Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

Мақала "" Есту қабілеті бұзылған балалардың сөйлеу тілін дамыту "
Материал жайлы қысқаша түсінік: Материал сурдопедагогтарга арналған
Материалды ашып қарау
Есту қабілеті бұзылған балаларға арналған мектеп интернатының алдына қойған басты мақсаты есту қабілеті бұзылған балаларды қоршаған ортаға бейімдеу және сөйлеу тілін дамыту болып табылады. Сөйлеу тілі қарым – қатынастың маңызды бір түрі болып табылады және қоршаған ортаға бейімделуге мүмкіндік береді. Қарым қатынас бала дамуында маңызды фактор болып табылады. Естімейтін және нашар еститін балалардың сөздік қорлары өте кедей және сөйлеу тілінің дамуы өте тежелген, олар кейбір ең оңай заттардың атауларын, іс –әрекеттерді және белгілерді атай алмайды. Нашар еститін және естімейтін балалардың сөз және сөз мағынасын қабылдай алмайтындықтан арнайы түзету жұмыстары, байланыстырып сөйлеу тілі дағдыларын қалыптастыру іс – әрекеттері арнайы талаптарға сай жүргізіліп, естімейтін баланың байланыстырып сөйлеу тілі дағдылары қалыптастырлады. Сөзді қабылдау және оны ұғыну бір бірімен тығыз байланысты. Сөзді дұрыс қабылдамай тұрып оны ұғынуға болмайды. Ал естімейтін және нашар еститін оқушының дыбыстарды қадағаламауына байланысты сөзі таза болмайды, сондықтанда түзетіп, таза сөйлеуді талап етіп отыру аса қажет. Осы талаптарды үнемі орындау арқылы баланың байланыстырып сөйлеу тілі, сөз байлығы, сөз қоры молая түседі. Дайындық, бірінші сыныптарда жеке сөздерді айтқызу арқылы затты көрсетіп, дактильді пайдалану арқылы өз ойын жеткізсе, 2-3 сыныптарда заттарға байланысты сөздерді айтып, толық ойын жеткізу үшін мұғалім көмегін пайдалана отырып, сөзді байланыстырып сөйлеуге тырысады. Оқушыларға нұсқаулар, сұрақ қою арқылы сөздік қоры молая түседі. Мысалы: тұр, отыр, көрсет, алып кел, алып бер деген нұсқауларды орындау талап етіледі және оқушыдан істеген ісіне есеп беру талап етіледі және де бұл сөздер қоршаған ортасындағы заттардың атауын тануға көмектеседі. Мысалы: қарындаш бер, қаламды алып кел. Жаңа сөзді оқушымен таныстыруда оқушыға ол сөзді естіп немесе естіп көру арқылы қабылдауын дамыту керек, сурет арқылы немесе табличка қолдану арқылы. Оқушы дайындық сыныпқа келгенде аш, жап, отыр, тұр деген нұсқауларды өзім отырып, тұрып, ашып, жауып көрсетіп бірнеше рет көргенен кейін оқушы өзі қайталап, есеп береді. Бала жинақтаған сөз қорларын, тұрмыста, қарым-қатынаста пайдалану қажет. Бала заттың атын атап айта білумен қатар, оны сипаттай да білулері керек. Мысалы: кітап, қалың кітап, жұқа кітап; алма, алма домалақ, алма қызыл деп сипаттау керек. Бұл дайындық, бірінші сыныптарда. Сыныбы жоғарылаған сайын сөздік қорын молайтып, сөйлеу тілін; соның ішінде сұрақтарға толық, кең көлемді жауап беру. Оқыған ертегі, мәтінді қысқаша айту, суретке қарап сөйлем құрастыру, бір обьектіні суреттеу. Суреттер бойынша сөйлем құрау, өзінің іс әрекеті туралы және сюжетті сурет бойынша байланыстыра әңгіме құрастыру. Сурет бойынша мәтін құрастыру баланың ойын, тілін дамытумен бірге оқушыларды суреттің мазмұнын түсінуге үйретеді. Көрнекі құралдарды пайдалану арқылы (суреттер, муляж, ойыншықтар) жаңа сөздің мағынасын түсіндіруге болады:
  • Оқушылар жаңа сабақты, материалды оңай қабылдап, тез меңгереді.
  • Оқушылардың ынтасы артады
  • Сурет бойынша оқушы заттың атын, түсін біледі.
  • Сөйлеу тілі есту қызметінің нашарлауына тікелей тәуелді. Естімейтін балалар нашар еститін балаларға қарағанда даму деңгейі төмен. Естімейтін балалар сөйлеу тілін арнайы оқыту барысында ғана меңгереді, ал нашар еститіндер өздерінің есту қызметінің қалдығы көмегімен, сөздік қорын аз болса да жинай алады. Мысалы: бірінші сыныпта 9 оқушының 4 оқушысы келгеннен нашар еститін оқушы, олар келгенде кішкене болсада сөздік қорлары болды аттарын, тегін, ата-анасының атын, кейбір заттардың жеке аттауларын біліп келді. Дұрыс айта алмасада ұқсатып айтады. Ал қалған естімейтін бес оқушының мүлдем сөздік қоры болған жоқ. Олар өз аттарын, тегін білмеді. Аты-жөні, басқада зат атаулары дактиль, табличка қолдану арқылы оқытылып, үйретілді. Бұндай балаларда жиі кететін қателіктер:
  • Синтаксистік байланыстың үйлесімділігі мен ережесінің бұзылуы
  • Жалғауларды дұрыс айтпау, артық шылау сөздерін қосу, ауыстыру
  • Сөздерді дұрыс қолданбау
  • Сөйлем мүшелерін тастап кету
  • Әр оқушының қабілет ерекшелігінде ескеру керек. Қабілеті төмен оқушыға жеңіл сөздік материал, белсенді оқушыға күрделі сөздік материал беріледі. Жас ерекшелігінде ескереміз. Жасы үлкен оқушыларға 5-6 сынып оқушыларына «Талдықорған әсем қалам» деген тақырып алсақ, ғимарат, зәулім деген таныс емес сөздер алсақ, ол сөздің мағынасы түсіндірілгеннен кейін сол сөзге сұрақтар қоямыз; Талдықорғанда қандай әдемі зәулім ғимараттар бар? Саған қай ғимарат ұнайды? Жеке сабақта дайындық сыныптан бастап әрбір кезеңде, яғни ұйымдастыру кезеңінен бастап есту қабілетін дамыту кезеңіне дейін сөйлеу тілін және сөздік қорын дамытамыз. Ұйымдастыру кезеңінде дайындық сыныпта қысқа сұрақтар қойылады ары қарай сұрақтар көлемі ұлғая түседі. Оқушыларды бір сөзбен емес толықтай жауап беруге үйретеміз. Әр сабақта әр түрлі сұрақтар қойылады. Сұрақтар қою арқылы сөздік қорын, сөйлеу тілін дамытамыз. Сөздік қорын кеңейтеміз. Шыраймен жұмыс істегенде артикуляциялық аппараттардың атауларымен (ерін, тіс, азу тіс, таңдай) таныстырамыз. Тіл жаттығу кезінде де жаңа сөздермен танысады «күрекше» «алдыбақан» «түтікше». Бұл таныс емес атаулардың мағынасы сурет арқылы түсіндіріледі. Есту қабілетін дамытуда бір тақырып бір аптаға беріледі. Сол тақырыпта кездескен таныс емес жаңа сөздер сурет арқылы, ұстап көру арқылы, соған ұқсас таныс сөздер арқылы түсіндіріледі. Мысалы: ұлпа қар, жұмсақ, жеңіл деп түсіндіріледі, мақта сияқты ұлпа, жұмсақ, жеңіл екенін мақтаны ұстап көру арқылыда түсіндіруге болады. Сөйлеу тілінің жалпы дамымауы, яғни дыбыс айтуының бұзылуы, сөздік қорының мардымсыз толығуы және байланыстырып сөйлеу тілінің қалыптасуы қарым қатынасқа түсуіне қиындық әкеледі, сол себепті айналасындағы адамдармен қарым-қатынасын шектейді. Демек нашар еститін және естімейтін оқушылардың сөйлеу тілін жетілдіруде нақты айтқанда сөздік қорын молайтуды тек жеке сабақта емес мұғалім, тәрбиеші сабақтарында да дамытады. Мұғалім, тәрбиеші, жеке сабақ мұғалімі өзара тығыз қарым-қатынас жасап отырса сөздік қоры, сөйлеу тілі молаяды. Сол үшін балада қарым-қатынас тілінде сөздік қорын молайтып, грамматикалық, жағын және дыбыстарды дұрыс айтуын қалыптастыру керек.







    Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Байболатова Медина Болатбековна
    Жарияланған уақыты:
    2019-06-12
    Категория:
    Коррекциялық мектеп
    Бағыты:
    Мақала
    Сыныбы:
    1 сынып
    Тіркеу нөмері:
    № C-1560337717
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999