Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
Қарттану қазақ білімінен
Материал жайлы қысқаша түсінік: Қарттану туралы қазақи амалтәсілдерден қызықты түсініктер берілген
Материалды ашып қарау
Қазақтың қарттану білімінен Қартаю процесі мен тарихын биологиялық тұрғыдан зерттейтін ғылым саласы – геронтология деп аталады. Геронтология (грекше geron және logos – ілім) – адамның және жануарлар организмінің қартаю заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Кемелдену – көптеген адамдар үшін өмірлерінің ең ұзақ кезеңі болып табылады. Кемел шақ кезеңін адамның жасы және рухының жай-күйі бойынша ежелгі гректер «акмэ» уақыты деп атаған, бұл қандай да бір нәрсенің шырқау шыңын, ең жоғарғы дәрежесін, адам тұлғасының ең жоғарғы гүлдену, «өзіне теңдестірілу» сәтін білдірген. Э.Эриксонның ойынша кемелденудің негізгі проблемасы өнімділік пен инерттілік арасында таңдау болып табылады.Өнімділік түсінігі шығармашылық және өндірістік (кәсіптік) өнімділікке ие. Кәсиби өнімділік Э.Эриксон бойынша адам қызығушылығының нәтижесі,идеясы және адамдар туралы қамқорлық.Кемелденудің маңызды ерекшелігі өзінің және өзгелердің алдында өзінің өмірінің мазмұнына адамгершілікті сезіну. Кәрілік кезеңі. Адам үш түрлі қартаяды. Ерте тәни қартаю-кәрілік белгілерінің мерзімінен бұрын аян болуы.Адамның биологиялық және психологиялық қорғаныс механизмдерінің шамадан тыс тотығуы Қалыпты физиологиялық қартаю-егделіктен кейінгі және жіті кемелінде байқала қоймайтын созылып барып анық белгі беретін табиғи құбылыс. Рухани қартаю-тән мұқалуынан бұрын жан жұтап,жүйе жүйке түтіліп,жан көмескіленуі. Қоғамдық ортадан оқшау-лануы. Рухани қартаю өте сирек кездесетін құбылыс. Ағылшын психологы В.Генри қарт адамдардың бойындағы психикалық энергиясы бойынша үш топқа бөліп қарастырады.Олар:Бірінші топқа өз жұмыс орнында қала отырып қоғам алдында белгілі бір міндеттерді атқаратын, белсенді әрі қуатты болып қала беретін қарттарды жатқызады.Екінші топқа қоғамдық міндеттерді атқармайтын,дегенмен жеке өзінің ісімен (хобби) айналысатын қарттар.Үшінші топқа әлсіз психологиялық қуатқа ие,қолы бос немесе тек өлім ғана ойлайтын қарттарды жатқызады..Социолог А.Качкин қарттардың қызығушылық деңгейлеріне байланысты оларды былайша жіктейді.Отбасылық құндылығы басым тип (отбасы игілігін ойлаушы); - «жалғыздық» типі (өз естеліктері және өзімен-өзі өмір сүруші); -шығармашылық тип (өз уақытын шығармашылықпен ұйымдастырушы); - әлеуметтік тип (зейнетте де қоғамдық пайдалы еңбекпен айналысушы); - саяси тип (өз өмірін саяси өзгерістермен толықтырушы); - діни тип; - сөнуші тип (өмірін жаңа істермен толықтырмаған, бар күшін икемді пайдалана білмеуші); - аурушаң тип (көп жағдайда ауру емес, тек өздеріне ауру ойлап тауып алушылар).Хронологиялық (календарлық) қартаю-бұл өмір сүрген жылдар саны болып табылады. Физиологиялық (денелік) қартаю – денсаулық жағдайы, ағзаның соматикалық ауытқулар жиынтығы. Оны хронологиялық қартаюмен салыстырғанда классификациялау күрделі болып келеді. Психологиялық қартаю деп адам өзін қарт ретінде ұғына бастаған сәтті айтуға болады. Әлеуметтік қартаю-барлық аталған қартаю түрлерінің белгілеріне негізделген, бірақ ол өткен өмір, басынан өткізген аурулар және эмоциялық сезімдердің қарапайым жиынтығын ғана емес, қартаю түрлерінің синтезі болып табылады. Өткен шақта, қазақтар кәрілікті жетпіс төрт жастан басталады деп санаған. Дән -дәулет,ырыс-береке,мал-мүлкі молайған, тамыры тереңге кетіп, бұтағы төрт құбылаға тең тараған ата қазақ. Үрім бұтағының келешегіне үнемі көңіл бөліп, қайғы уайым ойлайтын,күш қуатына шек келтіре бастаған, қарттық жасы таянған,ақсақал. Қазақ дұрыс қартая білген.Бұл жаста қазақ ақ өңді киімдерді тұтынатын,қол-аяғын,үсті –басын мұнтазадай таза ұстайтын, бала-шағасы жас баладай мәпелеп, асырап-сақтап, күтіп-бағатын ақуыз балапан жас.Қосағымен қоса қартайған нағыз бақыттылар жасы. Қарттар-тарих, қазына,ел қазығы.«Есік алды төбе болса,ерттеп қойған атпен тең. Ақылды қартың болса, жазып қойған хатпен тең»,«Ақылды қария-ағып жатқан дария», «Қариясы бар үй-құты бар үй» екені ақиқат. Аталарымыз: «Жас кезімде бейнет бер, қартайғанда дәулет бер» деп тілей жүріп,қарттық келмей қоймайтын табиғи құбылыс екендігін түсінген.Қазақтың қарттық шағындағы бағым-күтім, қамқорлыққа алу ісі,сыйлап құрметтеу әдет-әдебі орасан асқақ.Оған ешбір ұлт теңесе алмайды. Сондығынан болар қазақ дұрыс та,мәнді қартаяды. Оларда,торығу,мұңға бату, түңілу деген болмайды. Өмірден түңіліп, қалған ғұмырын тәрк ету,үмітін үзу, ішкілікке-нашақорлыққа,ашкөздікке салыну ешуақытта болмаған. Ал,жастығын аңсау,тұрғыластарынан ажырап, жетімсіреу, әрине болған. «Жасым жүзге келсе де,өлгім келмейді,қара жердің қойнына кіргім келмейді десіп», ұрпақтары үшін барлық игілікті жасап,кәдімгі адам болып, Жаратушының берген жасын жасап өмірден озуды тілейтіні рас.Бір де Сырым бала сол өңірге батырлық, билік атағы жайылған Малайсарыға сәлем бере барады.-Уа, қай баласың? -Даттың баласымын.-Қой жая алмайтын жаманнан қолақпандай ұл туды деп еді, сірә, сол боларсың?-Болсақ болармыз. Бірақ бір құшақ отыннан бір оқтаулық мүсін шығады деуші еді. Әкем жаман болса, сондай-ақ болар. Өзіңді қазыналы қарт екен десем, қазымыр қарт па едің?- Бала, әкең нашар болғанмен шешең пысық еді. Күндіз келген жиырма адамды, түнде келген жиырма адамды ренжітпей атқарушы еді,шешеңе тартқан боларсың.-Шешем пысық болса, оның несін айып көрдіңіз? Әкем би болмаса да, би түсетін үй болыпты. Шешем күндіз келген жиырма кісіні, түнде келген жиырма кісіні ренжітпей аттандырса-қырық адам екен, қырықтың бірі қыдыр деген, онда қыдыр дарыған болар.Шал үш түрлі деуші еді: қазымыр шал, қадырсыз шал, қыдырымпаз шал. Өзіңіз соның қайсысыз? -Балам, сынайын деп айтқан бір-екі ауыз сөзімді көңіліңе алма? Жаманнан жақсы туады-адам айтса нанғысыз, жақсыдан жаман туады-бір елтіріге алғысыз. Сен де маған шалдың үш түрін айтып қарсы сын қойдың ғой. Кісінің қадірін өзінен сүрамас болар. Қадірсіз десең -халқымнан сұра, қыдырымпаз десең-көршімнен сұра, қазымыр десең-кемпірім өліп, келінге қараған жетім шалмын, келінімнен сұра.Енді келген жұмысыңды айт? Сырымның көңілі жадырап сонда былай депті:-Ауылыңның алдында төбе болса, ерттеулі тұрған атпен тең, аулыңда ақылды қарт болса, жазылып қалған хатпен тең деуші еді. Сәлем беріп, бата алғалы келдім. -Жарайды, балам! –деп батасын беріпті. Бауыржан Момышұлы жасы үлкен қарттарды шал, қария, ақсақал, абыз деп төртке бөлген. Отбасы, ошақ қасынан ұзап шыға алмай, түтін аңдып, үй аралап, саяси өсек айтатын қарт – шал. Өз әулетін шашау шығармай уысында ұстап, билік жүргізген қартты қария деп, тұтас бір ауылдың жоқ-жітігін түгендеп, жыртығын бүтіндеп, азаматын атқа мінгізіп, айдынын асырып отыратын қартты ақсақал деп, бүкіл елдің сөзін сөйлеп, намысын жыртып, дау-дамайын шешіп, арғы-бергі тарихтан әңгіме қозғап, тұла бойына ұлттық рух, ізгі қасиеттерді молынан сіңірген қартты абыз деп атаған. Көпен Әмірбек. (Егеулі найзаның жазбасынан) Менің «академик аталарымның» тұжырымын, шет жұрттық ғалымдарының түйіндерімен салыстырып көріңіз.Қайсысы қазаққа жуық екенін аңғаратын боласыз. Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің өткен жыл соңындағы мәліметіне сүйенсек .2017 жылдың басында халық саны 17 917 915 адамды құраған. Ал ағымдағы сәтте 18 146 778 адамға жеткен. Оның ішінде ер адамдардың саны 8 785 273-ті құраса, әйелдер 9 361 505-ке жетіп отыр. Бүгінгі таңда халықтың 15 жасқа дейінгі саны 21,6 %-ды құраса, 15 жастан 65 жасқа дейінгі халық саны – 71%-ға тең. Ал 65 жастан асқан адамдар саны 7,4 %-ды құрап отыр.15 жастан кіші адамдар саны 3 890 984-ті құраса , оның ішінде ұлдар– 1 987 807, ал қыздар– 1 903 177. Сондай-ақ,15 жастан 65 жасқа дейінгі (14 жастан асқан және 65 жасқа толмаған) халық саны – 12 890 235 болса, оның ішінде ер адамдар – 6 246 903 болса, әйелдер – 6 573 332. Ал 64 жастан асқан ер адамдар саны – 456 532, әйелдер саны 876 974. Қазақстандағы ер адамдар мен әйелдердің өмір сүру ұзақтығына келер болсақ, ер адамдар 63,2 жас, ал әйелдердің 74,1 жыл өмір сүруі күтіледі екен.Бұл сандар алдағы адам санағында нақтыланатыны белгілі.Осы сандарға сүйеніп,еліміздегі қарттар тірлігінің халі,қоғамдағы олардың иеленіп отырған орны,тигізіп отырған көмегі мен ықпалы,жасұрпақты жетелеп,ақыл-кеңес беріп,тәжірибесі мен білімін жалғастырудағы ұлттық ерекшеліктері мен өзгешеліктері,қол жеткізген табыстары жайлы талай әңгіме қозғауға болады.Сондай-ақ,аға ұрпақ пен жаңа ұрпақ арасындағы ой-сана, пікір-парасат арасындағы тарихи жалғасып келе жатқан бір-біріне көңілтолмаушылықтың түрлі себептерін,біздің бүгінгі жағдайымыздағы бұл қатынастың кемшіліктерін де бажайлап бағадарлай аламыз. Кемелдену қазақ танымында қырықтан жетпіс төртке дейін созылады.Ол дамудың үш дағдарысын бастан кешіреді.Қысқа қайырсақ,елудің,алпыстың және жетпістің кемелдену кезеңдерін артқа тастап,барлығының жетістігін көзбен көріп,кемістігін бастан кешіреді.Бұл кезеңде әрбір іс пен дамудың жойқын табыстары,өте айқын және ашық тұрады,көпке де көріне алады. Өзгерістер қалыпты түрде,не баяу не жылдам жүрілуі мүмкін болуымен қатар,көпшілік адамда ерекше белгі бермесе де,өзіндік бағытынан айнымай қалыпты жүріп жатады. Кемел шақ кезеңі – тұлға өмір жолының шырқау шыңы,әсіресе, адамның дені сау, күш-қуаты, сергектігі, білімі, тәжірибесі жетілген кезең. Адам бұл уақытта кәсіби шеберліктің шыңына және қоғамда белгілі бір орынға қол жеткізеді. Оның пікірімен әріптестері де, басшылары да санасады. Қағида бойынша, бұдан бұрынғы жас кезеңдеріне қарағанда, оның күш-қуаты азая түседі, бірақ кәсіби міндеттерін ол мол тәжірибесінің, өз жұмысын ұйымдастыра және айналасына көмекшілер жинай білуінің есебінен табысты шешеді. Бұл жас кезеңінде кәсіби тәжірибе және адамдармен қарым-қатынас тәжірибесі жинақталады. Тәжірибесін ары қарай беру қажеттілігі «шәкірт жасау», ізбасар арқылы іске асырылады. Қырқыншы жылдардың дағдарысын еңсерген адам үшін көкжиек кеңейіп, өмірдің негіздемелері тереңдей түседі, жаңа және алысқа апаратын мәселелер пайда болады. Өмір қызықтырақ бола түседі, күнделікті проблемалар кейін ығыстырылады. Енді ауқымды іс-әрекеттерді жоспарлау мен ұйымдастырудың жалпы мәселелері көбірек қызықтыратын болады. Жастардың өз өмірлерінің өктем сатысындағы дамуын бақылай отырып, бейтаныс және терең қуаныш сезімін бастан кешіреді. Бұндай жағдайда жастарға кеңесімен не ісімен көмек көрсетіп, олардың ризалықтарын алуға болады. Бұл әсіресе кәсіби тұрғыдан жастарға білім берумен және олардың тәрбиесімен айналысатын адамдар үшін маңызды. Жүйелі түрде дамитын адам өмірінің елуінші жылдарының ортасында екінші шығармашылық шарықтау шегіне жетеді.Ол өзінің өмірлік тәжірибесін жинақтап қорытып, оны ретке келтіре алады және оны өз жұмысына ендіру үшін оның өмірлік күштері әлі де жеткілікті болады. Бұл жас – барынша көп және ауқымды жетістіктер кезеңі.Кемел жастағы адам тұлғасына неғұрлым тән белгілер ұмтылыстарының шынайылығы, өндірістік, отбасылық және жеке өмірінде өзін-өзі жүзеге асыру барысына баса көңіл бөлу, өз даму кеңістігі үшін күрес, өз денсаулық жағдайына баса көңіл аудару, эмоционалдық икемділік, тұрмыстағы тұрақтылыққа деген құштарлық болып табылады. Адамның ересектік шақ дағдарысында табатын құндылықтары – саналы болмыстың құндылықтары. Кемел жастағы адам оларды өзінің өмір туралы түсініктеріне сәйкес деп мойындап, немесе олардың орнын басатын ретінде дамытып қана қоймай, сонымен қатар, осы құндылықтарды сақтап, олардың иеленушісі болып табылады, оларды өзінің жеке өмірінде іске асырады. Кемел шағында адам өзінің барлық дерлік ішкі сезім күштерінің нағыз басқарушысына айналады; олар енді шындық өмірдің кемелдігін оның барлық өлшемдерінде: іс-әрекеттерде, қатынастарда, дүниеге көзқарасында қалыптастыра отыр-ып, саналы түрде іске асыра алады.Мәселен, кәсіби шеберлікте хабардарлықты үздіксіз дамыту, мамандануды тереңдету, типтік тапсырмалар мен жағдайларды тез тану орын алады, бұл жадындағыны кеңінен іздестіру қажеттілігін, проблемаларды шешуде жалпылама ойлау дағдыларын барынша азайтады. Жұмыс барысында көбінесе тек өздеріне сенулеріне – көп ойлауларына, ынталылық танытуларына, өздігінен шешімдер қабылдауларына тура келетін кемел жастағы адамдар интеллектуалдық икемділіктің жоғары деңгейін көрсетеді.Биологиялық тұрғыдан өмірлік күштердің сарқылу уақыты басталады. Әйелдерде, бұдан басқа, репродуктивті кезеңнің анық көрінген аяқталуы осы жылдарға дөп келеді. Өмірлік күштердің сарқылуы дене ұлпаларының инволюциясына негізделеді. Адам денесінің әрбір мүшесінің өз өмір қисыны болады. Бүкіл бұлшық еттер де икемділігін жоғалтады; бұл кемел жастағы адамның сол бір жұмыстың өзіне жас кезіндегіге қарағанда көбірек күш-қуат жұмсауына алып келеді. Бұл өзгеріс біртіндеп келеді. Көбінесе бұны ол анық көрінетін белгілі бір жағдайда, кенеттен байқайды. Ең маңызды және ең белгілі өзгеріс – эндокринді бездердің өзгеруі. Еркек пен әйелдің жыныс бездері қызметінде инволюция үдерісі басталады. Кемелдену – көптеген адамдар үшін өмірлерінің ең ұзақ кезеңі болып табылады. Оның шектерін әр автор әр түрлі белгілейді: 50-55-тен 65-70-ке дейін. Осы шақта оны зейнетке шығу жасымен байланыстырып жүр.Бізде 2,2 млн зейнеткер бар.Көпбалалы аналар 53 жасында зейнетке шығады. Ал,қазақ адамтанушылары өзбастарынан кешкен нақтылылы өмір тәжірибесі негізінде айқындап отырған,Айталық; «...жетпісте жер таянбай тұра алмайсың,сексенде селкілдеген шал боларсың..., тоқсанда торғайдай халің болар...»-деген тәрізді кемел жасындағы адамдардың іс-әректін,мінез-құлқын,жәй-күйін жан-жақты жырлап,анық сипаттаған. Қарттық туралы,ән-күй,өлең жыр қазақта өте көп.Ал,қарттарды кемел кісі дегеннен гөрі «үлкен кісі» деу басымырақ болған.Кейуананың өзін «үлкен кісі дейді. Елу шылбырдан алды,Алпыс тізгіннен алды,Жетпіс өре салды,Сексен – тұсау салды,Тоқсан – толқып қалды. Сексенде сегіз байлық,Сегіз жарлылық. Сексен – жермен жексен. Алпысқа келгенде,Алты ағаң болсын.Жетпіске келгендеЖеті інің болсын. Алпыс — дер шағы,Жетпіс — мәр шағы,Сексен — жер шағыТоқсан — шер шағы, Жүз — қор шағы... Жасында байқары жоқтың .Жасы жеткенде айтары жоқ.Қартайдым деп, қайғырма,Жас бала бар артында,Жалғызбын деп, қайғырма,Жақсылар бар артында.Алтыға дейін бала ерке,Алпыстан кейін шал ерке.Қарттардың жасын,қазақ құлпыртып отырып атап-қарасақал, ата, қара кемпір, апа, әже.70 пен 80 жас аралығы –ақсақал,ақбұрым,80 мен 90 жас аралығыақ үрпек шал,ақ үрпек ана,қарт ,қария.90 мен 100 жас аралығы –селкілдек шал,селкілдек кемпір.60-жас-Пайғампар жасы,алпыстың асқары,алпыстың асуы,асқаралы алпыс, 70 жас жетпіастің белесі.Даналық жасы.80 жас-сексеннің сеңгірі.Қазыналы жас.90 жас- Абыздық жас.



Қобдабай Қабдыразақұлы 12 қазан 2019



























































По данным межведомственного расчетного центра социальных выплат госкорпорации, на сегодняшний день в Казахстане насчитывается 2,2 миллиона пенсионеров.























Қарттар, қария туралыАвторы: MTDI 10/10/2018 09:57 0 1836 0

Ақылды қария — ағынды дарияКәрінің бары — игі.Жақсы адам қартайса,Жазып қойған хаттай,Жаман адам қартайса,Бықсып жанған оттай.

Отырса — от басындаКөшсе — көш басында.



Сексенде сегіз байлық,Сегіз жарлылық.



Есік алдында төбе болса,

Ерттеп қойған атпен тең.



Ауылыңда қария болса,

Жазып қойған хатпен тең.



Шөп те басынан қурайды.



Өсетін елдің қартыҚазына болар.Өспейтін елдің қартыҚазымыр болар.



Өмір қартайса да,

Көңіл қартаймайды.



Асырын асаған,

Жасырын жасаған.



Кәрі жатса – қунайды,

Жас жүрсе – қунайды.



Елу шылбырдан алды,Алпыс тізгіннен алды,Жетпіс өре салды,Сексен – тұсау салды,Тоқсан – толқып қалды.



Ат қартайса – ұрыншақ,Ер қартайса – жаңылшақ.



Сақалға ақ түсті –Көңілге дақ түсті.



Көп жасағанҚұрдасынан айрылады.Жұғымы жоқ –Жолдасынан айрылады.Атасыз үй – батасыз,Анасыз үй – панасыз.



Сексен – жермен жексен.



Аға – бор,Іні – тас.



Су ағады, тас қалады,

Кәрі кетеді, жас қалады.

Қатарынан қалған кәрі жетім.



Қарты бардың жұрты бар,Кемпірі бардың құрты бар.



Қарттың айтқанын істе,Жастың тапқанын же.



Көрген, көргенін істейді

Көсеу түрткенін істейді.



Үлкенге – ізет, жасқа – жол.



Көп жасағаннан сұрама,Көпті көргеннен сұра.



Кәрі –қалтаң,Жас – жалтаң,

Жас келсе – іске,Кәрі келсе – асқа.



Әзілің жарасса,Атаңмен ойна.



Жасыңда жалықпасаң –Қартайғанда тарықпайсың.



Бүгінгінің қартымыз,Кешегінің артымыз.



Көп жасаған құрдасынанКөп сөйлеген жолдасынан айрылады.



Ағадан – ақылАтадан – нақыл.



Өткен өмір –Өшкен көмір.

Алпысқа келгенде,Алты ағаң болсын.Жетпіске келгендеЖеті інің болсын.



Қарты бар елдіңҚазынасы бар,Қызы бар елдіңБазынасы бар.



Үлкен пышақ —Ұялғаннан өтеді.



Алпыс — дер шағы,Жетпіс — мәр шағы,Сексен — жер шағыТоқсан — шер шағы,Жүз — қор шағы...



Шалды шақыр, асыңа келсін,Шалдығына күл, басыңа келсін.



Алтыға дейін бала ерке,Алпыстан кейін шал ерке.



Жасында байқары жоқтыңЖасы жеткенде айтары жоқ.Қартайдым деп, қайырма,Жас бала бар артында,Жалғызбын деп, қайырмаЖақсылар бар артында.

















Қазақ қарияларын неге қадір тұтқан? 25 февраля 2019, 16:05 2401 Ләйлім Әубәкірова Написать автору قازاقشا QazҚазақ қариясына ерекше құрмет көрсеткенҚазақ қариясына ерекше құрмет көрсеткен / Фото ernur.kz

Қазақ "қарттар – үйдің қазынасы" деп,үлкенді құрметтеген. Сондықтан қарттар үйі болмаған. Бүгіндері қария атына лайық адамдар азайып, қартайғанда қадірі кетті.Ертеректе жасы қырықтан асқан қазақ қарттыққа бет бұрып, немере бағып, елге үлгі боларлық іс атқаруға тырысқан. "Ауылыңда қартың болса, жазылып қойған хатпен тең" деп жасы кішілер оларға құрмет көрсеткен. "Төріңнен қарт кетпесін" деп, той-томалақты батасыз бастамаған, қариялардан бата алуға тырысқан. Бұл үрдіс қазақ арасында әлі де болғанмен, сиреп барады, жаhанданудың салқыны тиіп жатқаны шындық.

Ата-әженің тәрбиесін алған балаға халықтың ықыласы ерекше. Ата–әже мектебінен өткен ұрпақ зерек те ерек болып, бүкіл елдің мақтанына айналатын. Қазақ әжесінің керемет образын қалыптастырған бірегей тұлға – Абайдай дананы тәрбиелеген Зере.

Қазақ үйдің төрін үлкендер үшін сайлап, үлкен кетсе, бақ-дәулет, ырыс кетеді деп, қайтыс болған соң нәзір беретін болған. (Нәзір – алла разылығы үшін құрбандық шалып, көпшіліктің басын қосып, батасын алу үшін істелетін шара). Ауыл қариялары көп оқымаса да өздерінің үлкен кісілерден көргенін, табиғаттан үйренгенін, қазақи ұғымнан түйгенін дәріптеген.

Филология ғылымдарының докторы, профессор Дандай Ысқақ қазақта қариясын қаңғыртып жіберу бүкіл бір ру үшін ұятқа саналған дейді.

Жақын туған-туысы болмаса да қарияларды жалғыз қалдырмаған. Ағайынның ортасында өмір сүрген. Өйткені кәрілікті жалғыз қарсы алу – үлкен қасірет. Үйіндегі қарияның күтімін жасап, ризашылығын алған келінге ауыл адамдары құрметпен қараған. Қазақта "атаңа не істесең, алдыңа сол келеді" деген сөз бар. Ауылды жерде бұл үрдіс жақсы сақталған.

Алайда қарт кісілер арасында келіннің теперішіне шыдай алмай, қыздың үйінен пана тапқандар баршылық. Қыздың үйіне барып, бір-екі күн қонып қайтуға арланған қазақ едік. Енді қыздың үйін жайлы қоныс санап, күйеумен бірге тұратындар шықты.Келінмен сыйыспай, өз үйінде өгей атанып жүргендер де бар.

"Жаhандануға жауып, қарттарды керек қылмайтын болдық" Кезінде көпті көрген қариялардың ақылын тыңдап, өмірлік тәжірибелерін пайдаланған. Олар кез келген мәселені салт-дәстүр арқылы реттеп отырған. Рулар арасындағы жанжалды, жетім-жесір мәселесін шешетін. Солардың шығарған шешіміне ешкім қарсылық танытпаған. Осыдан ауыл қарияларының қаншалықты қадірлі болғанын байқауға болады. Бірнеше әйел алған қарттардың күтімін жас әйелі жасаған. Сондықтан келінге күні қарамаған.

Дегенмен қазақ өміріне жаhандану енгелі бері қарттарды тыңдап, құрметтемек тұрмақ, керексіз қылып барады.

Қазір материалдық жағдаймен санасатын кезең, яғни, үйде қарт адамның сыйлы болуы үшін оның зейнетақы алуы маңызды. "Күлшелі бала сүйкімді" дегендей, үйге табыс әкелетін адамға деген құрмет сол кезде еселей түседі.

Қайбір жылдары түркіменбашы қарттардың зейнетақысын алып тастаған еді. Ол үйдің үлкен кісілерін баласы бағуы керек деді. Алайда одан кейін халықтың жағдайы мүлдем төмендеп кетті.

Атағы дүркіреп тұрған азаматтардың қартайғанда өмірінің соңғы сәттерін қарттар үйінде өткізгенін көрдік. Солардың бірі – белгілі жазушы ағамыз еді. Ұлы – миллионер. "Әкеңнің қарттар үйінде тұрғанына намыстанбайсың ба?" дегендерге: "Ол менің тек биологиялық тұрғыдан ғана әкем болып саналады. Мен оны үйден қуғам жоқ. Өзі тұрғысы келмеді" деп жауап берген еді, – дейді Дандай Ысқақ.

Қарттар үйін паналған қария

Қарттар үйін паналған қария / Фото informburo.kz"Алпысқа келгеннен ақыл сұра"Халық арасында қарттыққа қатысты аңыздар кең таралған."Бір күні хан жасы 60-тан асқан қарияларды күтіп-бағуға кететін қаржыны үнемдеу мақсатында оларды өлтіруге жарлық шығарады. Әкесін өлтіруге қимаған баласын көріп, шал мырс етіп "Дәл жиырма жыл бұрын дәл осы жерде мен де әкемді өлтіріп едім. Басыма келді деп күледі. Мұны естіген жігіт әкесін сандыққа салып, бағады.

Бір күні жорыққа аттанар кезде сандықтағы әкесін бірге алып жүруіне тура келеді. Жолда шаршаған жауынгерлер бір дарияның жағасына келіп тоқтады. Сонда мөлдір су астында жатқан гаухар тасқа ханның көзі түседі. Оны алып шығу үшін терең дарияның түбіне сүңгіген сарбаздардың бірде бір қайтпайды. Сонда әкесі сыртта не болып жатқанын сұрайды. Баласы болған жайды, өзінің кезегі де келіп қалғанын айтады.

Сонда әкесі дарияның жағасында ағаш бар ма дейді? Баласы "ия" дейді. Сонда шал баласына:"Дарияның түбінен емес, ағаштың басындағы құстың ұясынан гаухар тасты табасың" дейді. Баласы дәл солай істеп, гаухар тасты әкеп береді. Хан жігіттен гаухар тастың ағаш басындағы ұяда жатқанын қайдан білгенін, неге ерте айтпағанын сұрайды. Жігіт амалсыз сандыққа тығып бағып жүрген жасы алпыстан асқан әкесінің кеңесімен тапқаннын айтады. Хан риза болып, қарияларды өлтіру туралы жарлықтың күші жойылғанын жариялайды. Содан бері халық арасында "алпысқа келгеннен ақыл сұра" деген нақыл сөз қалған екен.

"Қарттар бойында парасаттылық азайған"Жазушы Нұрдаулет Ақыш кейбір қарттар тек биологиялық түрде қартайған дейді.

Қазақ – үлкенге қарап бой түзейтін халық. Алдыңғы буыннан үлгі алып, соларға ұқсап бағады. Сондықтан, алдымен үлкендерге жол беріп, батасын алуға тырысамыз. Сол үлгі тұтқан ағаларымыздың ішінде ортада өзін лайықты дәрежеде ұстай алмайтын, келелі әңгіме қозғай алмайтын боқтампаздары бар. Ондайларды ұрпағы қайдан сыйласын? Оның үстіне сын көтере алмай, жұдырығын ала жүгіретіндері тағы бар. Біз ауыл үлкендерінен қаймығып, бойымызды тіктеп, көрген жерде сөз естімеуге тырысатынбыз. Бұл – қанға сіңген әдет.

Заман талабына сай ашылған қарттар үйіне ата-аналарын өткізуі осы сыйластықтың жоқтығынан деп ойлаймын. Қарттар үйіне шын мәнінде мұқтаж жандар жоқ емес. Алайда сол мұқтаж дегенді пайдаланып, әке-шешесін үйіндегі артық адам санағандар өткізіп жатыр. Ертеректе адамдар тіпті дүниенің қадірін жақсы білген. Киім жыртылса, тігіп киетін. Жиhаз сынса, жөндейтін. Қазір лақтырып жіберіп, жаңасын алғысы келіп тұрады. Үлкенге деген қарым-қатынас дәл солай. Қартайып, ауырған кезде керексіз дүние сияқты көреі, үйінен шығарып тастағысы келіп тұрады.

Қартайғанда жан жарынан айырылып, жалғызсырап, қайта шаңырақ құрғысы келетіндері болады. Өйткені есейген балалары көңіл бөлуге уақыт таппайды. Бірақ көңіл қосқан адамдарын балалары жақтырмай жатады. Қазақ дәстүрінде әкелерінің екінші әйелмен көңіл жарастырғанын қабылдағанмен, аналарының екінші рет тұрмыс құрғанын құптай қоймайды, – дейді жазушы.

Оқи отырыңыз: "Қара жорға" – қазақ биі. Оны аттың үстінде де билейді

Қарттыққа қам жасау керекЖазушы Нұрдаулет Ақыш әдемі қартаюдың жолы – қарттыққа дайындалу дейді.

Адамның жасы қырықтан асқан соң, қарттыққа іштей дайындалу керек. "Көңілім жас" деген сөз үлкеннің сыйын кетіреді. Кезінде қазақтар жас ерекшелігіне қарай киінген. Соған қарап сый-құрмет көрсеткен. Ол кезде патриархаттық психология болған. Ғабиден Мұстафиннің "Дауылдан кейін", "Көз көрген" шығармаларында қазақ халқының кеңдігі туралы айтылады. Онда "Қазақтың ішіне бәрі сыя береді. Шетке шыққанда көрдім. Тіпті бір ауыз суды да бір-біріне сатып береді" деген. Өйткені, қазақ туысы жоқ қария тұрмақ, сырттан келген кірмеге де үйінен орын тауып берген. Өз басым 90-жылдары ауылда бір туысқан әпкемнің жалғыз қалған кемпірді үйінде бағып отырғанын көрдім. Себебін сұрағанымда: "Бала-шағасы жоқ жалғыз адам. Ешқандай салмағы жоқ. Қайта үйдің ұсақ-түйек шаруасына көмектесіп жүреді. Өлсем, осы үйден шығарыңдар деп отыр. Жалғыз қалдыруға дәтіміз бармады" деді.

Қариялардың бала тәрбиесінде атқарар рөлі ерекше болған

Қариялардың бала тәрбиесіндегі рөлі ерекше болған / Фото ғаламтордан алындыҚазір кейбір үлкендер қарттықты мойындағысы келмей, жас болып қалғысы келеді. Немере сүйсе, "әже" деген әдемі аттан қашып, "большая мама" деп айтқызатын болды. Жасы алпыстан асқан әйел адамға "апа" десең, ренжіп қалады. Өзінің апа жасына жетпегенін айтып, ақталады. Шындығында адам санасында жас болып қалу деген ұғым орға жығады.

Тіпті телеарналарда "супер әжелер" дегенді көрсете бастады. Сонда әйелдік қасиет, әжелік міндет қайда қалды? Нағыз супер әже деп немересіне мейірімін төгіп, ескі аңыз, әңгімелерін айтып, ертегімен сусындатып, дұрыс тәрбие беріп отырғандарды айтар едім. Сонда егде тартқан әйелдің немере алдында дұрыс образы қалыптасар еді. Адам психологиясының өзгеруі салдарынан ата-әжелер қарттықты мойындамай, құлап түскенше жүре береді, – деді Нұрдаулет Ақыш.

"Жасы жеткеннің бәрі – қария емес""Көбі – пендешіліктің деңгейінен аса алмаған шалдар. Ақсақалдықтың жөні қиын" деген болатын ҚР еңбек сіңірген қайраткері, ақын Жүрсін Ерман журналистерге берген сұхабында. "Абайлар алпысқа келмей өмірден өтті. "Қартайдық, қайғы ойладық, ұлғайды арман, Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек" деп мазасы кетті. Бүгінгі жетпіс-сексендегі шалдардың ерсіз қылықтарын көргенде ыза боласың. Қазақтың бұрынғы қариялары қандай еді...

Әркім көргенін айтады. Біздің ауылда Зәбида деген ақсақал болды. Соғысқа қатысқан ұста, зергер, құсбегі адам еді. Солар балаға біреудің ала жібін аттатпақ түгілі сәл дұрыс отырмаса, аузынан дұрыс сөз шықпаса, қабағымен жасқап отыратын. Ол кісі отырған жерде бәріміз қысылып, жинақы отырушы едік. Міне, осындай қарияларды аңсаймын".

Қариялар үшін "Белсенді ұзақ өмір сүру" орталығы барАлматы қаласында ардагерлердің денсаулығын жақсартып, ұзақ өмір сүруіне қолдау көрсету мақсатында 2018 жылы "Ұзақ өмір сүру" орталығы ашылған болатын. Онда қариялар спортпен шұғылданумен қатар, орталық мамандарынан психологиялық және құқықтық көмек ала алады. Сонымен қатар, лингивистикалық бөлімде тіл меңгеру, ал компьютерлік бөлімде ғаламторды игеруіне жағдай жасалған.

Егде жастағы азаматтар бос уақыттарында тоғызқұмалақ, дойбы, шахмат ойнай алады. Спорт түрлерімен айналысуға да қолайлы жағдайлар жасалған. Тіпті, йога бөлімі де бар екен.

Алматы қаласындағы Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар басқармасының басшысы Мейіржан Отыншиев 2020 жылы қалада зейнеткерлерге арналған бес орталықты ашу жоспарланып отырғанын айтқан болатын. Аталған орталық мамандарының айтуынша, скандинав жүрісі келушілердің сүйікті спорт түріне айналған.

Ұлыбританияда қарттар мен жетімдер үйін біріктіріп, бір орталық ашқан. Кішкентай бүлдіршіндермен араласқан қарттардың қан қысымы реттеліп, денсаулықтары жақсара бастаған. Қазір бұл тәжірибені әлемнің басқа елдері де қолдана бастады.

Қазақстанда өмір сүру ұзақтығы – 69 жасМамандар халықаралық өлшемге сәйкес, 70 жастағыларың қариялар қатарына жатпайтынын айтады. Өйткені, Біріккен Ұлттар Ұйымының болжамына сәйкес, 2050 жылға қарай әлемде өмір сүрудің орташа ұзақтығы 76 жасқа жетпек.

Қазақстанда статистика комитетінің мәліметінше, жасы 60-65 -тен асқан адамдар саны артып келеді. Ал өмір сүру жасының ұзақтығы – 69 жас.

Әлемде ең ұзақ өмір сүретін халқы бар мемлекет – Щвейцария. Оларда өмір сүру ұзақтығы – 82-83 жас. Ал зейнетақыға әйелдер 64, ер адамдар 65 жасында шығады. 60-тан асқан адамдар саны мемлекеттің 23 пайызын құрайды. Халықаралық зерттеулер нәтижесінде алғашқы ондыққа Исландия, Испания, Франция, Италия, Аутралия, Норвегия, Израиль іліккен. Оларда өмір сүру ұзақтығы – 81-82 жас.



























Біздің қазақтың жерінің асты да, үсті де кенге бай, деп дәуейтіп сөйлегенде дүниені шайқап жіберердей боламыз, осы. Шынында солай ғой. Солай болғасын да сөйтеміз.Қазақстан әлемде:

Вольфрам, қорғасын, барий қорынан – 1,

Хромит, күміс, цинк қорынан – 2,

Марганец, малибден қорынан – 3,

Мыс қорынан – 4,

Уран қорынан – 5,

Алтын қорынан – 6,

Темір кенінен – 7,

Қалайы мен никель қорынан – 8,

Көмір мен табиғи газ қорынан – 9 ,

Мұнай қоры бойынша – 13 орында.

Хромиттің әлемдік қорының үштен бірі, уран мен марганецтің төрттен бірі, темірдің оннан бірі біздің жерде.

Қазақстанның көмірі (тас көмір мен қоңыр көмір) шамамен 200 миллиард тонна. Ал мұнай ресурстары шамамен 13 миллиард тонна. Каспий жақты қоса есептегенде, мұнай қоры 7 миллиард тонна. Қарашығанақтағы табиғи газ қоры 1,3 триллион куб метр. Мұнай мен газдың алып қоры Аралдан да табылған. Болжам бойынша, онда 350 миллион тонна мұнай мен 100 миллиард куб газ бар екен. Әлемде мұнайдың барланған қоры жөнінен 12, газ бен газ конденсатының қоры жөнінен 15, ал мұнай өндіруден 23 орындамыз. Еліміздегі темір кенінің қоры 8 миллиард тонна. Алатау темір-марганец бассейінде 500-дей кен ізі табылған. Онда шамамен 500 миллион тонна темір, 80 миллион тонна марганец бар ұқсайды. Ұлытауда 500 миллион тонна темір кені тағы бар. Хромий кенін өндіру бойынша Қазақстан дүние жүзінде бірінші орында тұр. Бұл тағы барланғаны, яғни анықталғаны.

Бұлардан бөлек бізде хромит те, ванадий де, титан да, аллюминий де, никель де, мыс та, қорғасын да, мырыш та, алтын мен күміс те, вольфрам мен малибден де, тантал-ниобий де, цирконий-висмут та, сынап пен кадмий де бар. Бізде осы айтылғандардың барлығы бар.

Енді мына қызыққа қараңыз. Өткенде «KPMG» сайты «Қазақстандағы жеке капитал нарығы» (Private equity market in Kazakhstan) атты зерттеуін жариялады. 122 беттік журналдың 23-24 парақтарында «Қазақстанның қазба байлықтарына кімдер қожалық етіп отыр» деген доғал сұраққа дөп жауап беріпті.

«Нарықтық экономикаға көшу кезінде жекешелендіру процессінің өте жылдам жүргізілуінің салдарынан соңғы 27 жыл ішінде Қазақстанның мемлекеттік активтері тең бөліске салынған жоқ. Жекелеген адамдар мен олардың меншігіндегі әлеуетті компаниялар, былайша айтқанда бизнес конгламераттар, отбасылық офистер ел байлығының аса ірі бөлігін иемденіп отыр. «Credit Suisse» дерегіне сүйенсек, Қазақстанның ең бай 50 бизнесмені халықтың егде буынына тиесілі ортақ байлықтың 42 пайызын немесе жалпы номиналды ЖІӨ көрсеткішінің 16 пайызын иеленген. Зерттеуге қарасақ, Қазақстанда 0,001 пайыз халық немесе 162 адам ғана жылына 50 миллион доллардан көп табыс табады екен. Ал халықтың 3 пайызының ғана жылдық табысы 10 мың доллардан 1 миллион долларды құрайды. Салыстырмалы түрде айтсақ, бұл көрсеткіш Украина мен Беларуссияда 1 пайызды, Индонезия, Түркия, Ресей мен Бразилияда 20 пайызды, Азия-Тынық мұхиты аймағында 26 пайыз, жалпы әлемде 35 пайызды, АҚШ пен Ұлыбританияда 71 пайызды құрайды. Ал ортақ байлықтың тең бөлінбеуі посткеңестік елдерде байқалады. Оған түрлі факторлар, соның ішінде жеке меншіктік салыстырмалы түрде аз уақыттың ішінде ғана қолданысқа енгені әсер етуі мүмкін», деп жазыпты.

Басылымның дерегіне сенсек, Қазақстан қазба байлықтарының тең жартысы (55 пайызы) бар болғаны 162 адамға ғана тиесілі екен.





Табысы жылына 3 млрд долларға дейін: Ел байлығының тең жартысы 162-ақ адамның қолында

материалға сілтемені көшіру10Ел байлығының тең жартысы 162-ақ адамның қолында. Кейбірінің табысы жылына 3 млрд долларға дейін жетеді. Елде элитаның болғаны дұрыс қой, бірақ сарапшылар бай мен кедейдің арасындағы алшақтық өте қауіпті дейді. Және сол сарапшылар Қазақстан байлығының жартысына иелік етіп, дәулетке шаш етектен кенелгендерді шетелдік олигархтармен де салыстырып көрді.Табысы жылына 3 млрд долларға дейін: Ел байлығының тең жартысы 162-ақ адамның қолында

KPMG есебінен алынған дерек бойынша,12 085 857 адамның 96,6 проценті (11 711 334 адам) жылына 10 мың доллардан аз. 2,7 проценті (326 322 адам) жылына 10 мың мен 100 мың доллар арасында. 0,35 проценті (42 301 адам) жылына 100 мың доллардан миллион долларға дейін табыс табады.0,001 проценті немесе 162 адам жалпы байлықтың 55 пайызына ие. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі Евразия арнасына сілтеме жасап хабарлайды.

Олардың ішінде 112 адам жылына 80 млн долларға дейін табыс табады. 45-і 800 млн доларға дейін, 2-3 адам 2-3 млрд долларға дейін табады.

Зерттеуді әлемдегі беделді компаниялардың бірі жүргізген. Олар аудит пен консалтинг қызметтерін ұсынады екен. Мәліметтеріне қарағанда елдегі бар байлықтың жартысы 160 адамның қолында. Нақты есімдерін байқамадық есептен. Тек посткеңестік елдерге тән құбылыс екенін оқып қалдық. Оны ғаламторды аралай келіп, кейбір мақалалардан да көруге болады.

"Ресей халқының 10 проценті елдегі барлық байлықтың 65 процентіне иелік етіп отыр. Бар байлықтың жартысы халықтың небәрі 1 процентінің қолында", - деді әлеуметтанушы Григорий Юдин znak.com порталына берген сұхбатында.

Бізде 0,001 болса, теріскейдегі көршіміз Ресейдің жарты байлығы 1 проценттің қолында. Тағы сол есепте елімізде орта таптың мүлде аз екені жазылған. Оның экономикаға келтірер кедергісі бары көрсетілді. Жылына 1 млн долларлық табыспен мақтана алатын адамдардың үлесі елімізде 3 процентке жетеғабыл. Дамыған АҚШ пен Ұлыбританияда ол 70 проценттің үстінде. Бағамдай беріңіз. Біздегі алшақтық өте қауіпті екенін экономистер айтуда. Олигархтарды қаржыны шет асырмай, елге инвестициялауға шақыруда.

"Халықтың арқасында халықтың байлығының арқасында осындай дәрежеге жеткен олигархтар ең бірінші кезекте тапқан табыстарының кем дегенде 60-70 пайызын өзінің отанына Қазақстанға салғанда ғана біз жаңағындай қайшылықтардың туындауының алдын ала аламыз. Әйтпесе ол бір күн болмаса, бір күні үлкен әлеуметтік жарылысқа әкеледі деп айтуға болады", - дейді экономист Бауыржан Ысқақов.

Есепте байлардың есімі көрсетілмеген деп едік. Бай десе бірден форбс тізімі еске түседі емес пе. 4 ай бұрын шыққан елдің ең ауқатты елу тұлғасы тізіміне зер салайық.

2019 жылғы рейтинг бойынша, бірінші орында метал өндірісі мен қаржы саласында кәсіп дөңгелетіп жүрген Владимир Ким. Капиталы 4 млрд 500 млн долларға бағалануда.

Екінші орында бірнеше банкте, мобильді оператор компанияларында акциялары бар, бірнеше бизнес орталықтардың иесі Болат Өтемұратов. Капиталы 3 млрд 400 млн доллар.

Үшінші және төртінші орында Тимур Құлыбаев пен Динара Құлыбаева тұр. Бірнеше бизнес орталықтар, Холдинктік компаниялары бар жұптың әрқайсысы 3 млрд 100 млн долларлық капиталға ие.

Бесінші орында Алиджан Ибрагимов. Негізгі кәсібі металл өндірісімен байланысты. Капиталы 2 млрд 300 млн долларға бағаланған.

Алғашқы бестіктен кейінгі тұлғалардың капиталы 1 млрд долларға жетпейді. Олардың арасында Рашид Сәрсенов, Нұрлан Смағұлов, Кеңес Рақышев, Қайрат Боранбаевтар бар.

Экономист Бауыржан Ысқақовтың сөзінше, шетелдік олигархтар қайрымдылық шаралар немесе жұмыс орындарын ашу арқылы ел арасында жағымды имидж қалыптастырады. Ал біздегі кей бай-бағландар инвестиция құймақ түгілі коммуналдық ақы, салық сияқты төлемдерден жалтарады я болмаса тойда айфоннан шашу шашады.

Жұма, 20 Қыркүйек, 2019 19:5510ТалқылауПікір қалдыруҚазақстанда 18 миллионан аса адам болса, соның ішінде 12 миллион 85 мың 857 адам ересек буынға жатады екен. Осы 12 миллион адамның 96,6 пайызының жылдық табысы 10 мың долларға жетпейді. Міне қараңыз:

96,6 пайыз (11 711 334 адам) – 10 мың доллардың шегінде;

2,7 пайыз (326 322 адам) – 10-100 мың доллар аралығында;

0,35 пайыз (42 301 адам) – 100 мың мен 1 миллион доллар аралығында;

0,05 пайыз (5 838 адам) – 1-50 миллион доллар аралығында;

0,001 пайыз (162 адам) – 50 миллион доллардан жоғары табыс табады (Ортақ байлықтың 55 пайызы).

112 адам – 50-80 миллион доллар,

45 адам – 80-800 миллион доллар,

5 адам – 2-3 миллиард доллар аралығында табыс табады. Бұл бір жылдық табыстың есебі.

Жоғарыда Қазақстанның қыруар қазба байлығы мен оларға қожалық жасап отырған қабақ қарын қомағайлар туралы қос деректі көрдіңіздер. Бұл екі мәлемет те 2018 жылдың есебі.

2019 жылдың дерегі мынау, міне: Қазақстанда тамыздан бастап орташа жалақы мөлшері 186,5 мың теңге. Сенсеңіз де осы, сенбесеңіз де...

Түйін. Иә, Қазақстан табиғи қазба байлықтарға да, миниралды ресурстарға да өте-мөте бай мемлекет. Ақорда жақтағы айтқышбектерден бастап, ауылдың шопырларына дейінгі барлығының айтатыны осы аса пафосты әйдік сөз.

Осынша байлығы бар мемлекеттің баспанасыз босып жүрген көп балалы аналары Ақорданың алдында Президенттен үй сұрап жүр. Осыншама байлығы бар мемлекеттің билігі жағдайы жоқ отбасыларға 21 мың теңгені жетістіріп бере алмай, тауық санап жүр. Осыншама байлығы бар мемлекеттің басшылары екі сиырдың жырын жырлап жүр. Осыншама бай мемлекеттің 5 миллионға жуық адамы банкке қарыз. Осыншама бай мемлекеттің 1 миллионға жуық адамы қарызын төлей алмай қашып жүр. Осыншама бай мемлекетте үйсіздер көп.Осынша байлығы бар мемлекетте кедейлер көп. Парадокс па? Парадокс.

Ал біздің анау 162 олигархымыз ел байлығын бөлісе жеп, бүйірі ісіп жүр, әне.

Нұргелді Әбдіғаниұлы

Abai.kz

Ең көп оқылған1

Ақерке Ахметова ҚР әділет вице-министрі болып тағайындалды

Жақында БҰҰ тарабынан қызықты мәлімет жарияланды. Дүние халқының жасын зерттеген ғалымдар көздеулі тарихымызда алғаш рет қарттардың саны нәрестелер санынан асып түскенін айтты. Айталық, былтыр жыл соңындағы санақ бойынша 65 жастан жоғары қарттар саны әлемде 705 млн адам болса, 5 жасқа дейінгі сәбилер саны 680 млн болған. Бұл қызықты мәлімет болғанымен, ғалымдарды алаңдатуда. Себебі бұл тенденция адамзат тағдырына, болашағына тіке қатысты. Зерттеушілердің есебіне сенсек, бұл үрдіс жалғаса беретін болса 2050 жылға барғанда қарттардың саны балалар санынан екі есеге көп болмақ. Демек, бұл адамзат қоғамының қарттануға бет алғанын көрсетіп отыр. Адамзат қоғамының қарттануы Адамзаттың өмір сапасының жақсаруына байланысты ұзақ өмір сүрудің орташа көрсеткіші жоғарылады, яғни, 1960 жылдары орташа жас ұзақтығы 52 жас болса, бұл күнде 72 жастан асты. Керісінше бала туу көрсеткіші азайып келеді, 2018 жылы әлем елдерінің жартысынан астамында бала туу көрсеткіші күрт азайған. Сарапшылар, ата-әжелердің саны немерелерден көп болған қоғамның түбі дағдарысқа ұшырайды деп санайды. Қара-көк түс бес жасқа дейінгі балалардың саны, ашық-көк түс 65 жатсан жоғары адамдардың саны. Фото: BBC Осыған ұқсас Дүниежүзілік банк қолдауындағы зерттеу нәтижесі, 1960 жылдары орта есеппен бір әйел бес бала босанған болса, алпыс жылдан кейін туу көрсеткіші әлемдегі әр әйелге екі баладан тура келген. Ұзақ жасаудың орташа көрсеткіші жоғарлауы қоғамда қарттар талабының жоғарлап, жастардың міндетінің ауырлағанын көрсетеді дейді Батыс ғалымдары. Айтпағы, денсаулық сақтау төлемдері, зейнет ақы төлемдері белсенді жұмыс жасындағы жастардың ауыртпалғын әлемдік деңгейде арттырған. Дамыған елдерде қарттану мен халық санының азаю үрдісі бар Бала туу көрсеткіші дамыған елдерде ең төмен. Себебі, азаматтарының өмір сүру сапасы жоғарылаған, жастар кешігіп үйленеді, сондықтан да ұзағанда бір-екі балалы болады. Халықтың қарттану деңгейі жағынан Жапония алда тұр. Себебі, жапондар әлемдегі ең ұзақ жасайтын ұлт болып саналады. Бұл елде ұзақ өмір сүрудің орташа жасы 84 жас, яғни әлемнің ортақ ұзақ жасау жасынан 12 жасқа көп. 2018 жылы қарттардың саны ел халқының 27 пайызын иелеген. Ал, бес жасқа дейінгі балалар саны әрең 3,85 пайызын ғана иелеген. Бұл соңғы жылдары Жапония үкіметін алаңдатып келе жатқан мәселе. Тұтас әлемде қарттар мен балалар салыстырмасын тең ұстап тұру үшін әр отбасы екіден көп балалы болуы керек екен. Алайда, БҰҰ мәліметінде, бұл талапты тек әлемнің 113 мемлекеті ғана өтей алған. Әлем халық саны 2024 жылы 8 млрд адамға жетеді деген болжам бар. Соған қарамастан, кейбір елдерде халық саны тынбай азаюда. Айталық, Ресейде орта есеппен бір әйел бір ғана бала (анығырақ айтқанда 1,75) тууда. Бұл алдағы он жылда Ресей халық санының толассыз азаятынын түсіндіреді. БҰҰ мәліметінде 2050 жылы ресейліктердің саны 11 млн адамға азаяды. Қарттанудың кері әсерлері Ғалымдар халық санының қарттануы экономикаға тікелей әсер ететінін ескертеді. Халықаралық Валюта қоры жасаған болжамда Жапония халықтың қарттануынан алдағы 40 жылда 25 пайыз экономикасынан айырылады делінген. Әрине, дамыған ғылым-техника бұл дағдарыстың алдын алуға көмектесуі мүмкін. Бірақ, халықтың қарттануы қоғамның барлық тармағына өз әсерін тигізеді. Соған қарамастан, саясаткерлер «Демографиялық мәселе – көп ұзамай жарылғалы тұрған бомба» деп санайды. 2015 жылы Қытай «бір ғана балалы болу» саясатын өзгертті. 2018 жылы шектеулердің бәрі алынып тасталады делінген. Соның өзінде былтыр Қытайда бала туу көрсеткіші төмендеді. Бұл үрдісті тоқтату үшін ғалымдар үкіметтерге денсаулық сақтау саласын жақсартып, ана мен балаға арналған жәрдемақыны жоғарлатуды ұсынады. Бұл алдағы уақытта БҰҰ тарабынан қадағалауға алынатын мәселе болуы бек мүмкін. Себебі, адамзат қоғамының қарттануы тудыратын салдар тым ауыр болады деп қарайды зерттеушілер. “The Qazaq Times” Ұқсас жазбалар Африка халқының саны жылдам өсіп келе жатқаны анықталды Ғасырымыздың ортасында адамзатты не күтіп тұр? 30 жылдан кейін бізге төнетін қатерле



































Білім беру жүйесін бұл салаға қатысы жоқтар басқарады

Қанағат Жүкешев - 20.07.20191809



Ол бірдеңе туралы айтады, екінші бірдеңе туралы ойлап тұрады, жемежемге келгенде үшіншісін істейді.Кеңес адамына берілген мінездемеден

Елдегі білім беру мәселесіне қатысты сөз қозғалғанда, біздің есімізге білім беру стандарттары мен бағдарламаларын жетілдіру, сапалы оқулықтар дайындау, жаңа педагогикалық технологияларды енгізу, мектептер салу... мәселелері түседі. Мұғалімнің беделін көтеру тақырыбы да баспасөз беттерінен түспей келеді. Осы және басқа шаралармен біз заманауи өндіріс үшін жоғары квалификациялы кадр дайындай алатын елдер қатарынан екенімізді паш етуге ұмтыламыз. Сырт көз бізді баршаға білім берумен айналысып жатыр деп ойлайды және оған сенеді. Шынтуайтына келгенде, Кеңес адамынікіндей, бұлар – біздің айтып жүретін сөздеріміз.

Ал, біздің ойымызда не бар дегенге қатысты мынаны айтуға болады. Қазақстанда білім беру жүйесін, көбінесе, мамандығы бойынша бұл салаға қатысы жоқ адамдар басқарып келгені белгілі. Бұдан билік үшін білім беру мәселелерін шешу мақсат емес, алдымен бюджеттен салаға бөлінген қаражат пен өзге материалдық игіліктерге бақылау орнату маңыздырақ болған шығар деген қорытынды шығаруға болады. Расында да лауазымға келіп алғаннан кейін мамандығы басқа бастық не туралы ойлауы мүмкін? Қисын мынаған тіреледі: ақша қаражаты қай жақтан ағылып, қайда кетіп жатыр? Оларды қалай бағыттап, «өз үлесімді» қалай жырып алып қалуым керек? Түсімді орынды қалай көбірек ұстап қалуға болады? Жоғарылаудың қисыны қайсы?.. Мінеки, қысқаша кеңестік тәрбиенің субъектісі білім беру жүйесіндегі жауапты лауазымда отырып, осылар туралы ойлайды деп жорамалдауға негіз бар. Өйткені, халық шаруашылығы салаларының ішіндегі ең жемқорлыққа көбірек малшынғаны осы сала екені талай айтылды. Білім сапасы ешқашан қанағаттанарлық баға алып көрген емес. Осы жағдайлар бізді саладағы шенеуніктер тура жоғарыда біз келтіргендей ойлайды деп қорытынды шығаруға итермелейді. Тереңірек үңіліп қараған адамға салада түсініксіз құбылыстардың да орын алып отырғанын аңғару қиын емес.

Енді, үшіншіден, не істеліп жатыр деген сұрақтың жауабын табуға кіріспестен бұрын, оның өзекті және ұзақ түсіндіруді қажет ететін мәселе екендігін ескертіп өту керек. Біздегі беріліп жатқан білімнің сапасы жөнінде қалам тартқандардың көбі деңгейдің тым төмен екендігіне алаңдайды. Бұл бағалаудың негізсіз емес екендігінің айғағы да аз емес. Солардың бірі және бастысы ретінде мыңдаған жастардың жыл сайын «Болашақ» бағдарламасы бойынша шет елдерге оқуға жіберілуін келтіреді. Бұдан өзімізде 127 ЖОО бола тұра (2018), бюджеттен қырауар қаржы бөліп, осы бағдарламаны енгізудің қажеттігі неде деген сұрақтың тууы заңды. Оның жауабы: отандық университеттердің дипломдары бағаланбайды. Олардың жоғары квалификациялы маман дайындайтын қаухары жоқ. Бұдан басқа да білім сапасының төмендігін паш ететін, бұлтартпайтын айғақтар толып жатыр.

Енді осы мәселенің қарапайым көз аңғара алмайтын, сондықтан осыған дейін айтылмай келген қырларына үңіліп көрейік. Бәрі түсінікті болуы үшін талдауды әлеуметтік-психологиялық барлаудан бастайық. Жазушы А. Конан-Дойлдың танымал романының кейіпкері өзінің әрекет ұстанымын былай тұжырымдағаны бар: «алдымен кімге тиімді екенін біліп алыңыз – сонан кейін қылмыскердің үстінен түсесіз». Демек, мәселе мотивацияға барып тіреледі. Осы қисынмен бажайлап қарағанда, алдымен «білімді, жоғары мәдениетті, әлеуметтік белсенді халық кімге керек?» деген сұраққа тірелеміз. Әрине, адал адамдардың бәріне керек, тек ... билікке заңсыз амалдармен келіп алып, енді одан айырылғысы келмейтіндерден басқаларға. Авторитарлық билік иелеріне бұқараның саяси сауаты төмен, құқықтарын қорғауды білмейтін, әлеуметтік пассивті болғаны керек. Мұның себебін түсіну қиын емес. Сауатты халық материалдық және рухани игілікті, оны қамтамасыз ете алмағанда, билеушінің орнын босатуын талап етеді. Ал жалпы сауаты төмен, мардымсыз жалақысынан айырылып қалам ба деп қорқып отыратын бұқара билік қалай айдаса – солай жүреді, нені бұйырса – соны істейді. Ең бастысы, сайлауларда билік ұсынған кандидаттарға 100 % дауыс береді.

Бұл жерде Қазақстан билігіне алдымен қазақтардың кедей және шаласауатты болғаны керек екенін аңғару қиын емес. Өйткені, жоғарғы және жергілікті билік органдарын сайлау кезінде биліктің статус-кво жағдайын автохтонды халықтың дауысы қамтамасыз етеді. Ол үшін қазақ айдауға көнетіндей, нұсқау бойынша дауыс беретіндей, сауаты төмен, кедей, сонысымен қорқақ, тастаған сүйекке сатылатындай, рухани әлсіз болуы керек. Осыдан елдің 45 %-ын құрайтын ауыл тұрғындарының, бюджетке қосатын үлесі мардымсыз болса да (4,5 %), «өздігінен бірдеңемен шұғылданушылар» деген атпен, өнеркәсіп өндірісінен тыс қалып отыруының себебін көреміз. Білім беру саясатына қатыстының бәрі биліктің осы ұстанымы тұрғысынан шешіліп жатқанын аңғару қиын емес.

Бұқараның жалпы сауатының төмен болуына мұқтаж тағы бір топ бар. Ол – араны ашылған кәсіпкерлер. Оларға сауаты аз адамдар жалақыны аз төлеуі және реті келгенде жұмысын істеткізіп алып, лақтырып тастау үшін қажет. Реті келгенде атап өту керек, біздегі шынайы шағын және орта бизнеспен (ШОБ) айналысушылардың бәрі жоғарыда қорғаушысы барлар. Демек, биліктің маңында жүргендердің туыстары. Өзгелерге мұнда баратын жол жоқ. Билік иелеріне ШОБ-ны дамытқаннан гөрі «дамытайық» деп, әрекідік айғайға басып қойып, шынайылығында қарапайым бұқараның ШОБ-мен айналысуына тосқауыл қойып отыру тиімді. Оның себебі жоғарыда аталды: қазақ байымауы керек.

Әрине, билік иелеріне жоғары лауазымдарға отырғызып, ойындағысын дөп басып, бүлжытпай атқарып отыратын, сауатты орындаушылар, сенімді ізбасарлар да керек. «Болашақ» бағдарламасы ол баста авторитарлық биліктің сол мақсатын іске асыру үшін жасалған болатын. Осылай елде білімді таңдаулыларға және басқаларға алалап беру бағыты ұсталған.

Жалпы, биліктің білім беру саласындағы қитұрқы метаморфозасы жас ұрпақ өкілінің білімге, ғылым мен техникаға, мәдениетке, жалпы рухани жетілуге деген мотвациясының жойылуынан көрініс табуда. Қатардағы мектептердің оқушыларының білім алуға деген құштарлығы сүртіліп тасталған.

Бұл қалай орын алды? деген сұрақтың түсіндіруі көп және ұзаққа созылады. Бұл жерде олардың кейбіреулеріне ғана қысқаша тоқталайық.

Қазақ жастарының рухани жетілуге мотивациясының жойылуының бірінші және басты себебі авторитарлық билік басқарған қоғамның өзінің қазіргі күйінен бастау алып отыр. Авторитарлы қоғам жас адамға кәсіби біліктіліктің, интеллекттің, мәдениеттіліктің қажетсіздігін, перспективасыздығын, олардың тағдырын айқындаушы фактор бола алмайтындығын іс жүзінде көрсетіп отыр. Кадр іріктеудегі жаппай етек алған сыбайластықты, бәрінің патрон-клиент деңгейінде шешіліп жатқандығын оқушы көріп отыр. Оның түсінігі бойынша бәрі түсімді орын тауып беретін ағашка немесе тәтешканың табылуына тәуелді. Олар келіп ұсыныс жасағанда мұның қалтасында тек екі нәрсе болуы керек – жоғары білімнің дипломы және бірдеңе. Орналасу деген осы.

Екінші себеп: саяси-құқықтық білім беретін пәндер қазақ мектептерінің жоғары сыныптарында оқытылмайды. ҰБТ-ға дайындық сылтауымен, 10-11 сыныптарда өтілуге тиісті «Қоғамдық білім негіздері», «Құқықтану», «Дүниежүзілік тарих» пәндері сабақ кестесінде құр жазулы тұрады. Бұл әрекет жастардың саяси-құқықтық білім деңгейінің көтеріліп кетуін болдырмау үшін ашық және басынған формада жасалып отыр.

Үшінші себеп мұғалімдердің кәсіби-интеллектілік және моральдық деңгейінің төмендігінде, оқушының санасына заманауи білім мен мәдениетті жеткізе алмайтынында, оны рухани жетілуге бағыттай алмайтынында. ҚызПУ-да дәрісті сағыз шайнап отырып «тыңдаған», тестілер жинағымен ғана жұмыс істейтін, тек «жаттап алыңдар» деген әдістемені ғана меңгерген мұғалімдердің шәкірттерінің алдында беделі жоқ, кез келген оқушы мұғалімді балағаттап кете береді. Білімді алғысы келмейтін оқушы мен бергісі келмейтін (нағызында, бере алмайтын) мұғалімнің арасындағы қатынас осындай.

Осылай бастауыш сыныптардағы оқушының санасындағы білімге құштарлық жоғары сыныптарда білім алуға қарсылық пиғылға ұласқан. Бұл метаморфоза оқушының білім мен ғылымға қатысты резистенттік тұрғы ұстануын айғақтайды. Резистенттік тұрғы ұстанған бала оқыту үдерісіне қосылмайды, сабақта уақытын бос өткізеді. Бұдан оның «санасы да бос тұрады» деген қорытынды шықпайды, әрине. Вакуум – теориялық ұғым. Материяда ешқашан бос орын болмайды. Бір заттың орнын екінші зат басып отырады. Олай болса, оқушының кәлласына барып түсуге тиісті ғылым негіздерінің орнын басып отырған қандай қоқыс?

























Бес жетім деп нені айтады? Қарабас шешеннің тапқырлығыЖиренше - аты аңызға айналған дала данышпаны, шешен. Түркі халықтарына ортақ ойшыл. Өмірде болған тарихи тұлға ретіндегі болмысы аз зерттелген. Азан шақырып қойған есімі - Қарабас.

Автор: Бәрі бар - 01.03.2019Аңыз-әңгімелердегі деректер бойынша ол тарихта болған, әз-Жәнібек ханның тұсында өмір сүрген кісі, бірақ тарихи шығармаларда Жәнібек ханның төңірегінде ондай адам болды деген дерек кездеспейді.

Бірде әз-Жәнібек хан халық жиналған бір отырыста қасындағы билері мен кеңесшілерін сынамақ болып:

– Үш арсыз, үш ғайып, үш жетім болады, соны кім айтып береді?, – деп игі жақсыларына бұрылады.

Жиылған өңкей жақсы дағдарып, хан қойған сауалдың төтесінен келуі төбелерінен қылыш ойнатқандай болады. Ақыры не болса да, жұмбақтың шешуін тауып көрмек болып, ханнан уақыт сұрайды. Межелі уақыт жеткенде хан қол астындағы билеріне:

– Жұмбақтың шешуін сендер білмесеңдер, кім біледі?, – депті.

Сонда билер мен кеңесшілер:

– Құрметті хан, үш арсыз: ұйқы арсыз, орынсыз жерде күлкі арсыз, былапыт ішкен тамақ арсыз, – дейді. Ал үш ғайып: қонақ ғайып, несібе ғайып, ажал ғайып. Бірақ үш жетімді ешқайсымыз таба алмадық, – дейді.

Сонда әз-Жәнібек хан:

– Елде келмеген кім қалды? – деп сұрайды.

Сонда бәрі жамырап:

– Қарабас шешен келмеді, – дейді.

әз-Жәнібек хан Қарабасты шақыртып, жұмбақтың шешуін сұрапты. Сонда Қарабас шешен:

– Тақсыр, жетім үшеу емес, бесеу еді ғой! Біріншісі – оты жоқ жер жетім. Екіншісі – басшысы жоқ ел жетім. Үшіншісі – елінен ауған ер жетім. Төртіншісі – тыңдаушысыз болған сөз жетім. Бесіншісі – жоқтаушысы жоқ қыз жетім, – дейді.

Сонда әз-Жәнібек хан:

– Сенің атыңды қойған адам ақылсыз екен. “Қарабас” дегенше, “Алтынбас” десе, болмай ма?, – деп шешенге ерекше құрмет көрсетіпті.











Дәріс. (2 сағат). Кемелдену жасы. Кемелденуге өтудің жалпы шарттары.

Жоспары:

1. Кемелденуге өтудің жалпы шарттары.

2. Кемелдену кезеңінің әлеуметтік мәні.

3. Әлеуметтік белсенділіктің ерекшеліктері. Кемелдену жасының периодизациясы.

4. "Акме" және акмеология ұғымы. Ересектердің даму заңдылықтары. Кемелдену жасының дағдарысы.



Отандық психологтардың айтуынша, жеке тұлға «иелену» арқылы өзінің «жан-жақтылығы» негізінде дамиды: «адамның жеке тұлға ретінде қалыптасуы қоғамдық қатынастардың маңызы зор». Психологияда жеке тұлғаның дамуы мен қалыптасуына әсер ететін сыртқы детерминация мәселесі пайда болды.

Л.С.Выготскийдің теориясына сүйенсек, «біз өзгелер арқылы өзімізді қалыптастырамыз», «неліктен барлық ішкі қажеттіліктен жоғары формадағы сыртқы бола алады» деген сұраққа «барлық жоғарғы психиканың функциялық дамуының сыртқы кезеңі арқылы өту керек, өйткені функция ең алдымен әлеуметтік болып есептеледі. Бұл – ішкі және сыртқы мінез-құлықтың барлық мәселелерінің орталығы болып табылады». Осыған байланысты адамның қалыптасу механизмі туралы сұрақ пайда болады. Толыққанды адамның қалыптасуының психикалық механизмі әлеуметтік детерминанттарға ие болумен қатар, жеке тұлғаның құрылымы мен жағдайы, іс-әрекеттерін жасайтын үрдістер мен жүйелерден тұрады.

Идентификация – жеке индивидтің адамзаттық жан-жақты негіздерін иелену механизмі (лат – ұқсату, теңестіру). Идентификациялық механизмдер индивидке даму, сыртқы ортамен қарым-қатынасқа түсуге және әлеуметтік жағдайға қарсы тұруға көмектеседі. Психологияда идентификацияны«бір адамды басқа адаммен, топпен, үлгімен эмоционалдық және өзгеше өзіндік ұқсату процесі» деп қарастырады.Идентификацияның екі түрі бар:

3) интериоризациялық идентифифкация;

4) экстрариоризациялық идентифифкация.

3) интериоризациялық идентифифкация өзін басқадан «иелену» және «сезіндірумен» қамтамасыз етеді;

4) экстрариоризациялық идентифифкация өзінің сезімін және мотивін басқаға тасымалдаумен (берумен) қамтамасыз етеді.

П.Я. Гальперин бойынша түсініктің түпкі мазмұнына сәйкес объектілердің нақты заттық жағдайлардағы функцияларын құрайды және түсініктің белгілері тек соларға ғана тиісті. Атап айтқанда объектілердің функциялары кеңістіктің схемасы түрінде түсініктерге сәйкестік әкелетін объектілердің қатынастарын шағылыстырушы айқындалған және ұсынылған болуы керек. Сонымен мысалы, физика облысынан («қатты денелердің қысымы») ғылыми түсініктің қарапайым жүйесінің қалыптасуына арналған зерттеулерде бала, есепті оқып шығып, алдымен есептің тексті бойынша суретте проблемалық жағдайларды қалпына келтіруі керек еді. Содан кейін жағдайдың бейнесін схемаға түрлендіруі – қысымның барлық құраушы күштерін шеңбердің көмегімен қоршау керек, оның бойынан барлық тіреулердің орнын белгілеу және олардан қысымды белгілейтін сызықтар салу; одан кейін осы схеманы қайта салу және оны нақты сандармен, белгілермен толтыру. П.Я. Гальпериннің басшылығымен орындалатын осы және көптеген келесі зерттеулерде көрсетілген еді; затпен түсініктің арасында әрқашанда схема тұрады, оны салмай толыққанды түсінікті қалыптастыру мүмкін емес. Осыдан шығатыны, ішкі жоспарға әрекеттің схемасы ғана көшірілмейді, сонымен қатар сәйкес проблемалық облыста оның функциясын шағылыстыратын объектінің схемасы да көшіріледі.



Схема заттардың сыртқы көріністерінің суретімен макетіне ұқсас оңайлатылған бейнесі ғана емес, сонымен қатар оларда объектілердің негізгі қатынастары мен олардың ішкі құрылымдары шағылыстырылғаны болып табылады. Сондықтан схемада екі заттың ұзындықтарының, не салмақтарының қатынасы беріледі, мысалы, осы параметрлерді өлшеудің нәтижесінде алынған негізгі бірліктердің өзара – мәнді арақатыстары түрінде беріледі.

П.Я. Гальпериннің сөзі бойынша осы схеманы бөлу процесінде –ақ және олардың дайындығының әр кезеңінде олар үйренетін объектілерге қатысты есептерді шығарғанда құрал ретінде пайдаланылады. Олар алдын ала қабылданатын жеке практикалық және теориялық әрекеттердің негізінде заттар туралы ойлаудың схемасы және жалпы схемалары болады. Міне, неге П.Я. Гальпериннің пікірінше жалпы схемасын қалыптастыру арқасында заттарда ойлаудың дамуы жүріп өтеді. П.Я. Гальперин ұқсас схемаларды «оперативтік схемасы» деп атады. Олар өздерінің мазмұндары бойынша Ж. Пиаженің оперативтік және әрекеттік схемаларынан ерекшеленеді. Олар білімнің сәйкес облыстарында кезкелген объектіге қатысты бағыттық құрал қызметін атқарады және қатысты болады. П.Я.Гальпериннің және оның қызметкерлерінің зерттеулері объективтік білім және ғылыми түсініктер – балалар сыртқы ақпараттарды қарапайым тіркеу негізінде қабылдана салмайтынын көрсетеді. Олар субъектінің әрекеті негізінде құрылады. Ж.Пиаже же осыған көндіруге тырысты. Ол объектіні тану үшін субъект онымен әрекет жасау және ол бойынша оларды өзгерту керек деп есептеді. Бала объектіні сенсомоторлық деңгейде орын ауыстырады; оларды қиыстырады. Дамудың жоғарырақ деңгейінде мектеп жасына дейінгілердің үлкендері және мектеп жасында бала тек қана сыртқы жоспарда емес, сонымен қатар таным объектілерін ойша құрады және қайта құрады. Осы қайта құрудың тетіктерін ұстай отырып, бала Ж.Пиаженің сөзімен айтқанда «құбылыстың өндіріс әдісін» орнатады.

Білім, Ж. Пиаже бойынша қызметтің екі түрін болжайды. Бір жағынан ол әрекеттің өзін жинақтау, ал басқа жағынан – объектілердің арасында қатынас орнату. Ол да және басқа қатынастар да өзара байланысты. Кемелдену – көптеген адамдар үшін өмірлерінің ең ұзақ кезеңі болып табылады. Кемел шақ кезеңін адамның жасы және рухының жай-күйі бойынша ежелгі гректер. - презентацияПрезентация была опубликована 3 года назад пользователемАйнұр Жақан

2211 Получить код презентации Скачать Презентация на тему: " Кемелдену – көптеген адамдар үшін өмірлерінің ең ұзақ кезеңі болып табылады. Кемел шақ кезеңін адамның жасы және рухының жай-күйі бойынша ежелгі гректер." — Транскрипт:





Дәріс. (2 сағат) Қарттар психологиясы. Қартаюдың биологиялық, әлеуметтік критериялары мен факторлары.

1. Кемелдену жасының периодизациясы. "Акме" және акмеология ұғымы. Қартаюдың биологиялық, әлеуметтік критериялары мен факторлары.

2. Қарт адамның өмірінің әлеуметтік ситуациясы.

3. Қартаю периодизациясы. Қарт адамдардың жаңа психологиялық құрылымдары.

4.Қартаю жасындағы қарым-қатынас.





Кемел шақ кезеңін адамның жасы және рухының жай-күйі бойынша ежелгі гректер «акмэ» уақыты деп атаған, бұл қандай да бір нәрсенің шырқау шыңын, ең жоғарғы дәрежесін, адам тұлғасының ең жоғарғы гүлдену, «өзіне теңдестірілу» сәтін білдірген.Отандық психолог Н.Н.Рыбников «акмеология» терминімен жас ерекшеліктері психологиясының кемел жастағы тұлғаны – адамның барлық өмірлік күштерінің гүлдену кезеңін зерттейтін арнайы бөлімін белгілеуді ұсынды.

Кемел шақ кезеңі – тұлға өмір жолының шырқау шыңы,әсіресе, адамның дені сау, күш-қуаты, сергектігі, білімі, тәжірибесі жетілген кезінде. Адам бұл уақытта кәсіби шеберліктің шыңына және қоғамда белгілі бір орынға қол жеткізеді. Оның пікірімен әріптестері де, басшылары да санасады. Қағида бойынша, бұдан бұрынғы жас кезеңдеріне қарағанда, оның күш-қуаты азая түседі, бірақ кәсіби міндеттерін ол мол тәжірибесінің, өз жұмысын ұйымдастыра және айналасына көмекшілер жинай білуінің есебінен табысты шешеді. Бұл жас кезеңінде кәсіби тәжірибе және адамдармен қарым-қатынас тәжірибесі жинақталады. Тәжірибесін ары қарай беру қажеттілігі «шәкірт жасау», ізбасар арқылы іске асырылады.

Қырқыншы жылдардың дағдарысын еңсерген адам үшін көкжиек кеңейіп, өмірдің негіздемелері тереңдей түседі, жаңа және алысқа апаратын мәселелер пайда болады. Өмір қызықтырақ бола түседі, күнделікті проблемалар кейін ығыстырылады. Енді ауқымды іс-әрекеттерді жоспарлау мен ұйымдастырудың жалпы мәселелері көбірек қызықтыратын болады. Жастардың өз өмірлерінің өктем сатысындағы дамуын бақылай отырып, бейтаныс және терең қуаныш сезімін бастан кешіреді. Бұндай жағдайда жастарға кеңесімен не ісімен көмек көрсетіп, олардың ризалықтарын алуға болады. Бұл әсіресе кәсіби тұрғыдан жастарға білім берумен және олардың тәрбиесімен айналысатын адамдар үшін маңызды.

Бұл жаста жаңа шығармашылық қабілеттер пайда болады; мысалы, 35 жаста жақсы прокурор немесе белсенді басшы болуға болады, бірақ қазір көрнекті заңгер және ақылды, жақсы бастық болады. Жүйелі түрде дамитын адам өмірінің елуінші жылдарының ортасында екінші шығармашылық шарықтау шегіне жетеді.Ол өзінің өмірлік тәжірибесін жинақтап қорытып, оны ретке келтіре алады және оны өз жұмысына ендіру үшін оның өмірлік күштері әлі де жеткілікті болады. Бұл жас – барынша көп және ауқымды жетістіктер кезеңі.



Кемел жастағы адам тұлғасына неғұрлым тән белгілер ұмтылыстарының шынайылығы, өндірістік, отбасылық және жеке өмірінде өзін-өзі жүзеге асыру барысына баса көңіл бөлу, өз даму кеңістігі үшін күрес, өз денсаулық жағдайына баса көңіл аудару, эмоционалдық икемділік, тұрмыстағы тұрақтылыққа деген құштарлық болып табылады.

Адамның ересектік шақ дағдарысында табатын құндылықтары – саналы болмыстың құндылықтары. Кемел жастағы адам оларды өзінің өмір туралы түсініктеріне сәйкес деп мойындап, немесе олардың орнын басатын ретінде дамытып қана қоймай, сонымен қатар, осы құндылықтарды сақтап, олардың иеленушісі болып табылады, оларды өзінің жеке өмірінде іске асырады.



«Жоғарғы «менді» іздеуде, - деп жазады Б.Ливехуд, - адам барлық психикалық қасиеттер солардың көмегімен осы рухани болмысты жаулап алуға немесе жеңуге болатын күштерге айналатын рухани шындықтар әлеміне тап болады. Әрбір рухани қадам басқан сайын, феноменологиялық тұрғыдан көріне отырып, жаңа кездесулерімен жаңа ландшафт ашылады, алайда, олар даму сатысының басында үнемі жағымды ғана бола бермейді. Өмірдің үшінші үлкен даму сатысы (қытай мәтелі бойынша, даналыққа жету сатысы) қырқыншы жылдарда, дәлірек айтсақ, 42 жаста басталады. Бұл орта мәнде әрбір жеке жағдайда жылдамырақ немесе баяуырақ даму орын алады»[1].

Кемел шақ кезеңінің басталуы – өте қызу уақыт. Биологиялық тұрғыдан өмірлік күштердің сарқылу уақыты басталады. Әйелдерде, бұдан басқа, репродуктивті кезеңнің анық көрінген аяқталуы осы жылдарға дөп келеді. Өмірлік күштердің сарқылуы дене ұлпаларының инволюциясына негізделеді. Адам денесінің әрбір мүшесінің өз өмір қисығы болады. Кемел жастағы әрбір адам сондай-ақ өз тәжірибесінен өкпе ұлпасының икемділігі азая түсетіндігін біледі; бұл кетіп бара жатқан трамвайдың немесе автобустың соңынан қатты жүгіргеннен кейін адамның, бұрынғымен салыстырғанда, ұзағырақ дем алысын қалпына келтіре алмауынан анық көрінеді. Бүкіл бұлшық еттер де икемділігін жоғалтады; бұл кемел жастағы адамның сол бір жұмыстың өзіне жас кезіндегіге қарағанда көбірек күш-қуат жұмсауына алып келеді. Бұл өзгеріс біртіндеп келеді. Көбінесе бұны ол анық көрінетін белгілі бір жағдайда, кенеттен байқайды. Ең маңызды және ең белгілі өзгеріс – эндокринді бездердің өзгеруі. Еркек пен әйелдің жыныс бездері қызметінде инволюция үдерісі басталады.





Кемел шағында адам өзінің барлық дерлік ішкі сезім күштерінің нағыз басқарушысына айналады; олар енді шындық өмірдің кемелдігін оның барлық өлшемдерінде: іс-әрекеттерде, қатынастарда, дүниеге көзқарасында қалыптастыра отырып, саналы түрде іске асырыла алады.Мәселен, кәсіби шеберлікте хабардарлықты үздіксіз дамыту, мамандануды тереңдету, типтік тапсырмалар мен жағдайларды тез тану орын алады, бұл жадындағыны кеңінен іздестіру қажеттілігін, проблемаларды шешуде жалпылама ойлау дағдыларын барынша азайтады. Жұмыс барысында көбінесе тек өздеріне сенулеріне – көп ойлауларына, ынталылық танытуларына, өздігінен шешімдер қабылдауларына тура келетін кемел жастағы адамдар интеллектуалдық икемділіктің жоғары деңгейін көрсетеді.

Психолог Г.С.Абрамова кемел шақ кезеңінде адамның алдында тұратын, оларды шешу үшін ерекше қабілеттіліктер талап етілетін ерекше өмірлік міндеттерді бөліп көрсетеді. Әйелдің алдында тұрған міндеттер оның өзіне де, сондай-ақ жақындарына да қатысты алынған өмірлік міндеттемелерінің бағалануымен байланысты. Бұған оны көптеген шынайы және күшті әрекет етуші факторлар – өз физиологиялық жағдайының өзгеруі, отбасы құрамының және отбасындағы өз рөлінің өзгеруі (әже, ене), жоғары кәсіби деңгейге қол жеткізуі итермелейді.

Әйелге күнделікті қам-қарекеттен бас көтеріп, өз өміріне сапалық тұрғыдан басқаша көз салу, өзіне, өзінің қажет екендігіне, өзінің құндылығына деген сенімділігін қайтадан иелену қажет. Осылайша ол өзі үшін өмір сүру өнерін ашып, оған үйрене отырып, үй философына айналады. Кемел шақ кезеңі – әйелдің өз Менінің шекараларын жаңарту есебінен, өз өмірі мағынасының кемелдігіне жету есебінен қоғамда, отбасында, өз көзінде маңызды орынға қол жеткізу үшін өз бойынан күш таба алатын уақыты.

Еркек өз кәсіби саласында бағалы жұмыскер болып қала береді. Алайда ол өзгеше жұмыс істейді – басты мәселені екінші кезектегі мәселеден ажырата біледі, қажетті мәселелерге толығымен ықылас қояды және жоғары нәтижелерге қол жеткізеді. Басты мәселені екінші кезектегі мәселеден ажырата білу сонымен өз жан құбылыстары байланысты болатын өмірдің жалпылама тұжырымдамасының қалыптасу нәтижесі ретінде келеді. Еркек үшін кемел шақ кезеңі – өзінің және жақын адамының қартая бастауының белгілерімен нақты көріністерде үнемі көріне бастайтын өліммен ашық күрес. Кемел шақ кезеңінің ортасына қарай қарапайым еркек, бір күннің ішінде өмір салтын өзгерту туралы шешім қабылдап және оны адам қызығарлық тақуалықпен жүзеге асыра отырып, өзі үшін өмір қуаныштарын ашқандай болады. Егер әйел үшін отбасы мен жұмысы өте маңызды болса, еркек үшін достары мен жалпы алғандағы қоғам одан кем маңызға ие болмайды. Отбасынан тыс байланыстар орнату жөніндегі өмірлік міндеттердің тұтас жиыны пайда болады.Қалыпты психологиялық көңіл-күй үшін еркектің «менің клубым» деген сияқты қарым-қатынас шеңбері болуы қажет[2].

Б.Ливехудтың атап көрсетуінше, кемел жастағы әйел үшін екі мүмкіндік бар. Біріншісі – жағымсыз реакция, ол әйел жаңа өмірлік мақсатын таппай, енді тек: «Мен ешқашан өзім үшін ештеңе жасай алмадым. Бәрі тек отбасы үшін, ертеден қара кешке дейін мен тек жұмыс істеумен болдым, тым болмаса, кітап оқуға да уақытым ешқашан болған емес, көбінесе мен бір нәрсе істеу үшін бәрі бір тым шаршап кететінмін. Енді тым кеш. Балалар үйден кетті. Күйеуім өз мамандығына беріліп жұмыс істейді, ал мен құр алақан қалдым», - деп шағымданатын жағдайда пайда болады. Содан ол долданып үй шаруасына кіріседі, өзі де таза нәрселерді тазалап, қиялдағы шаңды сүртеді, жалғыз өзі бүкіл жұмысты істеуі тиіс екендігіне үздіксіз шағымдана отырып, айналасындағыларды жәбірлейді.

Даму мәселесі анализінде басқа тәсіл аз емес тарихы бар, бихевиоризмен байланысты. Бұл бағыт эмпирикалық философияда терең тамыр жайған және адам жайында ағылшынның таныстыруында айтып кеткен. Адам бұл - оны қоршаған орта қалай жасайды, солай қалыптасады. Америкадағы психология бағыты, даму-түсінігі ғылымнан алыстатылды. Бұл концепцияға Павловтың идеялары әсер етті. Ағылшын психологтары Павловтың идеясын істей алатын қимыл қозғалыс барлық өмірде мінезделеді. Ең негізгі, ағылшын психологтары Павловтық принцип шарттырефлекс, Уотсонның жаңа концепцияға қайта жұмыс істеу. Ағылшын психологиясына ғылыми эксперимент кірді, ал Павловтың тамақтандыру ғылымымен байланысты. Павловтың бұл эксперименттік түсіндіруі 1897 жылы шықты, ал Дж. Уотсондікі 1913 жылы шықты.

Зерттеулерде стимул және реакция, шартты және шартсыз стимулдарды зерттеу басталды. Осындай ассоциянистік концепция шықты. Зейінді зерттейтін ғылымдар шартсыз стимул жаңа ассоциятивті стимулға байланысты, негізгі акциент қатайтумен байланысты. Сұраққа жауап, ғылым байланыс бағдар байланыс және реакция арасындағы байланыс қарастырылады, бұл жағдайда зерттелуші аш,ауру.

Кейінірек американдық психологтар: бағдар рефлекциясына көңіл бөле бастады. 50-60жылдары кеңес психологтары Е.Н.Сокалов және А.В.Запорожей қарады. Ал Берлайк стимулдар, интенсивті, қимылдық түс, анық еместік және т.б. қарады. Алайда Берлайн т.б. ғалымдар сияқты, рефлексивті нейрофизиологиялық мидың мәселесін қарады.

Еуропалық елдерде даму процестерінің серекшеліктеріне көп көңіл бөлді. Оларды философия және онтогенездегі даму деңгейі нгемесе этапы қызықтырады. Павловтың жұмысынан кейін Э.Торндайктың, В.Келлердің жұмыстарынан кейін К.Бюлер бұл деңгейдегі, олардың пайда болуымен миының жетілуімен және қоршаған ортамен қарым-қатынас кезіндегі қиыншылықтармен байланысты, сонымен қоса аффективті процестердің дамуымен байланысты, рахаттанудың, уайымдаудың дамуымен және де іс-әрекетпен де байланысты.

Эволюция кезінде мінез-құлықтың рахаттануды сезінуінен бөлінеді «басынан аяғына дейін». Оның ойынша, институттың бірінші деңгейі-рахаттану қажеттіліктері қанағаттандырған кезде болады деген, яғни іс-әрекеттен кейін. Дағды деңгейінде рахаттану іс-әрекеттің процеске жетеді.

Осыдан кейін «функционалды рахаттану» пайда болады, алдын ала рахаттану, бұл интелектуалды жауапты шешу деңгейінде болады. Осылайша рахаттану өтуі «басынан аяғына дейін»,Б.Колер бойынша бұл схеманы онтогенез ауыстырады. Балаларға эксперимент жасай отырып, бұл экспериментті В.Келер шимпонзеге жасаған.Бала психикасының дамуынан зерттеуге жануар психологиясына жасаған эксперименттер басты қадам болды. В.Вундтың айтуынша:бала психологиясы болмайды, өйткені онда өзін-өзі бақылау болмағандықтан.

К.Бюлер өзін ешқашан биогенетис деп санамады. Оның жұмыстарында биогенетикалық концепциасына сын айтқан. Алайда оның көзқарастары- реакнтуляция концепция терең пайда болуын көбірек қарағанғ баланың дамуы жануардың даму сатысынан алыстатылады.

Л.С.Выготскийдің айтуы бойынша: К.Бюлер бір танымалыға факті жасауға тырысты, биологиялық және әлеуметтік-мәдениеттің дамуы және баланың дамуына әсер еткенін айтып кетті.





[1] Ливехуд Б. Кризисы жизни – шансы жизни. Калуга, 1994. С.77.

[2] Абрамова Г.С. Возрастная психология. М., 1997. С.641-650.





3- тақырып. Халықтық педагогикадағы кемелденген адам идеалы

Жоспар

1.Кемел адам – халықтық тәрбиенің мақсаты

2.Кемел адамның этникалық сипаты

1. Кемел адам – халықтық тәрбиенің мақсаты. Кезінде қазақтың ақыны Абай Құнанбаев та «Адам» ұғымына сипаттама беріп, оның қалыптасу және даму сатыларына тоқталған болатын. Онда ақын өзінің 11- қара сөзінде «Қашан бір бала ғылым білімді махаббатпен көксерлік болса, сонда ғана оның аты адам болады» деп сипаттама береді. Сонымен қатар адамдық сипаттар немесе қасиеттер ретінде өзі үшін емес халық мүддесі үшін өмір сүрудің маңызын «өзі үшін өмір сүрген адам өз бетінше оттаған хайуанмен тең, ал көпшілік үшін тіршілік ететін адам «нағыз адам» дегенді келтіреді."Адам кемелдігі неде? Бақытқа қалай жетуге болады? деген сұраққа әл- Фараби білім мен іс-әрекет арқылы жетуге болатындығын айтады. Бақытқа жеткізетін барлық іс-әрекеттер мен қызмет әрқашан қайырымды. Әрекетшіл жанның мақсаты - әдейі көзделген ұмтылыс болуға тиіс. Оған іскерлік пен көрегендікті, яғни дүниені тану қабілетін бойына дарыту ұмтылысы ұйытқы болады. "Адам қайырымдылық, сұлулық, игілік және ұлылықты басқа адамдардан емес, өзінің жаны мен тәні арасындағы барлықтан алса, ол шынымен де қайырымдылық пен бақытқа қол жеткізеді". Қайырымды жан—ақыл-парасаттың, адам бақыты мен бақ-дәулетінің күрескері.Қайырымдылық - табиғи бейімділіктің іс-әрекетпен ұштасуы, маңызды міндет-мұрат үшін жігер мен табандылық көрсету. Ғалым Б.Кiшiбеков қазақ халқының мінез - құлқы оны қоршаған ортаға – кең далалық кеңістікке, географиялық жағдайға, баққан малға, оның шаруашылығына байланысты қалыптасты, - деп тұжырым жасайды.

2. Кемел адамның этникалық мінезі. Қай заманда болмасын заманына қарай жеке тұлғаның болмысын қалыптастыру туралы ойлар мен пікірлер көпшілікті толғандырып келген. Жеке тұлғаны қалыптастырудағы кемелділік, мінсіз адам бейнесі тәрбиенің ең жоғары көрсеткіші ретінде қабылданып, қоғамда жоғары жауапты міндеттерді атқаруға лайық деп танылған. Бүгінгі күнді алып қарасақ, елімізді өркениеттілікке жеткізетін, ел экономикасын дамытатын, сондай - ақ, Қазақстан Республикасын 50 дамыған елдер қатарына қосылуға мүмкіндік жасайтын жастарды тәрбиелеу немесе кемел адамды тәрбиелеу бүгінгі күннің еншісіндегі ұлы міндет болып отыр. Осындай қасиеттерді бойына жинақтаған жеке тұлға елімізді, халқымызды бақытты болашаққа жетелейтін мемлекет басшысы болуға лайық. Мұндай пайымдаулар мен ой - тұжырымдардың бастау алар көзі сонау орта ғасырдағы көне түрік ғұламалары көзқарастарында туындаған болатын. Олардың өкілдері әл - Фараби, Махмұт Қашқари, Жүсіп Баласағұн, Қожа Ахмет Йассауи, Қорқыт ата, «Қабуснама» кітабының авторы Кейкаус және т.б. мұндай қоғам талаптарына жауап бере алатын кемел адамды қалыптастыру негізі отбасы тәрбиесінен басталады дей отырып, оның қоғам мүдделерімен сабақтастықтарының жан-жақты қырларын ортаға салады.



Студенттердің білімін бақылауға арналған сұрақтар

1. Кемел адам туралы түсінік бер?

2. Халықтық педагогикадағы «Кемел адам» ұғымының мәнін ашыңыз.

3. Кемел адам тұлғасын тәрбиелеудің негізгі міндеттері.

4. Абай Құнанбаевтың «Кемел адам» туралы көзқарасы қандай?

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Махмұт Қашқари. Дивани луғат ат түрік.Түрік тілінің сөздігі. Алматы.

2. Әл-Фараби. Мемлекет қайтаркерлерiнiң нақыл сөздерi. Әлеуметтiк - этикалық трактаттарында. - Алматы: Ғылым. 1975. - 5- 28 с.

3. Баласағұн Ж. Құтты бiлiк. - Алматы:Жазушы. 1986. - 358 б.

4. «Қабуснама». Өзбек тiлiнен аударған және алғысөзiн жазған - Тұрсынәлi Айнабеков. - Алматы: Балауса, 1992. - 156 б.

5. Яссауи Қожа Ахмет. Диуани хикмет. - Алматы, 1993. - 260 б.

6. Құнанбаев А. Қара сөз, поэмалар. / Құрастырған К.Серiкбаева. - Алматы, "Ел", 1992. - 272 б.





TRANSCRIPTГеронтология ғылыми пән ретінде егде жастағы адамдардың көбеюі, олардың жұмысқа қабілеттілігі мен тұрмыс жағдайының, сондай-ақ іс-әрекетінің сипаты мен құндылықты бағдарларының өзгеруіне, яғни жеке адамның даму мәселелеріне, т.б. байланысты пайда болды. Геронтологияның қазіргі кездегі негізгі міндеттеріне адамды кәрілікке дайындау, егде жастағы адамдар мен қарттардың белсенді әрі толық өмір сүруі амалдарын зерттеу, т.б. жатады

Қарттық шақ биосоциопсихологиялық құбылыс ретінде.

Геронтопсихологиялық проблемаларды зерттеудің өзектілігі.

Қартаю мен қарттықтың теориялары.

Қартаюдың психологиялық ерекшелігі.

Қартаю проблемалары жөніндегі ең бірінші халықаралық құжатқа қартаю проблемалары жөніндегі іс-әрекеттердің Халықаралық жоспары жатады, осы құжатты 1982 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы мақұлдады және ол халықтың қартаю проблемаларын тиімді шешу саласы мен егде жастағы адамдардың даму саласындағы мүмкіндіктерін қарауға қатысты үкіметтер мен азаматтық қоғамның әлеуетін күшейтуге нысаналанған.

Тақырыптың негізгі ұғымдары:

Кемелденукөптеген адамдар үшін өмірлерінің ең ұзақ кезеңі болып табылады. Оның шектерін әр автор әр түрлі белгілейді: 50-55-тен 65-70-ке дейін. Әдетте ол зейнетке шығу уақытымен байланысты.

Физикалық денсаулығының төмендігі қарапайым материалдық жағдайда өзінің кәрілігіне сабы. рлы қарым-қатынаста болады. Кәрі адамдардың мінез-құлқындағы

Танымал психиатр өмірдегі ең маңызды 22 ережені тұжырымдады. Шындығында, бұл ережелерді оқи отырып ойға батасыз. Көптеген адамдар мінсіз қарым-қатынас құруды, өз қиялындағы жұмысты табуды, жалпы айтқанда қоғамда бақытты өмір сүруді армандайды. Бірақ бір ғана мақсатты орындау үшін көптеген күш-жігер әрі уақыт, төзім мен табандылық қажет.Біреулер керегесі берік отбасы құрса, енді біреулер кәсібін өрге домалатады, тағы біреулері әлемді аралап, саяхат жасап, содан ләззат алады











Ғұмар Қараштың дін мен ағартушылықтың арақатынасы хақындағы тебіренісі06.03.2014 | Тұлға | 2 рет оқылдыАташ Берік Аташ,философия ғылымдарының докторы

Ғұмар Қараш жастайынан оқуға құштарлығы оянып, білім алуды діни тұрпатты мекемелерден бастағандықтан, сол дәуірде ислам дінін қайта өркендету татар миссионерлері мен ағартушылық орындары арқылы қолға алынғандықтан, ХІХ ғасырдағы қазақ ағартушылығының негізгі беталыстарының бірі де діни бағдарға негізделгендіктен, оның дүниетанымы да діннен, атап айтқанда, ислам дінінен тыс бола алмады. Осы тұста, алдымен, оның діни көзқарастарын сараптаудың негізгі ерекшеліктері мен қиындық тудыратын қырларына тоқталып өтуіміз қажет. Бірінші, оның дінге қатысты көзқарастары бастапқыда діни философияны негіздеп, кейіннен, дін философиясы аясында өрбігендігі. Себебі, діни философия сенімді тек қана негіздей түсудің теориялық-практикалық жақтарына көбірек назар аударса, дін философиясы оны сырттан бақылайтын және баға беретін, сипаттайтын сараптамалармен жалғасын табады. Ғұмар Қараш та жас кезінде және есейген шағында осындай екі бағытта болды. Екінші, ойшылдың көзқарасы исламның әр түрлі ағымдарымен келіп түйісетіндігі де және бір ағымның ішіндегі әр бағытты қолдағандығы да айтарлықтай қиындықтар туғызады. Ол балаң кезінде таза софылықты ұстанса, жас кезінде одан алшақтап, дәстүрлі исламға бет бұрды, одан кейін жәдидшілдік бағытқа ауысты. Ал, жәдидшілдік ағымының өзі күні бүгінге дейін толық зерттелмеген мұсылман дініндегі күрделі арналардың бірі болып отыр. М. Тәжі-Мұрат айтқандай: «Жәдидия – тереңіне бойлай бермейтін аса күрделі құбылыс. Оны түгел толғау үшін жойқын зерттеу жазу керек»[1,154б.]. Үшінші, ол өзінің ұстаздары сияқты діни көзқарастарын батыстық философиямен араластырып жіберіп отырды. Оған орыс жазушыларының көзқарастары да, еуропалық философтардың пікірлері де ұнағандықтан, дүниетанымын олармен тоғыстыруы да заңды құбылыс. Бірақ, ол ислам дінінің философиясын да ұмыт қалдырған жоқ еді. Дегенмен, оның діни идеяларын сараптауда, осындай әртараптанған бағдар айтарлықтай қиындықтар туғызады. Осы тұста, Ғұмар Қараштың көзқарастарын зерттеушілердің мына пікірін мысалға алуымызға болады: «Жалпы Ғұмар араласқан тұлғаларды білуіміз Қарашты тануымызды, кеңірек алғанда жәдидияның сырын ашу ісін көп жеңілдетеді. Осы тұрғыдан келгенде Риза Фахретдиннің көзқарастары шейх әл-Ауғанидің, оның Мысырдағы ізбасары, Европа «Исламдағы модернизмнің негізін салушы» деп ұлықтайтын шайх Мұхаммед Ғабдуһудың пікірлерімен бір ізді басатындығын айту жөн. Бұл топтың әлеуметтік-саяси көзқарастарының өре басы Исламдағы ханбалие мазһабынан тарайтын бірқұдайшылдық сана (тауһид) болғанмен, бұл ағым уақыт өте келе мұсылман қауымын заман талабына бейімдеу мақсатына орай ХVІІІ ғасырдағы француз философтарынан, ХІХ ғасырдағы Батыс позитивистерінен, әсіресе, олардың социологиялық теорияларынан көп нәрсе алған. Әсіресе, Ғабдуһу Руссо, Локк, Бентам, Спенсер көзқарастарына сүйене отырып, қоғамды ғақыл және ғаділет негізінде тәрбиемен түзеуге болады деп сенген»[1,157б.]. Төртінші, Ғұмар Қараш тек мұсылман дінінің әр түрлі ағымдарына елігіп қойған жоқ, сол бір ағымның ішіндегі әр түрлі арналардың қайсысын анық ұстанғандығы да белгісіздеу сияқты болып көрінеді. Сондықтан, оның ұстанған діни бағыты, мазһабы, оның ішіндегі жамағаты айқынсыздау болып тұрғандай болады. Қ.Ермеков өз зерттеуінде: «Қараш өмір бойы туған қазақ ұлтын қалай жеткеремін, қайтсем дұрыс жолға саламын, деп шарқ ұрып, сол үшін бар өмірін сарп еткен ержүрек азамат ақын, көрнекті философ, кейбір жаңсақтық көзқарастарды да басынан өткерген, бар ғұмыры шытырман драматизмге толы қайраткер. Басқаша айтқанда, оның дүниетанымында елеулі қайшылықтар болды» дейді [2,177б.]. Бесінші, өмірінің соңғы жылдарындағы коммунист болуы оны еріксіз түрде немесе сырттай ғана атеист болуға жетелейтіндігі сөзсіз. Атеист пен теист те айтарлықтай бітіспес қайшылықты сенімдер. Яғни, ол жалған коммунист немесе жалған діншіл болып шығуы да тиіс сияқты болып тұрады. Бірақ, Ғұмар Қараштың келісімпаздық ұстанымы бұл екеуін бітістіріп, ерекше бір төлтума кредоны жасап шығарған болуы да ықтимал. Сондықтан оның діни көзқарастарын қолдаушылар да, сын айтушылар да кездесіп отырды. Алтыншы, тілінің күрделілігі. Ғұмар Қараш өмір сүрген дәуір тұтасымен алғанда, басқа халықтармен экономикалық болмаса да, мәдени сұхбаттастығы барынша дамыған кезең болатын. Сондықтан, орысша, татарша, арабша сөздерді қазақша мәтіндерде қолдану сол дәуірдегі қазақ зиялыларының шығармашылық туындыларында кездесіп қалатын дәстүрге айналды. Бұдан Ғұмар Қараш та тыс бола алмады. Осы тұста, «Шәңгерей өлеңдерін оқығанда» деп аталған қысқаша толғауын мысалға алуымызға болады: «Көріп ғажап бұ ғазалны қалдым қайран, Мафһумы неше түрлі алуан-алуан. Теріліп Пушкин, Лермонд қылса баян, Айта алмас жүз мыңнан бірін ғаян» [3,156б.]. Ал, мәтінді философиялық талдау қашанда, әрбір сөздің мағынасын мұқият, шегіне жете түсінуді талап ететіндігі баршамызға аян. Сондықтан, ол кірме сөздердің мағынасы неде және қазақ тілінде қандай мағынада қолданып отыр, бұрмаланып кеткен жоқ па деген сияқты сауалдар оның дүниетанымын тереңірек сараптау үшін негізгі кедергілердің бірі болып табылады. Себебі, Ғұмар Қараш өзі «Тіл-әдебиет» атты мақаласында атап өткендей, ол кезде баршаға ортақ қазіргі үлгідегі әдеби немесе ғылыми тіл қалыптаса қоймағандығы да белгілі.



Ғұмар Қараштың діни көзқарасын және дінге қатынасын таразылау үшін, ол қозғаған мынадай мәселелерді анықтауды жолға қоюмыз қажет: дін мен еуропалық үлгідегі білімнің арақатынасы; дін мен тұрмыс мәселелері; шынайы сенім мен жалған сенім, дүмшелік; діндегі келісімпаздық (конвенционализм) және төзімділік (толеранттылық), мұсылмандық қауым мен ұлт т.б. Ғұмар Қараш ислам діні ілімі бойынша барынша сауатты адам және оның осы жазықтықтағы бағдары да дін мен ғылымның, білім мен сенімнің бірлігін негіздейтін ұстанымдарының бірі бойынша ХХ ғасырдағы неотомизм ағымының негізгі идеясына да жуықтайды. Себебі, ойшыл тек дін емес, ғылыми білімді де сол дәуір үшін барынша толықтай меңгерген адам. Ол – ғылым мен дін арасында айтарлықтай қайшылықты туындатпаса да, екеуінің түйісер тұсында көп жағдайда ғылым мен білімге қарай бұрылып кетеді. Ислам дінінің қағидаттары мен ұстанымдарын тұтастай ғылыми ағартушылыққа қарай ойыстырып отырады. Айта кететін жайт, бүгінгі таңда «орта ғасырдағы мұсылман әлемі ескішілдік, тым артта қалған, оның идеялары мен тұрмыс салтын бүгінгі күнге көшіріп қажеті жоқ, ол өткенді аңсаушылық» деген сияқты пікірлер де кездесіп қалады, шындығында, ол дәуір біз үшін тым әріде болғандықтан, байыпты зерттелмей жүргендіктен, оның терең қатпарларына бойлай алмай отырған тек біздің еліміз ғана емес, бүгінгі мұсылман мемлекеттерін де атап көрсетуге болады. Бұл – мұсылмандық теология үстемдік еткен және ғылым дамыған ерекше және күрделі дәуір еді. Егер де, сол кездің нұсқасын сұрыптап бүгінгі күнге көшірсек, әлемдік өркениеттің көшбасшысы болатындай өзіндік танымдық-рухани биік бір белесті қалыптастырып, еліміз ұстанған интеллектуальді ұлт қалыптастыру аясынан табылуға да мүмкіндік ашатын нұсқалардың бірі дайын болуы ықтимал. Демек, шындығында, Еуропалық білім деген түсініктің түп-тамыры осы араб-мұсылман әлеміндегі ренессанстық кезеңдегі ғылым дамуымен тікелей байланысып жатыр. Міне, Ғұмарды «орыс дәстүрімен білім береді, діни білімдерді оқытуға көңіл бөле бермейді» деген сияқты кінә тағулар шындығында, сол орта ғасырлардағы мұсылмандық ағартушылық дәстүрден тамыр тартатын ғылыми танымға басымдылық беретін және кейіннен исламдағы керітартпа ағымдар арқылы ұмыт болған жүйе. Бірақ, Ғұмар Қараш, шындығында да, мұсылмандық орта ғасырдың жүйесін тұтасымен пайдаланған жоқ, іріктеп-сұрыптап, схоластикалық қырларына көңіл аудармай, тек ғылыми-жаратылыстанулық жақтарына ерекше назар аударған болатын. Зерттеушілердің мәліметтеріне жүгінсек: «Сол кездегі ескі молда, ишандар Садыр хәлпе, тәте Молда Ғұмаров, Бәйет Жұмалиев дегендер Ғұмармен араз болысты. Бұл молдалар ел ішінде жүріп, халыққа Ғұмарды жамандап: Бұл орысты қуаттап шоқынған молда, үйіне медресеге орыстардың суретін іліпті, мешітте хутба орнына қазақша үгіт айтады т.т. айтып жүргендерін жақсы білемін», – деп келтірілген нақты айғақтары[4,60б.] да Ғұмарға қарсы келушілердің пікірлерінің жалпы бағытын береді. Әрине, «шоқынған молданың» болуы мүмкін емес, олардың айтып отырғаны еуропа-орыс мәдениеті мен ғылымы туралы берілетін білімді де дінмен қоса қамту қажеттігі туралы әрекеті болса керек. Ал, «Қазақша үгіт айтуы» ойшылдың өзіндік ұлтжандылық сезімінің айғағы десе де болады. Яғни, діни схоластиканы қолдайтын керітартпа ислам өкілдерінің ел ішіндегі мектебі және кейбір қалыпты ислам өкілдері де оның қызметі мен діни философиясына қарсы болды. Қарсылық тек жекелей ғана емес, халық арасында қоғамдық пікір тудыру үшін оған арнап өлеңдер шығарумен жалғасып жатты. Мысалы, Кенже хажы Ақмырзаұлы: Мынау Ғұмар Қарашев,Аға тұлпар жазыпты.Қақ жолынан азыпты,Наданға ошақ қазыпты, – деп ішкі жеккөрушілік сезімін жасыра алмаған болатын. Ғұмарға көзқарастары жөнінен қарсы болушылардың бір арнасы – қадимшілер болатын: «Жәдидке ерген жас милы шиға кітабын мазһаб көріп, осының бәрін аңғармайды, Мысырда пәлен білгіш деп бөтен жолға ереді, көңілін соған береді» [5,2б.] Ақырында, деректерге сүйенсек, Орынбор мүфтилігі жергілікті дін иелерінің сұрауымен Ғұмарды ахундық атағынан айырған[1,171б.]. Бұл кезеңде қадим мен жәдид арасындағы тартыстың, яғни, білім беру жүйесіндегі ескіше оқыту мен жаңаша оқыту арасындағы бәсекелестің өршіп тұрған кезі еді. Қадим дін ілімдеріне аса басымдылық беретін, схоластикалық сарынға жуықтайтын қоғамдағы ілгерішіл өзгерістерді мойындай бермейтін ХV ғасырлардан бері араб әлемінде етек жайған ілімдердің бірі. Сондықтан да, жәдидшілдіктің негізгі қарсыластарының бірі де осы қадимшілдік болатын. Ғалам мен жаратылыс сыры туралы біліктілік мәселесінде ол жас дін ұстазымен кездесіп, Шайх Мұхаммед Ғабдуһтың қандай еңбектерін оқығандығы жөнінде сұрақ қойып, «Рисалат тауһид» атты еңбегін оқу қажеттігін айтқан сәтте, жас ұстаз оның көңілді қарайтатын шығармаларын мүлде керек етпейтіндігін және рух туралы төрт кітабы өзіне жетіп артылатындығы туралы пікірін білдірген кезде, Ғұмар Қараш ол кітаптардан гөрі Ғабдуһтың Бақара сүресі жайлы тәфсірін оқыған дұрыс екендігін атап көрсетеді және Құранды тәфсірлеп оқу туралы пікірін тұжырымдайды: «Дүние туралы әңгіме шексіз. Оған ғұламалар болмаса, барлық адамның ұғынуы қиынырақ және оны білу барлығына бірдей міндетті емес, мәселе, оларға қысқаша түсінік беруде». Бұл тұста, ол дінге қарсы шықпай, керісінше оны асқақтату арқылы, эзотериялық-тылсымдық сипат беру бойынша өз ойын орнықты дәйектеген және өзі мен қарсыласын «ғұламалардан басқа барлық адамдар» қатарына жатқызып, қарапайымдылық танытқан. Оның негізгі ұстанымы пікірталастарынан анықталғандай: «Құранда құдайдың өзі… Жер дүниені кезіңдер, ондағы әрбір жаратылыстың таңғажайып нәрселеріне ой жүгіртіп қараңдар деген емес пе?.. Жағрафия ғылымын жақсы білгендер дүниені кезіп айналып шыққандай болады да, жаратылыс ғылымын білгендер әр ықлимде жаратылыстың түрліше құбылыс жағдайларының өзгеше болатын себептерін үйде отырып-ақ көріп, біліп отырады», – деуші еді» [6], – деген ой тізбегімен жалғасады.Бірнеше рет осындай диалектикалық теологияның әдіснамасын қолданған Ғұмар Қараштың бұл пікірталастарындағы идеялар бір қарағанда сыртқы пішіні жағынан софизм, спекуляция, интеллектуальді ойындық сөздерді ойнату (жонглерлеу) тәрізді болып тұрады. Бірақ, бұл тек солай «сияқты болып көрінеді», ал, мазмұны – мүлде басқа, ислам дініндегі дәстүрлі «қияс» тәсілі, яғни, шендестіріп, салыстырып барып, «кресттеп» дәлелдеу. Ол біріншіден, Құран мен хадистерде жағрафияны оқытпау керек деген және осындай ишарадағы шарттар жоқ екендігіне сүйеніп тұр, екіншіден, тәфсірдің өзін емес, түпнәтижесін айтып, бітістірушілікті (конвенционализм) пайдаланған, үшіншіден, дінді өте жақсы білгендіктен жағрафияның зерттеу пәні мен Құранның сәйкес келетін тұстарын оңтайлы тауып, қиыстырып тұр. Яғни, бұл да басқа тәфсіршілдер мен дін ғалымдарының тұжырымдарын, шығарған шешімдерін (иджма) тікелей қайталап тұрғандық емес, Ғ. Қараштың дін философиясындағы өзіндік жеке төлтума тұжырымы деп айта аламыз. Ол кейде, өзіне және өзі тектес ұстанымдағы оқу-білімге шақыратын көзқарастарға қарсы шығушыларға ақын болғандықтан, назын да поэтикалық сарындармен береді. Өзінің мақсатына кедергі болушылардың да өз бетінше ықпалды күш екендігін, заманы мен өмірінің бір қыры, соларға қарсы күрес жүргізу екендігін «Тұрымтай» атты жинағындағы «Мұғалім» өлеңінде былайша толғаған болатын: «Ойдағымды етуге, Жол бермейді күншілдер. Ақ сәлделі төрдегі, Ана отырған діншілдер. Не бар істі дінменен, Өлшейтұғын міншілдер»[3,132б.]. Бұл тұста, Ғұмар Қараштың батылдығы, қандай-ма бір Мұғалім атынан өз ойларын жеткізуі өзі де діни сауатты болғандықтан, діни ағартушыларды, яғни, молдаларды сынауында. Себебі, бұхара халықтың бағалауы тұрғысынан молда, ишан, ахун, имам, діни ұстаз сияқты топтардың әлеуметтік мәртебесі барынша жоғары, тіпті олар қоғамдағы «діни элита» түрінде бағаланған. Бұл топ негізінен теория бойынша, рухани-адамгершілік жағы барынша мінсіз, Алла тағаланың тылсымдығы мен асқақтығын барынша терең түйсінетін, Құран мен хадистерді талдап оқыған, халыққа тек қайырымдылық пен ізеттілік рухын себуші, ешкімге зияны жоқ әділеттіліктің биік үлгісі болып қабылданады. Автор бұл тұста, оларды осындай беделге, әлеуметтік мәртебеге ие бола тұра, ақылға сыйымсыз және өркениеттің талаптарына кері әсер ететін әрекеттерге барғандығын кіналайды, басқа адам бара бермейтін діни ағартушыларға өткір сын айтады. Ақын да олардың мәртебелі екендігін мойындайды, дегенмен, көзқарастары мен пиғылдарына қанағаттанбайды: «Ақ сәлделі төрдегі, Ана отырған діншілдер». Осы тұста, ойшыл қоғамдық өмірдегі барлық нәрселерге діннің әмбебап өлшем (критерии) бола алмайтындығын ерекше атап өтеді: «Не бар істі дінменен, Өлшейтұғын міншілдер». Бұл мәтіннің астарында «дін өз жолымен, ғылым өз жолымен, өнер өз жолымен т.б. қоғамдық өмірдегі рухани салалар бір-біріне кесел келтірмей дамуы тиіс, қажет кезінде олар бірлікте болуы керек» деген сияқты ой ниеті жатыр. Осы толғауындағы негізгі түп идея – діни ағартушылардың кейбірінің ілім-білімге қарсы шығуының дұрыс емес екендігін атап көрсету. Өлеңде «ойдағымды етуге» деп тікелей өзінің даму мен өркендеу тұжырымдамасына, саяси қызметіне қарсы шыққан дін өкілдерін сынаса, «Дұрыстық жолы» газетінде жарық көрген «Мұғалімдерге» деген өлеңінде жалпы жәдидшілдердің ұстанымдарына қарсы шыққандарға үндеу тастағандай болады: «Сәлделі діншіл, Хайлалы күншіл, Дін бұзады деп зарлады. Кесірі тиіп, Ақ жолдан тыйып, Өнер алға бармады.Оқу дінді бұза ма?! Надан алға озар ма?!»[7].Ол екі жақты, екі тарапты (парадигма) білім алған: молда, ишандар сияқты тек діни білім емес немесе тек еуропалық үлгідегі біліммен қаруланған «орысшыл-батысшыл» да емес. Сондықтан, білімнің дінді бұзатындай оған деген агрессиялы сипаты жоқ екендігін, оларды қарама-қайшы қойып үйренген, қалыптасып қалған таптаурындарды бұзушылардың бірі қызметін атқарды. Екеуін қайшы деп қабылдаушылардың көзқарастарындай олардың қарама-қарсылығы негізінен обьективті емес, адамның өзінің санасында, екі таным парадигмасының бірлігі мен мүдделестігін көре білмегендіктен туындайды. Демек, Ғұмар Қараштың бұл тұстағы жоспарының ой тізбегі мынадай сатылардан өткендігін көрсетуімізге болады: бұл тұста қалыптасып қалған, халыққа сіңірілген қасаң керітартпа қағидаларға қарсы шығу, ондай түсініктерді бұзу; сондықтан, керітартпа көзқарастағыларды дүниетанымдарынан арылту үшін сынау; дін мен ғылымның үйлесімділігі мен үндестігін көре білу; оны халыққа жеткізу; қоғамдық өмірде, яғни ағарту саласында оны жаппай қолдануды енгізу. Жәдидшілдер мен оның көрнекті өкілдерінің бірі – Ғұмар Қараш осы мақсатына белгілі бір деңгейде жетті деп те айтуға болады. Ғұмардың дін мен ғылым үйлесімділігін қалағандығын оның дүниетанымын зерттеушілер былайша атап көрсеткен болатын: «Шариғаттың адам баласын ынсаптылық пен ізгі-ниеттілікке, тәртіптілікке, бауырластықта болуға баулитын нормаларын ерекше дәріптеді, ислам дінінің ғылым мен өнерді дамытуға ешқандай кедергі болмайтындығын еңбектерінде ғылыми негізде дәлелдеп көрсетті» [8,81б.] Ғұмар Қараштың жәдидшілдік көзқарасы бойынша, оның дін философиясы мен діни философиясын қорытындылай келе, қолданған әдіснамалары мен келген қорытындыларын былайша жинақтап көрсетуімізге болады. Демек, ол діни философия мен дін философиясында тәфсірлеуді (герменевтиканы), қисынды (логиканы), диалектикалық теологияны, діннің санадағы көрінісін зерттеуді (феноменологияны), апалогетиканы арнайы әдіснама ретінде зерттеп, ғылым философиясы тұрғысынан қолданбаса да, өзінің интеллектуальдік қабілеті арқылы оларды оңтайлы пайдалана келе, бүгінгі философиялық тілмен айтқанда, қатаң позитивизмнен гөрі постпозитивистік ой машығына қарай бейімделгендігін айта кеткен жөн. Ал, дін жөніндегі философиялық ойтолғамдарын былайша жүйелеп ұсынуымызға болады.1.Қазіргі герменевтиктердің мәтіні өте кең, одан әрбір адам өзін ғана таниды, яғни, мәтінді түсіндіру деген адамның өзін-өзі өз деңгейінде ашуы ғана дегенге келіп саятын пікірлеріне сәйкес, Құран да – осындай кең мәтін. Мәселе, оны дұрыс түсіндіруде жатыр, сондықтан ол бір қырынан алғанда, тәфсірлеушінің ақыл ойының ұшқырлығына байланысты болып келеді. Осындай түсінікте болған ойшылдың ішкі-жасырын ұстанымы мынаған келіп саятын тәрізді: «діни шарттар мен идеяларды ақыл-ойың жетсе, өзіңнің кез-келген пікіріңді қорғап шығу үшін пайдалануға болады және керісінше, бұл мәтіндерді кез-келген көзқараста, кез-келген бағытта дәлелдеп шығуға да болады». Бірақ, әрине, ол үшін, алдымен, дінді жақсы білу қажет, содан соң батыс философиясы өз алдына, риторика, логика сияқты салаларды ғылыми тұрғыдан игермесе де, интуитивті түрде оған адамның бейімділігі мен таланты болуы тиіс. Сондай-ақ, ұлттық шешендік өнерге деген қабілет те бұл жерде артық етпейді, Шындығында, Ғұмар Қарашта бұл қасиеттер бар еді. Бұндай дін философиясы ойшылдың жоғарыда көрсетілген дін туралы ой-толғамдарынан-ақ анық байқалып тұр. 2. Ойшылдың дін философиясының келесі бір қорытындысы мынадай идеяларға келіп ыңғайласатындығын болжалдап-шамалап көрсетуге болады: «Құран мен хадистерді тікелей сол мағынасында түсінуге болмайды, ол әлдеқайда терең тұспалды ой ғана емес, оның осындай тереңдік мағынасы шексіз және ол сатылы болып келеді: мысалы, бастапқы саты: сөзбе-сөз дәл сол мағынасында түсіну, одан соң рәміздер мен тұспалды ойларды, ишараларды тәфсірлеу тәсілін қолданып барып түсіну, одан соң адамның ақыл-ойы жете бермейтін Жаратушының өзінің ниетіне жақындай түсу т.б.». Егер, Ғұмар Қараш осылай ойласа, бұл нұсқа сопылықтың шариғат, мағрифат, тарихат, хақиқат деп көрсетілетін сатылық үлгісіне еліктеуден алынған болуы ықтимал. Жоғарыда келтірілген, жас ұстазбен кездескендегі әңгімесі туралы, сілтемеге қайтадан назар аударсақ, бұл нұсқаның жоғарыдан төмен қарай өрлеген сатыларын байқауымызға болады және оны былайша нақтылап құрастыра аламыз: 1) «Дүние туралы әңгіме шексіз» – бұл абсолютті білім, адамның ақыл-ой-санасы жете бермейтін трансценденция; 2) «Оған ғұламалар болмаса, барлық адамның ұғынуы қиынырақ» – арнайы ғалымдар мен білімді мамандардың қол жеткізген жетістіктері; 3) «Оны білу барлығына бірдей міндетті емес, мәселе оларға қысқаша түсінік беруде» – бұқаралық санаға арналған экзотерика, ғалымдардың түсіндірмелерінің көпшілікке арналған белгілі бір бөліктері немесе кез-келген дінге бет бұрған адамның сөзбе-сөз аударған мәтіндері. Қорыта айтқанда, Ғұмар Қараш өз заманында дін мен ағарту мәселесінің арақатынасын оңтайлы шешіп, схоластика мен жалған діншілдіктен арылудың жолдарын халқы үшін тиімді түрде шеше білгендігіне көз жеткізе аламыз. Ол қаншама қарсылықтарға тап болса да, өзінің ұстанымынан айнымаған, тек ұлты үшін қызмет етуді мақсат еткен тарихи тұлға ретінде танымал болып отыр.



Пайдаланылған әдебиеттер:

1.Тәж-Мұрат М. Тұрлаусыз тұлға, Тауқыметті тағдыр//Кәбиса жыл: зерттеулер, эсселер, әдеби толғамдар.-Астана: Хұснихат, 2009.-400б. 2.Ермеков Қ. Философия негіздері.-Алматы: Казпресс, 2001.-280б.3.Ғұмар Қараш. Көңілге Замана.-А.: Ғылым, 2000.-236б. 4.Тәж-Мұрат Мақсат. Ғұмар Қараш: өмірі мен шығармашылығы.-Ақтөбе: А-Полиграфия, 2004.-384 б. 5.Арсланов Ж. Раддия.-Қазан, 1914.6.Әжікеев Х. Ғұмар Қарашов туралы менің білетіндерім. Қолжазба, 2-4-б. ОҒК, Сирек қолжазбалар.7. Ғұмар Қараш. Мұғалімдерге//Дұрыстық жолы, 1919.-№1. 8.Өзбекұлы С., Исмаилов А. Ғұмар Қараштың қоғамдық-саяси және құқықтық көзқарастары.-Алматы, 2005.-94б.

Михаил Литвак практикалық психология туралы 30 шақты кітап жазған жазушы әрі психолог. Оны шетелдіктер әлемдегі саусақпен санарлық кәсіби психологтың қатарына қосады. Ол осыған дейінгі өмірлік тәжірибесін негізге ала отырып ең маңызды деген 22 қағиданы тұжырымдады. Аталмыш қағидаларды Qamshy.kz ақпарат агенттігі қазақ тіліне тәжімалап оқырман назарына ұсынады.

Бақыт мақсат бола алмайды

Бақыттың артынан жүгіруді тоқтатыңыз. Сіз бақытты басқа бір бейтаныс адамнан немесе материалдық құндылықтардан таба алмайсыз. Бақыт сіздің ішкі дүниеңізбен тікелей байланысты. Сіз өмірден ләззат ала бастаған кезде ғана бақытты бол аласыз. Сіз өз бойыңыздағы талантты, дарынды дамытып, өз жетістіктеріңіз бен мақсаттарыңызға қайтадан назар салып көріңіз. Бойыңыздағы қасиет пен дарынды мақсатқа айналдырсаңыз ғана бақытты бола аласыз.

Көпшіліктің пікіріне құлақ асуды доғарыңыз

Егер сіз өзіңіздің жақсы, ақылды және барлық жақсылыққа лайықты адам деп есептеп, соған бек сенімді болсаңыз сізге басқа адамдардың пікірі қажет те болмайды.

Ештеңе сұрамаңыз және ешкімнен ештеңе күтпеңіз

Егер сіз шын мәнісінде жетістікке жеткіңіз келсе, басқа адамдардан рұқсат сұрамаңыз. Керісінше сіз өз өміріңізді толықтай өзіңіз ғана бақылап отыруға тырсыңыз.

Теоретик болмаңызҚызу жұмыстың арасында пісіп, жетілген адам болыңыз. Теориялық білімге ғана емес,практикалық білімге, іс-әрекетке жақын болыңыз.

Жоспарлы іс-әрекеттер – сәттіліктің кепілі

Сіз өзіңіздің күнделікті өміріңізді бақылап, жоспарлап отыруды әдетке айналдырыңыз. Бұл да бір бақыттың кілті.

Жаныңыздағы адамдарға сенімсіздік танытып, күмәндана бермеңіз

Жауыңыз сіздің жаныңыздағы адамдар емес. Ең үлкен жауыңыз – өзіңіз. Сондай-ақ бұл жауды жеңу де аса оңай емес. Өзгелермен алысып уақыт жоғалтқанша, өзіңізбен күресіп, өз нәпсіңізді жеңіп,жетістікке жетіңіз.

Сіз барлығына ұнайтын доллар емессіз

Егер сіз барлығына бірдей ұнауға тырысып, соған сай әрекет жасасаңыз, оңбай құлайсыз. Сіздің алдыңыздан міндетті түрде үлкен сәтсіздік пайда болып, барлық адамнан көңіліңіз қалатыны анық. Себебі бәріне ұнау – мүмкін емес. Сондай-ақ қажеті де шамалы. Есте сақтаңыз, барлығына жағынудың соңы сізді ыңғайсыз жағдайға қалдырып, эмоциялық тұрғыдан қатты шаршауға әкеліп соғады.

Сізге көмек көрсеткен адамға ақша төлеңіз

Барлық адам бірдей емес әрине. Алайда кей адамдардың іс-әрекетінен сіз өзіңізді іштей кінәлі сезінетін сәттер болады. Егер айналаңыздағы адамдар сізге көрсеткен көмектен бірнәрсе дәметкенін байқап, сезген болсаңыз, олардан «маған жасаған көмегіңіздің құны қанша?», — деп ашық сұраңыз. Өзара есептесіп, қош айтысыңыз. Алайда өзіңіз біреуге тегін көмек көрсетсеңіз одан ештеңе күтпеңіз. Ал егер ұзақ уақытыңызды алатын болса, ашық әңгімеге көшіп, белгілі бір көлемде ақша төлеу керектігін айтыңыз.

Шынайы дүниені армандаңыз

Болмайтын нәрселерді қиялдап уақыт жоғалтпаңыз. Егер қиялдау ұнайтын болса, шынайы, орындалатын дүниелерді ойлаған жөн. Сіздің алға қойған мақсатыңыз бен қиялыңыз бір-бірімен үйлесім табуы керек.

Депрессия – қараңғы түнек емес

Депрессияға салынып, өмірден түңілуге жол бермеңіз. Депрессия – тым ауыр, қауіпті дерт. Бірақ күйзеліске түскен кездің де пайдалы тұсын аңғаруға болады. Күйзеліске түсу сіз өз өміріңіз туралы ойланып, өткен күндеріңізге сараптама жасауыңызға мүмкіндік береді. Осы туралы толықтай ойланып, толғанып, бір шешім қабылдаңыз. Тек күйзеліске түскен уақытыңыз ұзаққа созылмасын. Шешім қабылдаған бойда алға жылжыңыз, мақсат қойып, сол мақсатқа жету үшін аянбай еңбек етіңіз.

Дұшпандарыңызбен араласыңыз

Достармен араласып, сөйлесіп, уақыт өткізу өте пайдалы әрі жағымды екені белгілі. Бұған дау жоқ, әрине. Алайда дұшпаныңызға айналған адамдармен араласу да сізге пайда әкелетінін ұмытпаңыз. Сіз олармен араласа отырып өзіңіз туралы жаңа ақпарат біле аласыз. Ол сізге ұнауы да, ұнамауы да мүмкін. Алайда "сын түзелмей, мін түзелмейді" дегенді жадыңызда ұстаңыз. Кей кезде достардан гөрі дұшпанның сөзіне құлақ асқан да пайдалы.





Кітап – ең жақсы кеңесші

Жақсы кітапты оқу әрқашан пайдалы. Сізге көңіл көтеріп, достармен қыдырғаннан гөрі кітап оқыған әлдеқайда пайдалырақ.

Уақытыңызды тиімді жүзеге асырып, пайдалы өткізіңіз

Өмірде әр минутыңызды пайдалы дүниеге арнаңыз. Сондай-ақ барлық зейініңізді пайдалы дүниеге аударыңыз. Мына шаршаған, жабырқаған, күйзеліске түскен әлемнен жақсы, пайдалы дүниені іздеп, соған ұмтылыңыз. Негізі көпшілікке ғылым мен философиясының пайдасы зор.

Табысқа жетуге арналған қарым-қатынас құруға талпыныңыз

Егер сізге романтикалық немесе ресми қарым-қатынас кері әсер еткенін сезсеңіз, онда басқа нұсқаларды да қарастыру керек. Себебі сіздің ішкі сезіміңіз алдамайды. Өзіңізге ұнамайтын қарым-қатынас сәттілік пен табысқа жетуге кері әсерін тигізеді.

Адамдардан қорықпаңыз

Егер сіз бейтаныс адамдармен сөйлесуге қорықсаңыз, бұл кемшілікті міндетті түрде жойыңыз. Ең болмаса, алғашқы секундында бейтаныс адамдарға жылышырай танытыңыз, сол кезде бейтаныс адам да ең жақын адамға айналуы бек мүмкін.

Әйелдердің түсініксіз логикасы туралы бірер сөз

Негізінде әйелдің немесе еркектің логикасы деп бөлек қарастырудың өзі логикаға қайшы. Адам не ақылды, не ақымақ бола алады. Бар болғаны осы.

Жалғыздықтан қорықпаңыз

Егер сіз романтикалық қарым-қатынастан кейін жалғыз қалған болсаңыз қорқудың еш қажеті жоқ. Жалғыздық – сіздің рухани тұрғыдан кемелденуіңізге әсер ете алады. Сонымен бірге өз-өзіңізбен оңаша қалу сізге әлдеқайда пайдалы болмақ.

Қуанышпен бөлісіңіз

Өз бақытыңызға, қуанышыңызға келген кезде ешқашан эгоист болмаңыз. Сіз қуанышты бөлісіп, сүйіншісін сұраған сайын қуаныш еселене түседі. Сондай-ақ сен жақындарыңның қуаныштан бал-бұл жанған сәтіне куә боласың. Бұл да бір бақыт емес пе?!

Сізді ешкім тоқтата алмайды

Қарапайым ғана ереже бар. Кей адамдар тез қозғалады, ал сіз өз шама- шарқыңыз жеткенше қозғаласыз. Бастысы – қозғалыс.

Сізді балағаттаса да мән бермеңіз

Өз мақсатыңызға жеткен күні сіз туралы айтқан орынсыз сын-пікір де, балағат сөздер мен ғайбат сөздер де мән-мағынасын жоғалтады. Сіз ол туралы тіпті ұмытып кетуіңіз мүмкін.

Өз-өзіңізді мақтап, мадақтай біліңіз

Өз-өзін мақтап, мадақтай алмаған адам бөтен адамдарды сынға алып, солардың мінін теріп отырады. Өзінің айтары болмаса да өсектеп, ғайбаттауға шебер болып алады.

Өзіңіз үшін өмір сүруді үйреніңіз

Егер сіз өзіңіздің өмірлік қағидаларыңызды жаныңыздағыларға түсіндіріп, өз пікіріңізді қорғаштап, ақталсаңыз, онда біліңіз, сіз басқа адамдар үшін өмір сүріп жүрсіз. Тез арада өзгеру қажет.

Бұл қағидаларды ұстану арқылы өмірді әлдеқайда жеңіл етіп, жақсы жағынан өзгертуге болады. Әрине, барлық қағиданы бірден орындап, жүзеге орындау қиынға соғатыны белгілі. Алайда күніне 3-4 қағиданы ұстанып, өзіңіз бен нәпсіңізді үйретіңіз. Біліңіз, сіздің ең басты жауыңыз – өз Осы жылы ең төмен зейнетақы мөлшері 36 мың теңге болды. Қазақстанда зейнетақының ең төмен базалық мөлшерін 120 мыңнан аса зейнеткер алады. Мұндай қаржыға өмір сүріп жатқандар бар. Дегенмен нарық заманында қосымша жұмыс істеуді жөн көретіндер жоқ емес. Baribar.kz зейнеткерлерге істеуге болатын 7 жұмыс түрін ұсынады.

РепетиторЖас кезінде педагог болған зейнеткер өзі сабақ берген пәні бойынша репетитор бола алады. Мұның мектепте немесе басқа оқу орнында сабақ беруден айырмашылығы – жұмыс режимінде. Репетитор болса, жұмыс уақытын икемдеп, оқушы санына байланысты күніне үш-төрт сағат жұмсауға болады. Мұндай қызметте қағазбастылық та болмайды. Әрі жалақыны сабақ өткізген сағатына байланысты алады.

КүзетшіЖұмыс берушілер көпқабатты үйлер мен кәсіпорын ғимаратын күзетуді зейнеткерлерге сеніп тапсырады. Ол үшін қызметкерде тәртіпсіздік орнаса, оны қалпына келтіретіндей күш немесе тәжірибе болуы керек. Мұндай жұмысты көбіне толық жұмыс күні және ауысыммен атқаруға болады. Айлығы 40 мың теңгеден жоғары.

Үй қызметшісіБұл жұмысты берушілер де жасқа қарамайды. Ол үшін тек физикалық күш қажет. Әдетте үй қызметшісінің міндетіне тамақ пісіру, киім жуу, үй талазау, кейде үй жануарын серуендету мен бала бағу кіреді. Оны алдын ала жұмыс берушімен келісіп алған жөн. Үй иесі көбіне жататын орын да ұсынуы мүмкін. Айлығы 70 мың теңгеден жоғары болады.

Терімші немесе компьютермен жұмысҚазір көп жұмыс компьютерсіз іске аспайды. Ал жаңа заманның техникасымен жұмыс істей алатын зейнеткерлерге сұраныс жоғары. Егде жастағы адамдар үшін компьютермен атқарылатын жұмыстар өте көп. Мысалы, терімші, аудармашы, call-оператор және тағы басқа. Бұл қызметтерге ұсынылатын жалақы да аз болмайды.

Көлік жүргізушісіКөлік жүргізу құжаты бар зейнеткер жұмысты оңай тауып алады. Себебі бұл қызметті көбіне жасы үлкен адамдарға сеніп тапсырады. Зейнеткердің жеке көлігі болса, такси қызметін атқарып, жалдамалы көлік жүргізушісінің жалақысынан да көбірек табуға болады. Жұмыс режимі жарты күн немесе икемді жұмыс кестесін құруға болады. Жұмыс берушілер 60 мың теңгеден жоғары айлық ұсынады.

Қойма операторыБұл қызметте зейнеткер тауарды қоймаға қабылдап, бағасын тексереді және күзетеді. Қызметкерге фирмаға және атқаратын жұмысқа қатысты әртүрлі жалақы ұсынады. Әдетте жұмыс режимі толық жұмыс күні және ауысыммен болады.

СатушыКей жұмыс беруші сатушы қызметіне арнайы зейнеткерлерді іздейді. Себебі оларды тұрақты әрі сенімді болады деп есептейді. Оның жалақысы да әртүрлі.

Тағы да оқыңыз:нәпсіңіз. Сәттілік серік болсын!
Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Қобдабай Қабдыразақұлы (ҒАЛЫМ-ЖАЗУШЫ)
Жарияланған уақыты:
2019-10-23
Категория:
Әлеуметтану
Бағыты:
Барлығы
Сыныбы:
Барлығы
Тіркеу нөмері:
№ C-1571839259
2222
333
444
555
666
7
888
999