Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

Мақал-мәтелдердегі әдеби-теориялық ұғымдарды оқыту арқылы оқушының функционалдық сауаттылығын дамыту.
Материал жайлы қысқаша түсінік: "Мақал-мәтелдердегі әдеби-теориялық ұғымдарды оқыту арқылы оқушының функционалдық сауаттылығын дамыту" мақала
Материалды ашып қарау
Мақал-мәтелдердегі әдеби-теориялық ұғымдарды оқыту арқылы оқушының функционалдық сауаттылығын дамыту.

Көркем сөз өнерінің тілдік және әдеби бұлақтары санатына жататын мақал – мәтелдер мән – мазмұнының тереңдігімен, өткірлігімен, өміршеңдігімен ерекшеленеді. Көлемінің ықшамдығына қарамастан, бейнелі тілдік бірліктер нақты да күрделі ойдың себеп – салдарын, халықтың өмір тәжірибесінің қорытындысы мен дәлелін қатар білдіреді. Онда халықтың тарихы, саяси өмірі, тұрмыс – тіршілігі, дүниетанымы, рухани және материалдық мәдениеті жан – жақты көрініс тапқан. Терең ойды аядай қалыпқа сыйғызған халық даналығын, шешендігі мен асқан шеберлігін танытатын да осы ұлттық сипатқа ие тұрақты орамдар. Әрбір халықтың тарихи даму кезеңдеріндегі сан алуан өзгерістер тілдің грамматикалық – лексикалық жүйесінде өзіндік із қалдырып отырғаны белгілі, алайда өзінің тұлғалық және мағыналық біртұтастығын сақтап қалған тілдік бірліктер — мақал-мәтелдер. Мақал-мәтелдер халықтың кейінгі ұрпаққа қалдырған өсиеті, өмір сүру әрекетінің ережесі секілді қымбат мұра. «Сөздің көркі — мақал» деп тегін айтылмаған. Мақал-мәтелді айтылатын оймен орайластырып, орынды колдансақ, сөзіміз мірдің оғындай өткір, көңілге қонымды көркем әрі бейнелі болады. Мақал-мәтелдер аз сөзбен терең мағынаны беретіндіктен, өте ұтымды болады, сөйлеген адамнын шешендігін, ой ұшқырлығын, тапқырлығын байқатады. Мақал мен мәтелдер халық санасында талай жылдар мен ғасырлар бойында қалыптасып, тұрақталып қалған да, сөйлегенде дайын тілдік құбылыс ретінде қолданылады. Бұл жағынан келгенде, яғни құрамындағы сөздердің тұрақты болуы, дайын тілдік құбылыс ретінде қолданылуы және ойға әсерлі де әсем, көрікті де көркем мән үстеуі жағынан, макал-мәтелдер тұрақты тіркестерге жақын болып келеді. Сөйлем құрылысы, ішкі мазмұны жағынан мақал мен мәтелдердің өз ішінде ерекшелігі байқалып тұрады. Мақалдарда тиянақты, тұжырымды ой айтылады, құрылымы жағынан бір немесе бірнеше сөйлемнен құралып, алдыңғы ой кінші ойдың шарты түрінде келеді.Мысалы: Қалауын тапса, қар жанар.Ер жігіттің екі сөйлегені — өлгені.Еменнің иілгені — сынғаны.Жақсыдан шарапат, жаманннан кесапат.Өз басыңды дауға берсең де, жолдасыңды жауға берме. Мәтелдерде негізгі айтылатын ой-пікір астарлы, сілтеме — ишара түрінде беріледі. Мысалы: Күш атасын танымас.Айласыз батыр алдырар.Нар тәуекел — ер ісі.Ер есімі — ел есінде.Мақал-мәтелдердің көпшілігі ауыспалы, келтірінді мағынамен беріледі.Мысалы: Әркімнің өзі шығар биігі бар.Кісінің шырайына қарама, райына қара.Оқ жетпес жерге қылышыңды суырма. Мақал-мәтелдер – халық даналығының қазына байлығы. Олар ғасырлар бойы қалыптасып, сол халықпен мәңгі бақи бірге жасап, біте қайнасып кеткен дүние. Сондықтан да оны жұртшылық жадына сақтап, өзінің күнделікті өмірінде, өзара қарым-қатынасында пайдаланады. Мақал мен мәтелге бай халықтың бірі – қазақ халқы. Қазақ халқының мақал-мәтелдерінің шығу тегі жөнінде айтар болсақ, А.Байтұрсынұлы: «Мақал да тақпаққа жақын салт-санасына сәйкес айтылған пікірлер. Тақпақтан гөрі мақал маңызы шын келеді. Мәтел дегеніміз кесегімен айтылатын белгілі-белгілі сөздер. Мәтел мақалға жақын болады. Бірақ мақал тәжірибеден шыққан ақиқат түрінде айтылады. Мәтел ақиқат жағын қарамай, әдетті сөз есебінде айтылады» ─ деп көрсеткен болатын. Демек, мақалда тұрмыста қолданылып жүрген сөздеріміз шындықпен астасып келіп, мақалдап, шешен тілмен айтылатын сөздер болса, ал мәтелде тұрмыста қолданылатын сөздердің шындыққа жанаса қоймай, кесегімен айтылатын сөздердің қатарына жатқызуға болады.Қазақ мақал-мәтелдерінің бастау көзі сонау Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінен бастау алады. XII-XIII ғасырлардан бізге жеткен жазба ескерткіштердің тілінде мақал мен мәтелдер баршылық. Мысалы: Орхон жазбаларында: «Бастыны еңкейтіп, тізеліні бүктірген» («Күлтегін» жырынан), «Өлімнен ұят күшті» («Тоныкөк» жырынан) деген мақал-мәтелдерді кездестіреміз. Ал Махмұт Қашқаридің «Дивани лұғат-ат түрік» сөздігінен: «Ұлы болсаң, кішік бол, халық үшін бәлік бол», ал «Құдатғу біліктен»: «Біліп сөйлеген білекке саналар, білімсіз сөз өз басын жояр» дейтін мақал-мәтелдерді байқауға болады. Бұл деректерге сүйене отырсақ, мақал-мәтелдердің бастауы сонау көне ескерткіштерден бастау алып, шығармалардың тілінде қолданыста болғанына көз жеткіземіз. Мақал-мәтелдер негізінен халық аузында ауызша сақталған. Ал, оларды нақты жинап, қағаз бетіне түсіру, баспасөз беттерінде жариялау – XVIII ғасырдың II жартысынан басталады.Қазақтың мақал-мәтелдерін алғаш қағаз бетіне түсірген ғалым – Шоқан Уәлиханов. Шоқан Уәлихановтың «Таңдамалы шығармалар» еңбегіндегі біршама мақал-мәтелдер әлі күнге дейін өз құндылығын жойған жоқ. Сол уақыттан бері қазақ мақал-мәтелдері түрлі жинақтарда, хрестоматияларда жазылып, жарияланып келді. Ш.Ахметовтың құрастыруымен шыққан «Қазақ балалар әдебиетінің хрестоматиясында» бірнеше тақырыптағы мақал-мәтелдер берілген. Сонымен қоса, қазақ мақал-мәтелдерін жинап, жариялауда: Ш.Ибрагимов, М.Терентьев, Ы.Алтынсарин, Я.Лютшь, Ф.Плотников, И.Гродеков, А.Васильев, П.М.Мелиоранский, Ә.Ә.Диваев, Н.Ф.Катанов, Н.Н.Пантусов, В.В.Катаринский, Ө.Тұрманжанов, М.Әлімбаев, Ә.Нұршайықов, Н.Төреқұловтарды атап көрсетуге болады. Қазақ халық ауыз әдебиетінің нұсқалары, соның ішінде Қазан төңкерісіне дейінгі әдебиетте 1879 жылы Орынборда шыққан, 1906 жылы толықтырылып қайта басылған Ы.Алтынсариннің хрестоматиясының алатын орны ерекше. Бұл хрестоматияда берілген мақал-мәтелдер бірнеше тақырыптарға бөлініп, жүйелі түзілген. Жоғарыда аталған жинақтарда берілген түсінік дәрежесіндегі бірен-саран шағын алғы сөздерде, жалпы халық ауыз әдебиеті жайында жазылған шолу мақалаларда айтылғаны болмаса, қазақ мақал-мәтелдері қырқыншы жылдарға дейін арнайы сөз болып зерттелген емес. Бұл кезеңдерде М.Әуезовтің 1927 жылғы «Әдебиет тарихында» С.Сейфуллиннің «Таңдамалы шығармалар» жинағында мақал-мәтелдер қазақ халық ауыз әдебиетінің бір саласы ретіне аталып, топтап мысалдар келтірілген. Мұнда Сәкен Сейфуллин мақал-мәтелдерді шешендік сөздердің бір саласы ретінде қарастырған. М.Әуезов 1940 жылдардың басында «Қазақ халқының эпосы және фольклоры» атты зерттеуінде қазақтың мақалдары мен мәтелдерінің тұлғасы өлең түрінде жасалатын, мазмұны халықтың негізгі кәсібі малшылықпен байланысты болатын екі ерекшелігіне көңіл бөлген. Қазақ мақал-мәтелдерінің зерттелуі шын мағынасында «Қазақ әдебиетінің тарихында» басылған Б.Шалабаевтың «Мақал-мәтел» атты ғылыми очеркінен басталады . Кеңес дәуіріндегі мақал-мәтелдерді жинау, жариялау жұмысы, әсіресе 50-жылдары әбден қанат жая бастады. Мақал-мәтел осыған дейін, көбінесе республикалық газеттер бетінде ғана жарияланып келсе, енді «Қызыл ту», «Оңтүстік Қазақстан», «Ленин жолы», «Есіл правдасы», «Коммунизм жолы» сияқты облыстық газеттерде де жиі жарияланып, жарық көре бастаған. Мақал-мәтелдерді жан-жақты зерттеп талдағандардың бірі – Мәлік Ғабдуллин. Ол «Қазақ халық ауыз әдебиеті» атты еңбегінде қазақ мақал-мәтелдерін жинап, бастырушыларды атай кетіп, оның жанрлық табиғатын, әдеби-әлеуметтік мәнін анықтайды. Н.Төреқұловтың 1957 жылы шыққан «Қанатты сөздер» атты жинағына бірнеше мақал-мәтелдер енген. Соңғы кезеңдерде балаларға арналып шығарылған жинақтарда мақал-мәтелдер көптеп кездеседі деп айтуға боларлықтай. Оларға М.Жаманбалиновтың, Қ.Баянбайдың, Е.Елубаевтың, С.Қалиевтің , Е.Ерботинның, Б.Кірісбаевтың т.б. жинақтарын атап көрсетуге болады. «Бәсекеге қабілетті дамыған мемлекет болу үшін біз сауаттылығы жоғары елге айналуымыз керек. Қазіргі әлемде жай ғана жаппай сауаттылық жеткіліксіз болып қалғалы қашан. Балаларымыздың, жалпы барлық жеткіншек ұрпақтың функционалдық сауаттылығына да зор көңіл бөлу қажет. Балаларымыз қазіргі заманға бейімделген болуы үшін бұл аса маңызды» (Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты). Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытудың 2012-2016 жылдарға арналған ұлттық жоспарында оқыту нәтижесін бағалау жүйесін жаңартуды, оқушы білімін «білім- түсіну -қолдану — жинақтау — бағалау» Блум жүйесі бойынша бағалайтын жаңа көзқарасты ұсынады. Блум жүйесінің алты деңгейі балаға әр деңгейдегі сұрақтарды қою мен тапсырмаларды орындату арқылы ойлау қабілетін қарапайымнан күрделіге қарай бағыттауды көздейді. «Ұлттық жоспардың басты бірінші тетігі — әдістемені және оқытудың мазмұнын түбегейлі жаңарту … және жаңа инновациялық технологияларын енгізу деп айтуға болады». Оқушының сыни ойлауын дамытуға бағытталған жаңа инновациялық «Оқу мен жазу арқылы сыни ойлауды дамыту» жобасының да басты міндеттерінің бірі — ұстаздардың жаңаша ойлай алатын, өз мәселесiн өзi шеше алатын адам тәрбиелеуге жәрдемдесуі, ұстаздардың дәстүрлi сабақ беруден өзгеруiне, балаға бағытталған сабақ процесiн ұйымдастыра алуы, сабағын белсендi, оқушымен тең құқылы дәрежеде жүргiзуі, жобаның философиясын терең меңгерген ұстаздардың шәкiрттерiн өз пiкiрiн ашық айтып, өзара шынайы сұхбат жүргiзетiн, рухани жағынан дамыған жеке тұлға ретiнде дамуына ықпал жасауы болып табылады. Қазіргі оқытудағы басты мақсат- оқушыларға таза білімнің өзін бере білу емес, бүгінгі алған білімін өмірлік қажеттіліктеріне сай пайдаға асыра білуге үйрету. (Дьюидің білім философиясы-бүгінгі білім беруде). Функционалдық сауаттылық – адамның сыртқы ортамен қарым-қатынасқа түсе алу қабілеті және сол ортаға барынша тез бейімделе алуы мен қарым-қатынас жасай алу деңгейінің көрсеткіші. Олай болса, функционалдық сауаттылық тұлғаның белгілі бір мәдени ортада өмір сүруі үшін қажетті деп саналатын және оның әлеуметтік қарым-қатынас жасауын қамтамасыз ететін білім, білік, дағдылардың жиынтығынан құралады. Ал кең мағынасында ол тек білік пен білімділік әлеміне барудың жолы ғана емес, ол – ұлттың, елдің немесе жеке адамдар тобының мәдени және әлеуметтік дамуының өлшемі. Осындай сапалық сипаты тұрғысынан қарағанда функционалдық сауаттылық жеке адамды дамытудың тетігі ретінде қолданылады. Сауаттылық тұлғаның тұрақты қасиеті болып табылатындықтан, функционалдық сауаттылық сол тұлға меңгерген белгілі бір білім-біліктерден көрініс табады. Өйткені, функционалдық сауаттылыққа адам нақты білім алу кезеңдерінен өткеннен кейін қол жеткізеді. Бұл орайда білім белгілі бір сауаттылық деңгейін қамтамасыз ететін құрал және нақты іс-әрекеттердің нәтижесі ретінде қарастырылады. Ендеше, мемлекеттік тілді оқытуда білімнің түпкі нәтижесі деп саналатын құзіреттіліктердің біртұтас бірлігі ретіндегі функционалдық сауаттылықтың мәнін, рөлін айқындау,оны мектеп тәжірибесіне ендіру уақыт талабы. Л.С.Выготский: «Егер мұғалім бір нәрсені жақсы меңгертуді ойласа, оның қызықты болуын қамтамасыз етуі керек» -дейді. Қазақ тілінің қыр-сырын оқушыларға ереже-қағидаларға ғана сүйеніп оқытуға болмайды, себебі, бұлай оқыту оқушыларды жалықтырып жібереді, әрі жаңа мағлұматтарды игеруге толық мүмкіншілік бермейді.Осы ретте, бүгінгі таңда мақал-мәтелдерді оқытудың мақсаты мен бағыты толық жүзеге асып жатыр ма деген сұрақ туындайды. Жаңа тақырыптарды өткенде мақал-мәтелдермен, олардағы әдеби теориялық ұғымдармен байланыстырып отырған дұрыс. Бұл жерде пән аралық байланысты, яғни әдебиет пәнімен байланыс жүзеге асып отырады. Мысалы, зат есмді өткенде туыстық атауларды түсіндіріп, соған орай бірнеше мақалдар айтқызып, қандай әдеби теориялық ұғымдарға сәйкес келетінің табуға, ретті жерлерде қолдана білуге үйретуге болады. Мысалы, «Ата көрген - оқ жонар, ана көрген – тон пішер», « Жігіттің жақсысы – нағашысынан, үйдің жақсысы – ағашынан», «Қызым саған айтам, келінім сен тыңда», «Ағасы бардың жағасы бар, інісі бардың тынысы бар», «Абысын тату болса – ас көп, ағайын тату болса – ат көп», «Жақсы қыз жағадағы құндыз, жақсы жігіт көктегі жұлдыз» т.б. Әр тақырыпты өткенде мазмұнына қарай іріктеп отыру керек. Ендеше, мақал-мәтелдердегі әдеби - теориялық ұғымдарды оқыту - оқушылардың функционалдық сауаттылықтарын дамыту жолдарының бірі ретінде қарауымыз керек. Мысалы, Метафора(ауыстыру)-екі нәрсені, құбылысты, салыстыру мен жанастырып жақындату негізінде жасалған, астарлы тың мағына беретін бейнелі тәсіл. Мысалы, «Әліппенің ар жағы — білім бағы», «Кітап пен ғылым —тілсіз мұғалім», «Оқу білім бұлағы, білім өмір шырағы». Гипербола(әсірелеу)- өмірде кездесетін әртүрлі құбылыстарды немесе белгілі бір нәрсені шамадан тыс асырып айту тәсілі. Мысалы, «Көп түкірсе- көл», «Тіл тас жарады, тас жармаса, бас жарады». Градация (дамыту)- алдыңғы сөзден соңғы сөзді, алдыңғы ойдан соңғы ойды, алдыңғы құбылыстан соңғы құбылысты асыра, асқақтата түсу, түйдектеу.Мысалы, «Халықты қаңсылату – обал, жылату – мейірімсіздік, тамақ үшін сату - иттік». Теңеу – ұқсас ортақ белгілердің негізінде бір затты екінші затқа теңеу арқылы сипаттау. Мысалы,«Cөз атасы — құлақ,су атасы — бұлақ», «Ғылым — теңіз, білім — қайық», «Құран сөзi — Құдай сөзi», «Тiл — қылыштан өткiр», «Білімі жоқ ұл — жұпары жоқ гүл», «Өмірдің өзі — ұлы ұстаз». Кейіптеу – әр түрлі жан-жануарларды, табиғат құбылыстарын, жансыз нәрселерді адам кейпіне келтіріп суреттеу. Мысалы, «Тіліңмен жүгірме, біліміңмен жүгір». Параллелизм- екі нәрсені қатарластыра, жанастыра алып бейнелеу тәсілі. Мысалы, «Cөз — түпсiз, өмip — шексiз». Парадокс (күтпеген мағына) үйреншікті ұғым-түсінікте қарама -қайшы келетін не сырттай солай көрінетін ой-тұжырым, әдебиетте қарама-қарсы ұғымдарды жақындату, ұштастыру негізінде ойды әдеттегіден тыс, тосын, өткір түрде айту үшін қолданылады. Мысалы, «Асықпаған арбамен қоянға жетеді»т.б. Қорыта айтқанда, өмір шындығы және көркем шындық- көркемөнерде, оның ішінде мақал-мәтелдер өмір шындығына сүйеніп айтылған.Нақтылы өмір құбылыстарын, оның сырын, қайшылықтарын терең түсінбей, тебіреніп- толғанбай, сезінбей мақал-мәтелдер тумайды. Тарихи және қоғамдық шындық мақал-мәтелдердің бастау көздері болып табылады. «Мақал сөздің мәйегі» дегендей өмірге мақалдың қажеттілігін тудыра отырып, жас ұрпақтың санасының өсуіне ықпал ету, олардың функционалдық сауаттылық денгейін көтеру біздің, яғни ұстаздардың борышы. Пайдаланылған әдебиеттер

1. Әлімбаев М., «Өрнекті сөз – ортақ қазына», Қазақстан, 1967; 2. Ғабдулин М., «Қазақ халқының ауыз әдебиеті», Мектеп, 1974; 3. Жұмалиев Қ., Ақшолақов Т., «Қазақ әдебиеті», Мектеп, 2001; 4. «Қазақ әдебиеті» энциклопедиялық анықтамалық, Алматы, 2005; 5. Тұрғанқұлова Д., «Сөз сөйлеу», Мектеп, 2007; 6. ҚР-ның Президенті Н.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты халыққа Жолдауы; 7. Қазақтың мақал-мәтелі, Алматы, 1950.

Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Жумадилова Анар Қалибайқызы
Жарияланған уақыты:
2018-12-05
Категория:
Аттестаттау материалдары
Бағыты:
Ғылыми жұмыстар
Сыныбы:
Басқа
Тіркеу нөмері:
№ C-1543982073
333
444
555
666
7
888
999