүндерден естуімше, үйсіндердің ханы «күнму» (күнби) деп аталады екен. Күнмудің әкесі Нәнді би өлтіріп, олардың жерін тартып алған, халқы босып, hун еліне барып, паналаған. Осы кезде жаңа туған жас бала кунмуды әкесінің туысы Боже Оңқа қалың шөптің арасына апарып тастап кеткен екен. Ашығып жатқан жас нәрестені көк бөрі келіп емізіп, құстары ет әкеліп беріп асырап жүрген. Оны көрген hундер баланы «кие» деп біліп, еліне апарған, hүн тәңірқұты асырап ер жеткізген. Ақырында, hүн тәңірқұты (Чанұй) әкесінің орына күнму (күн би) етіп, бытыраған елін жинап, билігі береді, сонымен бірге батыс өңірдегі қалаларды қорғау міндетін тапсырады...». Қытай нұсқаларындағы бөріні емген баланың аты Елжау, - Елжау Нәнді би ұлы. Казыбек бек Тауасарұлының «Түп –тұқияннан өзіме шейн» деген кітабында мынандай дерек бар: «...біздің бабамыз Жүзден Дәу, Бас туыпты. Бабамыздың аты Дәу болмаса керек, ол ірілігіне, батыр тұлғалығына қарай аталған. Өз аты Азан болса керек. Бірақ оны олай ешкім атамаған. Жұртқа белгілі есімі – Дәу. Дәудің ұлы Елсау, Жантай мұсылман жылдығынан тоғыз жүз жыл бұрын Шүлен деген жерде дүниеге келіпті. Дәді өз туыстарының бірі өлтіріпті. Әкесі өлген екі ұл ит көзі түтін танымас ғұмыр сүріп, қабырға ағайыны, әкесінің дүбірі болған Бөже деген кісі қолында тәрбие алған...Жетім қалған екі бала – үлкен Жантай жеті жасар екен де, Елсау кішісі бір жарым жаста болған. Бөже әкесін өлтірген өз туысқандарынан екі баланы жеоден жерге, көрден көрге тығады. Елсіздегі, тау бауырындағы өткен жылдан қалған бір мая шөпке тығады. Бөже тамақ әкеліп береді екен де, түнде ғана келіп, түнде қайтып кетеді екен...Сөйтіп жүргенде бір күні шөп астында жеті жасар Жантайдың қалғанын көреді. Жантай айтады: Елсауды қасқыр тістеп кетті...Енді Бөже жанұшырып, жер-көкті қарап алас ұрады. Абайлай басып апанға келсе, кішкентай ұл басы көтіне қайырылып, бүк түсіп ұйқтап жатыр...Ішін басып көрсе қарны қабыспаған, тоқ. Таутан ұрлап алып, емізгенін ол сонда барып біледі...Міне, сол барыс емізген бала Елсау ер жетіп, арғындар көмегімен еліне қайта ие болады. Арғын бауырлары арасында жүріп, соғыс өнеріне әбден жетіліп, одан өз елінен қашқан аталастарынан қол жинап, қайта өз елін, билікті қолына алады... » Енді, осы мәліметтерді салыстыра талдап көрейік. Алғашқы аңыздағы түріктердің тайпа көсемі Абан бу мен Қазыбек бек нұсқасындағы Азан (Дәу) немесе Азан би, бір адам екені анық. Бұл жерде түріктер тайпасының арғы аталары деп үйсін тайпасы айтылып отыр. Ал, қасқыр ұлы – Ичжини шиду Абан бу ұлы, Елжау би Нәнді би ұлы және Елсау би Дәу (Азан би) ұлы – бір бала, тек бір аңызда баланы қасқыр емізсе, екіншісінде – барыс емізген. Барыс емізді деген мәлімет басқа ешбір аңызда кездеспейді, сондықтан дұрысы – бөрі емізген деген нұсқа. Бұл екі аңызды қытай жазбаларынан келтірілген нұсқа жақсы толықтырып тұр. Жалпы, қытай нұсқасы тарихи және логикалық жағынан алғанда, толық және дұрыс нұсқа. Мұнда үйсіндердің күн биі Нәнді би жаулары – ұлы иозылар , шапқыны кезінде өліп, баласы Елжауды ағайыны Боже Оңқа шөпке жасырады. Мұндағы Нәнді би деген ат Қазыбек бек нұсқасындағыДәу (Азан би) атымен сәйкес. Нән деген сөз үлкен, ірі, дәу дегені білдіреді ғой. Нәнді би дегені Нән би немесе Дәу би дегенмен бірдей. Жер аттары да бұл нұсқаларда бірдей – Чилан және Шүлен. Тірі қалған Елжау (Елсау) ер жетіп, өз елінің билігіне қолы жетеді. Бір аңызда ол hүндердің қамқорлығымен, көмегімен делінсе, екіншіде арғын ағайындардың көмегімен қалы жетті дейді. Бұл жерде hүндер (гүндер) және арғындар (арғ гүн) бір елді мегзеп айтылып отыр. Осыдан, арғындар – гүндер, немесе гүндердің бір бөлігі екендігін пайымдауға болады. Қазыбек бектің кітабына Елсау бидің туған –өлген жылдары келтірілген: «...Дәудің ұлы Елсау мұсылман жылдығынан тоғыз жүз жыл бұрын Шүлен деген жерде дүниеге келіп... ...Елсау би дүние салып, осыдан 1980 жыл бұрын қайтқан соң...». Осы деректермен есептесек, хижрадан 900 жыл бұрын туса, ол уақыт –б.з.д. 278 жыл болып шығады. Ал, Қазыбек бидің кітап жазған уақытынан (1776 жыл) 1980 жыл бұрын дүние салса, ол кез –б.з.д. 278 жыл туып, б.з.д. 204 жыл өлген, 74 жасқа келген. Ол гүн тарихы бойынша Қожақ хан, Тұман және Мөде Алып тәңіріқұттардың тұсында өмір сүрген. Ал, Көкбөре хикаясының оқиғасы гүн билеушісі Қожақ ханның тұсында, мөлшермен б.з.д. 277-276 жылдарда (Елсаудың 1-2 жасында) болған. Гүн тәңіріқұты –Қожақ хан шаңию өз заманында б.з.д. 280-240 жылдарда билік құрған еді. Үсінінің атақты Елжау биі өсіріп, тәрбиелеп, алдына бұрынғы үйсіндердің қалғаны мен басқа да түріктерден жиып, ел салып берген осы Қожақ хан шаңию еді. Шәкәрім Құдайбердіұлының шежіресінде: «Үйсін (усун) әртүрлі түріктерден жиылып, ел болған халық еді» деп жазған. Қорытындылай келгенде, Көк бөрі емізіп, құстар ет әкеліп беріп аман қалған, киелі танылған билеуші жалпы түріктің билеушісі емес, ол кездегі түріктің шағын бір тайпасы- үйсіндердің күнби еді. Көк бөріні киелі тотем ретінде қастерлеу жалпы түріктерге емес, үйсіндерге ғана тән. Мысалы, ағын,найман,керей,қыпшақ,жалайыр,алшын ж.б. тайпаларда Көк бөріні кие тұтып, ту етіп көтермейді. Бір қызық жай, үйсіндерден басқа, бөрілі байрақты Кавказдағы шешен халқы ұлттық туымыз деп қабылдаған. Шешендердің ерте замандарда үйсін бірлестігінде болуы да ықтимал. Үйсіннің Шапырашты руынан шыққан атақты ақыны Сүйінбай Аронұлының: Бөрі басы-ұраным, Бөрілі менің байрағым. Бөрілі байрақ көтерсе, Қозып кетер қайдағым...Деп толғау осындай жайларда аңғартса керек.Л.Н.Гумилев өзінің «Хуандар» деген кітабында алғашында үйсіндердің әлсіз болғанын былай деп жазған:«Жалпы хундармен салыстырғанда Үйсін әлсіз де дәрменсіз бейшара мемлекет болған. Кінәздар мен олардың жасақтарын толқытатын құштарлық бұларда да, аналарда да бірдей еді, бірақ Хунну (гүн мемлекеті Қ.Ж.) бауырқанған теңізге ұқсаса, үйсіндер шалпылдаған қарасу сияқты болатын. Этникалық жағынан бір- бірінен айнымайтын екі халықтың басты айырмашылығы осындай тұғын. Үйсінінің бұдан кейінгі трихы уақыр – түйек ұрыс – керістен, нақақ арыздардан, сатылғандық пен опасыз өлтірулерден тұрады, сондықтан да кісіні қызықтырмайды...».Гүндер үйсіндерге өздерінің басты шекарасын қорғауды тапсырады. Үйсіннің жас гуньмосы Елсау би ұлы йозылардан (юечжи) кек алу үшін шаньюйден рұқсат алып Іле алқабына басып келді. Ұлы иозыларды (юечжилерді) жеңіп, батысқа қуалап жібереді... Б.з.д. 165 жыл мөлшерінде юечжилер Сырдариядан өтіп, грек – бактрия жұртына келеді.Юечжилер тастап кеткен Жетісуды үйсіндер келіп басады. Бұл кез Елсау би заманынан 100 жылдай кейінгі уақыт болатын. ЖЖетісудағы сақтар мен ұлы иозылардың қалғаны үйсіндермен араласып кетеді. Осыдан кейін үйсіндер күшейіп, гүндерден бөлінбекші болады. Олар мөлшермен б.з.д. 158-154 жылдарда, гүндер қытайдп соғыс жүргізіп жатқанда бөлінген сияқты. Бұл кезде үйсін бірлестігінде 120 мың шаңырақ, 630 мыңдай адам болған, небәрі 16 шенеунігі болған. Әскерлері 188 мың адам болыпты. Үйсіндердің батысында қаңлылар көп жауласқан. Гүндерден бөлінген үйсіндер қытайлармен жақындасып, гүн мемлекетін құлатуға белсенді түрде қатысқан. Шәкәрім бойынша үйсіндер қырғыздармен тегі бір, туыс халық. Жалпы түрік тарихын талдай саралап отырсаң, көзге түсетін заңдылық - түріктер үнемі бүкіл алашты біріктіруге тырысып, алып державалар құрып отырған. Оған айқын мысалдар, алғашқы Түрік мемлекетінен кейінгі Алаша хан мемлекеті, Татар хан әулеті мемлекеті, Оғыз хан империясы, гүндердің империясы, эфталиттер (қаптал гүн) мемлекеті, Түрік қағанаты, Шығыс ханның татар-монғол империясы, Ақсақ Темір мемлекеті. Қайталап айта кететін жай –бұл державаларды құрудағы басты мақсат-неғұрлым көп елдерді, жерлерді жаулап алу емес , бытырап кеткен түріктерді жиып, бір орталыққа бағынатын күшті мемлекет құру болып табылады. Осылай еткенде ғана түрік халқының құрып кетпейтінін, гденіп өркендейтінін сол замандардағы дана, көрген ел басшылары жақсы түсінген. Мұны кейінгі жасанды «тарих» керісінше түсіндіріп еледі.....

Әдебиет:1.Әбілғазы. Түрік шежіресі. А. «Ана тілі» 1992. 2. Қадырғали Жалайыр Шежірелер жинағы, А. «Қазақстан» 1997. 3. Шапырашты Қазыбек бек Тауасар ұлы. Тұп-тұқияннан өзіме шейін. А. «Жалын» 1993. 4. Шәкәрім Құдайбергенұлы. Түрік , қазақ, қырғыз hәм хандар шежіресі. А. «Ол-Жас», 2004. 5. Л.Н.Гумилев.Хундар.А. «Қазақстан»1998. 6. Л.Н.Гумилев. Көне түріктер. А. «Білім»1994. 7.Н.Я.Бичурин (Иакиф). Собрание сочинений о народах, обитавших в Средней Азии в давние времена . І-том. А. «Жалын»1998.
Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Згарбаева Гулім Елубайқызы
Жарияланған уақыты:
2018-12-06
Категория:
Мадениеттану
Бағыты:
Мақала
Сыныбы:
Басқа
Тіркеу нөмері:
№ C-1544064061