Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
Өнегелі оқушы
Материал жайлы қысқаша түсінік: сыныптан тыс іс-шара
Материалды ашып қарау
«ӨНЕГЕЛІ ОҚУШЫ» САЙЫСЫМақсаты: Бүнінгі өскелең ұрпаққа туған халқының замандар бойы қалыптасқан тіршілік қағидасы мен қол үзіп қалмауын,тарих қойнауында жатқан мағлұматтарды зерделеу, оны болашақ игілігіне жарату. Жөргегінен ұлттық мәйекпен жарытып, ұлттың өзіндік мінез, өзіндік сана, өзіндік даналық қалыбын қалыптастыратын салт - дәстүрге ден қоюға бағыттау. Сондай - ақ қазақ халқының, оның ішінде халықтық тәрбие көзін тереңірек білгісі келген, жалпыұлыттық салт- дәстүрден өз жан дүниесіне азық боларлық алтын арқау іздеген жастарға берері мол.«Ұлт тәрбиесі баяғыдан бері сыналып келе жатқан тастақ жол болғандықтан, әрбір тәрбиеші сөз жоқ, ұлт тәрбиесімен таныс болуға тиіс... сол ұлт тәрбиесімен тәрбие қылуға міндетті» деп Мағжан Жұмабаев айтқандай біздің тәрбиешілеріміз де бағыт – бағдар беріп өз тобының үміткерлерін алып келіп отыр. Ендеше сайысымызға қатысатын барлық үміткерлерімізді сахна төріне шақырамыз!1. Сақ Абзал «Жасқыран» тобы2. Жұмабек Ернұр«Жасұлан» тобы3. Нұрлыбай Жансая«Достық» тобы4. Ералы Салтанат«Әдемі - ай» тобы5. Науатбек Аяжан «Парасат» тобы6.Тәжі Шынар «Көркем» тобы7. Сюндик Жадыра «Жасқанат» тобы8. Серікбай Аяжан «Асыл» тобыСайысқа қатысушы үміткерлерімізбен таныс болсақ сайыстың бөлімдерімен танысайық!1. «Білгенге маржан» 2. «Ұлттық киімдер»3. «Алтын емес, салтым қымбат» 4. «Киелі сандар сыры» 5. «Сөз мәйегі - мақал» 6. «Кім жылдам?» Сайыс бөлімдерімен таныс болсақ «өнегелі оқушыны» анықтайтын, әділ бағасын беріп, талдап, саралайтын сарапшыларымызбен таныс болыңыздар!1––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––2––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––3––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––Сарапшыларымыз бен таныс болсаңыздар бірінші «Білгенге маржан» бөліміне кезек берсек. Бұл бөлім бойынша сайысқа қатысушы барлық үміткерлерімізге бірдей тесттік сұрақтар беріледі. Әр дұрыс жауапқа 5 ұпайдан беріледі.«Білгенге маржан» тест1. Президентіміздің балалық шағына арналған кино? а) «Менің балалық шағым» ә) «Балалық шақтың аспаны» б) «Үшқоңыр» 2. Халықтардың әдет – ғұрып, салт – дәстүрін зерттейтін ғылым?а) Географияә) Фольклорб) Этнография3. «Балқаш барысы» атанған қазақстандық боксшы кім?А) Генадий ГоловкинӘ) Василий ЖировБ) Бақтияр Артаев4. «Үме» дегеніміз не?А) Көммекке келгендерге берілетін асВ) Ойын сауық кешіС) Көмекке берілетін ақша5. «Абай жолы» романындағы Абай жақсы көрген ойын атын атаңыз? а) Ақсүйек ә) Тоғызқұмалақ б) Асық

6. «Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім адамзаттың қас жауы» деп қай ойшыл айтқан?а) Б.Момышұлыә) Абайб) Әл – Фараби7«Асан мен Үсен», «Әке мен бала» сынды мысалдардың авторы?А) Ахмет БайтұрсыновӘ) Сәбит МұқановБ) Ыбырай Алтынсарин8.Көктемде көгереді, жазда ырысқа бөленеді, күзде пісіп марқаяды, қыста қатаяды?А) ҚарбызӘ) ЖерБ) Алма9. Қазақтың кәсіби ұлттық биінің негізін салушы, қазақ биінің падишасы: А) Шара Жиенқұлова Ә) Гүлжан Талпақова Б) Ақмарал Леубаева

10 Ақсүйек ойыны қай уақытта ойналады? а) Қылаң атқанда ә) Ымырт жамылғанда б) Сәскеде









Бірінші «Білгенге маржан» бөліміндегі сайыскерлеріміздің жинаған ұпай санын біле кетсек.

1. Сақ Абзал «Жасқыран» тобы2. Жұмабек Ернұр«Жасұлан» тобы3. Нұрлыбай Жансая«Достық» тобы4. Ералы Салтанат«Әдемі - ай» тобы5. Науатбек Аяжан «Парасат» тобы6. Тәжі Шынар «Көркем» тобы7. Сюндик Жадыра «Жасқанат» тобы8. Серікбай Аяжан «Асыл» тобы

«Қазақтың ұлттық киімдері» Қазақ халқының қол өнері көне заман тарихымен бірге дамып, біте қайнасып келе жатқан бай қазына. Оның бір ұшығы туысқан Орта Азия халықтарының және орыс халқының қол өнерімен де ұштасып жатыр. Қол өнерінің басты бір саласы — киім тігу. Ерте заманнан күні бүгінге дейін өзінің қадір - қасиетін жоймай, қол өнерінің озық үлгісі ретінде ғана емес, әрі әсем, әрі ыңғайлылығымен де пайдаланудан қалмай келе жатқан қазақтың ұлттық киімдері әлі де аз емес. Бұл бөлім бойынша берілген сұраққа толық жауап берілсе, 10 ұпай беріледі.
  • Қазақтың ертеден қалыптасқан ұлттық бас киімі , оны бағалы аң терісінен және жас төлдің- етірісінен тігеді. Оның жаздық және қыстық түрлері болады. Терінің түріне қарай бұл бас киім әр алуан аталады. Құндыз, сусар, кәмшат, жанат, түлкі  елтірі т. б. деп аталады. Оны ерлер де, қыздар да киеді . Бұл бас киімнің төбесі көбінесе алты сай (қиық) , төрт сай болып келеді. Бұл бас киім қалай аталады? (Бөрік)
  • Аяқ  киімнің бір түрі , оны былғарыдан, шегіреннен, құрамнан тігеді. Көбінесе  қонышты астарланып, көмкеріледі. Ал ұлтары жалаң қабат болады. Ол тарамыспен ішкі жағынан жөрмеп немесе жара шаншыл өбістіре тігу арқылы ұлтарылады. Етікші тіккенде ең алдымен басын, қонышын жұқа былғарыдан, ұлтанын қалың былғарыдан пішіп алады. Одан соң тігісін ішіне қаратып, басын қондырады.Бұл — әрі жеңіл, әрі жұмсақ аяқ киім.Ол әсіресе тазалық үшін аса қолайлы. Бұл аяқ киім қалай аталады? (Мәсі)
  • Биік төбелі, маңдайы, екі құлағы бар, желке, жотаны жауып тұратын артқы етектен тұратын, аңның, малдың терісінен тігілген қысқы баскиім. Суықтан, бораннан қорғайтындай мол пішіледі. Сыртын берік және жақсы, қымбат маталармен тыстайды. Оның іші тері, сырты шағи, пүліш, барқыт, дүрия, тағы басқа матамен тысталады. Бұл бас киімнің құлағы мен етегінің төбемен жалғасқан жерін милық деп атайды. Бұл бас киім қалай аталады? (Тымақ)
  • Бұл –былғарыдан тігілген қонышсыз аяқ киім. Тігілуіне қарай көксауыр,шоңқайма, шекшек деп атаған.Әйелдерге және ер адамдарға арналған түрлері болады. Оюлармен әшекейленіп, шажамайы мен өкше сірісін, тұмсығын сыздықтап күміс, зер жіппен әдіптеген. Қазір сапиан терілерден ою-өрнек салып, зерлеп, лактап тігілгендер кездеседі. (Кебіс)
  • Қазақ  әйелдерінің дәстүрлі ұлттық бас киімі. Ақ матадан тігіліп, жиегі астарланады. Иекті айнала, маңдайды жауып тұратын екі жағын шықшыт дейді. Жас ерекшелігіне қарай көркемделеді. Жасы егделенген әйелдердің ою-кестесі жеңіл, сары, ақ жіппен сырылады. Жас әйелдердікі қызыл, жасылмен әшекейленеді. Алдын жақ деп атайды. Оны қол кестесімен кестелейді. Орта жастағы әйелдер, әжелер киеді. Белге дейін түсіп, шашты жауып тұратын ұзын ұшы құйрықша деп аталады.  Тек адамның бет-әлпеті ашық тұратын жері ойық болады. Бұл киім қалай аталады? (Кимешек)
  • Ішіне киізден астар салып, былғарыдан тігілетін жылы аяқ киім. Ол, негізінен, қыс бойы далада қызметте болатын малшыларға,  аңшыларға қолайлы. Жылқының, сиырдың терісінен иленген былғарыдан, көннен тігіледі. Ол түзу табан және қисық табан болып келеді. Малшылар қауымының талаптарына қарай қазіргі кезде фабрикалық тәсілмен көптеп өндіру қолға алынуда. Бұл киім қалай аталады? (Саптама етік)
  • Жеңсіз, жеңіл киім. Бір түсті қалың матадан, мақпалдан, жібектен, барқыттан, кейде гүлді мақпалдан, атластан (жас ерекшелігіне қарай) тігіледі. Оның екі өңіріне кесте тігіліп, ою-өрнек салынады, түйме орнына әшекейлі металл, яғни күміс қапсырмалар тағылады. Негізінен, бір түсті қоңыр матадан, ал жастарға ашық түсті, жолақ немесе түрлі түсті матадан тігеді. Етегі, әдетте, кең болып келеді. Алдынан түймеленеді. 18 – 19 ғасырларда қазақ халқы арасында кең тараған ұлттық киім.  Бұл киім қалай аталады? (Камзол)
  • Қазақтың ұлттық киімдерінің бірі, оны елтіріден, сеңсеңнен, әр түрлі аң терілерінен тігеді, сырты матамен тысталады. Тігілетін терінің түріне қарай: елтірі,   сеңсең, қасқыр, түлкі, пұшпақ, бұлғын т. б. деп аталады. Тігетін теріні шел майынан, көк етінен арылтып алған соң ашыған айран  жағып илейді. Қасқыр не түлкі терісінен тігіледі. Қысқы маусымда киюге арналған жылы киім. Бұл киім қалай аталады? (Ішік)
















  • Екінші бөлім бойынша үміткерлеріміздің жиған ұпай санын біле кетсек.1. Сақ Абзал «Жасқыран» тобы2. Жұмабек Ернұр«Жасұлан» тобы3. Нұрлыбай Жансая«Достық» тобы4. Ералы Салтанат«Әдемі - ай» тобы5. Науатбек Аяжан «Парасат» тобы6.Тәжі Шынар «Көркем» тобы7. Сюндик Жадыра «Жасқанат» тобы8. Серікбай Аяжан «Асыл» тобы

    «Әдет-ғұрып замандар бойы сыннан өтіп келеді. Өз дәуірінде ардақталып, ата-бабадан әулетке мұра болып ауысып,рудан руға, ұрпақтан ұрпаққа жетеді.Онсыз халық бет-әлпетсіз бейне, болымсыз тас мүсін тәрізді» деп В.Г.Белинский айтып кеткен. Ендеше үшінші бөлім «Салт – дәстүрім таусылмайтын байлығым» деп аталады. Сұраққа толық, дұрыс жауап берген оқушы ұяшықтағы ұпай санын иеленетін болады. Сонымен қатар осы бөлімде ұпай саны аз екі үміткер ойыннан шығатын болады.





    «Салт дәстүрім таусылмайтын байлығым»Ұлттық аспаптар 10 ұпай 1. Қазақ халқының ежелгі музыкалық аспабы. Абыздар мен бақсылар ұстанған. Әдетте, олар қылқобыз бен даңғыраның үніне қосып қолданатын болған. Жасалу тәсіліне қарай «күмбезді», «жалпақ басты», «ай басты», «жылан басты», «сопақша», «қалақша» т.б болып келеді. Оларды ырғақтатып, сілкіп, шайқап ойнайды. Бұл аспап қалай аталады?(Асатаяқ)

    2. Қазақтың ұрып ойналатын көне саз аспабы. Ертеректе бұл аспап соғыс құралы ретінде айбар беріп, қыр көрсету үшін қолданылған. Бертін келе бұл аспап аңшылық пен құсбегілікке пайдаланатын болған. Оның жасалу әдісі күрделі. Ол тұтас ағаштан ойып жасалады. Беті әбден иленіп, кеңкей шыңылтыр терімен қапталады. Жайға байлап немесе мойынға, иыққа іліп алып жүруге арналған аспалы бауымен ұрып ойнайтын шағын таяқшасы болады. Бұл аспап қалай аталады? (Дауылпаз)3.Аспапты көкқурай, қарақурай, таңқурай т.с.с қуыс талдардың қурайын жасап, оған 3- 4– ге дейін саңылау ойған. Қурай ағашы жарылып кетпеу үшін оның сыртын мал ішегімен не өңешімен қаптаған. Бұл әдіс аспап үнінің таза, әрі ұзақ сақталуымен қатар, аспаптың жауын – шашынға төзімді болуы үшін пайдаланылған.Бұл аспап қалай аталады?(Сыбызғы)

    4.Бұл аспап қайың, арша сияқты ағаштардың тұтас бөлігінен шауып жасалады. Бас, кеуде, аяқ деген үш бөліктен тұрады. Төменгі бөлік терімен қапталып, оған тиек қойылады. Екі ішегі жылқы қылынан тартылады. Аспап мүмкіндігі зор, әрқилы дауысты, оның ішінде табиғи дауыстарды айнытпай шығарады. Бұл аспап қалай аталады?(Қобыз)

    5.Бұл аспапты тізенің үстіне қойып, басын иыққа тіреп, ішектерін іліп тартып, кейде шертіп ойнайды. Ішегі шуда жіптен немесе тарамыстан тағылады. 7-ден 13 –ке дейін ішектер тағылады. Бұл аспап қалай аталады?(Адырна)

    6.Қазақтың көне ұрмалы – сылдырмақты, қатты дыбысты музыкалық аспабы. Бұл бір жағы терімен қапталған, ішкі жағынан темір алқалар, сақиналар мен сылдырмалар ілінген дөңгелек шығыршық. Шамандық әдет –ғұрыптардың бөлінбес белгілемесі болып табылады. Бұл аспап қалай аталады?(Даңғыра)

    Дағды мен ишара 15 ұпай1.Ішегін тарту қандай ұғым? (Шошыну немесе қатты таңданған жағдайда болады. Жалпы ішегін тарту-жақсы әдет емес.)2.Құйрығын жерге түю қандай ұғым? (Табалау. Араздасқан өз бәсекелестерінің өзіне қияанат жасаған дұшпандарының бақытсыздыққа, қолайсыз жағдайға ұшырағанын көргенде, естігенде жәбірленуші адам: «Саған сол керек!Құдай тапқан екен!»-деп,құйрығын жерге түйіп, есесі қайтқандай табалап, қуанады.)3.Жағын таяну қандай ұғым? (Торығу, қамығу, мұңаю белгісі.)4.Бет жырту қандай ұғым? (Адам ұялатын сөздер естігенде әйелдердің сұқ саусағымен бетін “жыртатын” әдеті бар. Демек, бұл ұялу мен шошынудың бір түрі екені анық. Ер адамдар бет “жыртпайды”)5.Жер шұқу қандай ұғым? (Қолынан келетін қайрат, күші немесе еш мүмкіндігі жоқ адамның бейшаралық амалы. )6.Көз қысу қандай ұғым? (Ыммен сөйлесу. “Үндемей отыр, бәрін білем” деген сөз. Тәрбие дәстүрінде көз қысу- әдептілік емес.)







    Дәстүріңді сақтай біл! 20 ұпай
  • Саятшылық қандай дәстүр? ( Саятшылық, яғни құс салып, аң аулау өнері қазақ өнеріндегі сирек кездесетін қызықты салт. Мұндай адамды «құсбегі» деп те атайды. Құстың тілін білетін және оның қасиеті мен табиғатын білетін адамдар бұрын көп болған. Бұл дәстүр әлі де жалғасын табуда


  • “Сауын айту” қандай дәстүр? ( Бір елде ас, үлкен той болатын болса, ол күні бұрын (бірнеше ай, жыл) жан-жаққа хабарланып сауын айтылады. Бұл жай шақыру емес, әр ел салт-дәстүрімен, яғни батыр, палуанымен, жүйрік атымен, ақын, жыршысымен, сойыс сабасымен келсін дегенді білдіреді.)
  • “Қазан шегелеу” қандай дәстүр? (Өздері жақсы танитын,әзіл-қалжыңы жарасқан адамдар бір-бірінің үйіне бас қосып барып, “осы үйдің қазанын шегелей келдік” дейді. Үй үйесі әзілмен жауап қайырып “жақсы болды ғой, қазан шегелегіш шебер іздеп отыр едік” деп қонақжайылылық танытып, оларға қазан көтереді. Демек “қазан шегелеу”-қонақ бола келдік деген ұғымды білдіреді. )
  • Қымызмұрындық қандай дәстүр? Құлын байлап, бие сауылып оның сүті қорланып ашытылған соң, екі – үш күн бойы жиналған қымызға ақсақалдар мен көрші – қолаңды қымызмұрындыққа шақырылады. Яғни көпке бұйырсын деген тілекпен қымыз беріледі.


  • “Ауызбастырық” қандай дәстүр? “Кері атты беріп тұрып “Айта көрме, ауызбастырғымыз болсын”, деп аттандырады” (“Ел аузынан” кітабынан). Біреуді сөзбен жығып, ұстап оны орнынан тұрмастай етіп өлең шығарғанда, әзіл тастағанда (немесе ұятты іс істегенде) ұтылған адам өзінше әлгі сөзді басқа адамға таратпау үшін “ауызбастырық” береді. Ол бұл сөзді ешкімге айтпаңыз деген жалынуы, кешірім сұрауы болып табылады. Ауызбастырық алған адам әлгі сөзі ешкімге айтпауы керек.
  • “Түйемұрындық” қандай дәстүр? Ұзатылып келе жатқан келіншек көшінің жолында отырған ауылдың адамдары (жастары,әйелдері) керуен атының шылбырынан, не түйесінің бұйдасынан ұстап тұрып сұрайтын кәдесі осы түйемұрыныдық.






  • Үшінші бөлім бойынша үміткерлеріміздің жиған ұпай санын біле кетсек.1. Сақ Абзал «Жасқыран» тобы2. Жұмабек Ернұр«Жасұлан» тобы3. Нұрлыбай Жансая«Достық» тобы4. Ералы Салтанат«Әдемі - ай» тобы5. Науатбек Аяжан «Парасат» тобы6. Тәжі Шынар «Көркем» тобы7. Сюндик Жадыра «Жасқанат» тобы8. Серікбай Аяжан «Асыл» тобы



    «Киелі сандар сыры»

    «Уықты басқұр сақтайды, Ұлтты дәстүр сақтайды» - деп 4-бөлім.«Киелі сандар сыры». Әр дұрыс жауап берген сұраққа ұяшықтағы ұпай санын алады.(ұпайы аз екі оқушы ойыннан шығады)15 – ұпайлық
  • Үш дауасызды ата? (Мінез, Кәрілік, Ажал)
  • Үш көзді ата? (Су анасы - бұлақ, Жол анасы - тұяқ, сөз анасы - құлақ)
  • Үш тұлды ата? (қайратсыз ашу - тұл, тұрлаусыз ғашық - тұл, шәкіртсіз ғалым - тұл)
  • Үш сейітті ата? (Ай сейітті ораза, күн сейітті жұма, жер сейітті құм)
  • – ұпайлық
  • Төрт халифаны ата? (Әбубәкір, Омар, Оспан, Әли)
  • Төрт қылышты ата? (Хамхам, Сәмсам, Зұлыпхар, Зұлқажа )
  • Төрт дарияны ата? (. Ніл, Фират (Ефрат), Жейхун (Әмудария), Сейхун (Сырдария)
  • Төрт періштені ата? (Жебірейіл, Әзірейіл, Мекайыл, Исрафил.)


  • 25– ұпайлық
  • Бес жақсыны ата? Қара нар
  • Жүйрік ат ,Қалы кілем , Алмас қылыш, Бұлғын ішік.

  • Бес жаратылысты ата? (Күн, Ай, Жұлдыз, Жарық дүние, Түн)
  • Бес түнді ата? (Мәуліт түні, Рәджәб түні, Миғраж түні, Ақталу (арылу) түні, Қадір түні)
  • Бес қаруды ата? Садақ , Мылтық,Найза, Қылыш, Айбалта.






  • «Сөз мәйегі - мақал»5 – бөлім:Әр дұрыс айтылған мақалға 5 ұпайдан беріледі. Үміткерлеріміз ұяшықтар таңдау арқылы мақалдың тақырыбын ашады. Бұл бөлімнен ұпай саны аз екі оқушы шығады.1.Т абиғат туралы2.Тіл туралы3.Еңбек туралы4.Достық туралы5.Білім туралы6.Батыр туралы6 – бөлім: «Кім жылдам?» деп аталады. Мұнда он - оннан жиырма сұрақ беріледі. Ойлануға уақыт жоқ, жауап жоқ болса келесі деп жауап берулеріңіз тиіс. Сіздердің жылдам жауап берулеріңізді талап етеді.







    Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Джалаева Ляззат Ахимбековна
    Жарияланған уақыты:
    2018-11-30
    Категория:
    Мадениеттану
    Бағыты:
    Тәрбие сағаты
    Сыныбы:
    Барлығы
    Тіркеу нөмері:
    № C-1543560642
    2222
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999