Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
Қыздың көркі ұзын шаш
Материал жайлы қысқаша түсінік: Бұрынғы кезде ата-бабаларымыз қыз баланы қорғап, періштедей аялаған. Қыз баланы кішкентайынан әдепті,инабатты етіп тәрбиелеген. Дана халқымыз бойжеткендерін пәле-жаладан, жамандықтан аулақ ұстап, сақтандырған. Осының бәрі қыз баланың қасиетін биіктетіп, сұлулық бастауына көтерілуіне жол ашады. Ерте замандағы Қыз Жібек, Баян сұлу, т.б. қазақ қыздары ерекше сұлу болған. Олардың өз сұлулықтарын сақтап, қос бұрымын бұландатып жүргендігіне толы екенін жинақталған мәліметтер негізінде дәлелденді.
Материалды ашып қарау
Кіріспе Ғылыми жұмыстың өзектілігі: Бұрынғы кезде ата-бабаларымыз қыз баланы қорғап, періштедей аялаған. Қыз баланы кішкентайынан әдепті,инабатты етіп тәрбиелеген. Дана халқымыз бойжеткендерін пәле-жаладан, жамандықтан аулақ ұстап, сақтандырған. Осының бәрі қыз баланың қасиетін биіктетіп, сұлулық бастауына көтерілуіне жол ашады. Ерте замандағы Қыз Жібек, Баян сұлу, т.б. қазақ қыздары ерекше сұлу болған. Олардың өз сұлулықтарын сақтап, қос бұрымын бұландатып жүргендігіне толы екенін жинақталған мәліметтер негізінде дәлелденді. «Аттың көркi – жалы, арудың көркi – шашы» деп ұққан аналар қыздың шашын дұрыстап күтiп-өсiрудi өнер санаған. Шаштарын қос бұрым немесе бестемше етiп өру бойжеткен қыздардың көркi болған. Қазіргі ақпарат құралдары арқылы теледидарда көрсетілетін бейнебаяндағы әнші , кинодағы әдемі актер, мультфильмдегі қыздар бейнесіндегі ұзын шаштары арқылы айқындалатыны белгілі болды. Ғылыми жобамыздың негізгі мақсаты:Қыздың көркі ұзын шаш екендігіне дәлелдер келтіру. Шаш туралы жиналған материалдар мен ақын-жазушылардың шығармаларын мысалға келтіріп, шаш туралы ой-пікірлерді жинақтап, қазіргі заманда жастар пікірін анықтау. Қазақтың шашқа арналған ұлттық әшекейлері мен салт-дәстүріне қызығушылық арттыру. Зерттеу жобамыздың міндеттері:1.Шаш өсіруге байланысты материалдарды жинастыру, топтастыру.2. Шашқа тағатын ұлттық әшекей түрлерін іздестіру.3.Жинаған әдебиеттерді талдау. 4. Шаш туралы қоғамның пікірін саралау5.Өзіндік пікір,тұжырым жасау. Зерттеу жобаның зерттеу әдісі:-Жинақтау,топтау;-Салыстыру;-Өзіндік ой топшылау Зерттеу жұмыстың нәтижесі мен қорытындысы: Жұмыс барысында шаштың қасиеті мен пайдасын ұғындым. Шашқа байланысты қазақ ұлтының көптеген салт-дәстүрімен таныстым. Осы тақырыпқа байланысты қоғамның пікірін білдім.Зерттеу жұмыстың практикалық қолдану салалары:Тақырып негізінде жинақталған материалдар ана тілі мен қазақ тілі пәндерінде қосымша қолдануға болады.Тәрбие сағаттарында пайдалануға болады.









1 ҚЫЗ ӨССЕ ЕЛДІҢ КӨРКІ
  • Шаш және денсаулық


  • Қай халық болмасын әрқашан қыз тәрбиесіне ерекше көңіл бөлген. Қазақта еретеде «қызға қырық үйден тыю» деген бар. Олар қыз баланың бойына инабаттылық, кішіпейілділік, ұқыптылық сияқты қасиеттерді тәрбиелеген. Қыздар басқаларға жібектей мінезімен, ізеттілігімен, әдептілігімен көрінгісі келген. Сонау ерте заманда да, қазақ халқының сұлу қыздары туралы ертегі, дастандарда да айтылып кетеді. Мысалы Қыз жібек, Баян сұлу, Қамар сұлу сияқты персонаждар. Осыған дәлел ретінде халық ауыз әдебиетінен мынадай мысалдар келтіруге болады:Желкілдеген тұлым мен бұрымды, Кие тұтқан ата-бабам бұрынғыЖаңартайық қазақтың дәстүрлерін,Жас ұрпаққа бүгін таңда білімді, - дегендей қазақ халқында әйел шашына сол кезде-ақ ерекше көңіл бөлген. Шаш пен денсаулықтың өзара байланысы туралы ертедегі адамдар да білген деген тұжырымға келеміз.

















































    1 сурет. Бұрымды қызСуретте көріп тұрғанымыздай кез-келген қыздың көркі ол – ұзын шаш. Жай ғана осы суреттегі бұрымды қызға қарап тұрып, біраз мағлұмат алуға болады. Қос бұрым табиғилықтың, қарпайымдылықтың, нәзіктіктің белгісі болып тұрғандай. Қолаң шаш – әрине сұлулықтың белгісі, қыз баланың көркін одан сайын көріктендіре түседі. Кез келген бойжеткеннің басты көркі – шаш. Адамның шашы өмірге аяқ басқаннан бастап өседі. Осы тақырыпқа байланысты деректерге сүйенсек, адамның шашының саны 90000 бастап 140 000 жуық болады екен. Сәйкесінше неғұрлым адамның басы үлкен болса оның шашының саны да көбірек болады. Әр адамның шашы күнде түсіп, олардың орнына жаңалары шығып отырады. Бұл – табиғи процесс. Әлемде шаштың түсуін алдын-алуға арналған тәсілдер мен дәрі – дәрмектер табылса да, бұл табиғи заңдылықты ешкім жеңген емес. Қазақта жаңа туған баланың шашын «қырқынан шығару» дәстүрін орындағанда алғаш рет алады. Негізі баланың кішкентай кезінде неғұрлым шашын көбірек тақырлап алса, соғұрлым ол қалың болып өседі дегенді естігенім бар. Ал славян халықтарында кішкентай балалардың шашын үш, тіпті бес жасына дейін қырықпайды. Ол салт бойынша баланың шашы өмір жолының кеңдігін білдіреді. Алғашқы шаш қию рәсімі салтанатты түрде той етіп тойланып, атап өтіледі. Ғұрып «Шаш кесілгендер» деп аталады. Ал князь балалар шашы кесілген күні бірден атқа отыратын болған. Бұрынғы заманда жирен шашты адамдарға жақсы көзқарас танытпаған. Оларды көре қалса, көздеріне мыстан мен жезтырнақ елестеген. Сондықтан жирен шаштылар қолдарынан келгенше шаштарының түсін басқа түстермен өзгертіп отырған. Былай қарағанда шаш жіңішке, әрі әлсіз көрінгенмен оның беріктігі алюминиймен бірдей болып келеді. Адам қанша уақыт өмір сүрсе, сонша уақыт оның шашы түсіп, орнына басқалары шығады. Бұл – табиғи процесс. Адам салауатты өмір салтын ұстанып, денесін шынықтырып, дұрыс тамақтанып, денсаулығын нығайтса, бұл әрине шаштың сау болып өсуіне өз септігін тигізеді. Ол үшін шашты үнемі күтіп ұстап, оның таза болуын қадағалау керек. Адам ағзасы сау болса, сәйкесінше шашының табиғаты сау болады.

  • Шаштың қасиеті
  • «Шаштың киесі бар», - деген сөзді жиі естиміз. Қазақ ұлтында ғана емес, басқа ұлттарда да әпсаналар мен болжамдар бар. Негізі ғалымдардың зерттеуінше адам шашына қарап, біраз мәліметтер алуға болады. Мысалға, қара шашты адамдар жігерлі, қайратты, қызу қанды, мінезді болады екен. Статистикаға жүгінбей, өз ортамыздағы адамдарды алсақ, менің ойымша бұл шынымен солай. Ал керісінше қоңыр шаштылар – ойында барын жайып-салатын, ақкөңіл адамдар. Шаштың қуаты туралы сөз қозғағанда шашқа тағатын әшекей заттар туралы айтып кетпеске болмайды. Олардың қатарына: шашбау, шолпы, шашқап сияқты әшекейлер жатады. Олардың барлығы шашқа сәндік бұйым ретінде тағылса да, әрбіреуінің өзіндік мән-мағынасы бар. Мысалға шашбау әйелдің шашының өсуіне көмегін тигізіп қана қоймай, адам басына массаж істеп, бас ауруының алдын алады. Ал шолпы қыз баланың балалық шақтан есею шағына аяқ басуын білдіреді. Тағы бір қызық жағдай ертеде бұл әшекейлер шаштың ішіндегі жын-шайтандарды қашырады деген сенім болған. Сонымен қатар ертеде қазақ халқы шашқа байланысты ырымдар мен нанымдарды қатаң ұстаған. Мысал келтірсек, жүкті әйелдер бұрымдарын кеспеген, өйткені іштегі бала кемтар туады деген наным болған. Қазіргі заманда да бұл ырымды әйелдер ұстанады. Мен өзім бұл туралы бірнеше қыз-келіншектерден естігенім бар. Сонымен қатар бұрымыңды кеспе, шашыңды шашпа, шашыңды жайма деген сөздердің де өз мән-мағынасы бар. Тарихқа үңілсек сақал, мұрт, шаш өсірген данагөйлер жетерлік. Мұның өзі шығармашылық пен шаш арасындаға байланысты көрсететіндей. Себебі өмір бойы қырынбаған Бетховенге замандастарының бірі ескерту жасағанында ол: «Егер қырынсам, шығармашылық шабытым жоғалады», – деп жауап қайтарған ғой. Иә, қазіргі ғылым адам шашы мен денсаулығының арасында тығыз байланыс барын растайды [1, 84]. Айта кететін бір мәлімет ғалымдардың шашы жоқтардың шашы қалыңдарға қарағанда аз жасайтынын дәлелдеуі. Ал мұны біздің ата-бабаларымыз тым ерте түсініп, білген тәрізді. Оған нақты дәлел: халқымыздың эпостық жыр-дастандарына, өлең-жырларында қалың, қайратты адам шашы айрықша аталып, батырлық, даналық сипат ретінде дәріптеледі. Мұнан кейін қазақты дана емес деп көріңіз...Барлығымыз білетіндей – шаш қыздың басты көркі, олар күтілген, жылтыраған болса тіпті көрікті көрінеді. Бірақ та ертеде әйел адамның шашын тек көркі ғана емес, ол оны ғана емес, оның отбасын да сақтап, қорғап жүретін аса бір тылсым күш деп білген. Ерте заманда қыздардың шашы ғарышпен байланыстыратын антенна деп білген, сондықтан оларды косма, яғни космос деген сөзген шыққан атаумен атаған. Осындай жоғары күштермен байланыс берік және қажетті болғандықтан, ол тек қыздың шашын дұрыс күтуіне ғана байланысты болған. Егер де сіз өз шашыңызды күтіп ұстап, оны жақсы көрсеңіз – бұл сіздің отбасыңызда байқалады, яғни мұндай қыздың отбасында әрқашан табыс болып, балалары дені сау, жолдасы бәріне қол жеткізген деген нанымдар болған. Қазақ халқының ежелгі қылмыс туралы заңында шашқа байланысты арнайы баптар да бар. Оны бұлжытпай орындау, бұзса жазалау берік те қатаң тәртіп, дәстүр болып саналған. Сондықтан да бұзық ойлылар, есерлер әйелдің шашын кесетін болса, ол әйелдің бір дене мүшесін кескен болып есептелген және соған сәйкес әлгі адам қатаң жазаға тартылған, үлкен айып төлеген. Ал енді әйелдер қылмыс жасаса, оларға қолданған жазаның ауыр бір түрі – шашын кесу болған. Ол кезінде әйелдер үшін өлім жазасына тең жаза ретінде қаралды. Егер жас қыздар шашының ұшын кесіп тастаса, әжелері шапалақтап жазалады. Мұның бәрі халқымыздың әйелдердің шашын баяғы кезден - ақ өте қатты бағалағанын, қасиетін терең түсінгендігін көрсетеді. Шаш – әйелдерге Хауа Анамыз бен Бибі Фатима анамыздан берілген Аллах Тағаланың ғажайып сыйы, құрметі, сәні, еншісі, сұлулығы. Шашбау, шолпы, шаштеңге, шашқап – әйелдің әсем табиғатына сай шаштың сәні. Ол халқымыздың ұлттық сый - сипатына тұнып тұр[2, 84].Қазақ халқы шашты ертеден-ақ жоғары бағалаған және оған байланысты атқарылатын әдет-ғұрыптары да бар. «Шашыңды отқа тастама», «Шашыңды жайма», «Шашыңды қима» деген тыйымдар, «Шашың кесілсін» деген қарғыстар бар.Уақытында қаракөз қыздарымызды төрге шығарған бабаларымыз «Қолаң шаш, қара көз, қара қас, бойынан бір мін де табылмас...» деп сүйсінген. Ал, табиғатынан сұлу қазақ қыздары бүгінгі күні бөтеннен үйренгенді сән деп бағалап жүр-ау. Жаман әдет пен киім киісті сырып қойғанда шаш жаю мәселесі де кең етек жайып барады.Ертеректе қазақ қыздары еш уақытта шаш жаймаған. Бұрымын қос етіп өріп, жинап, шашпау тағып жүрген. Шашқа түрлі күтім жасап, тіпті шашқа арналған шаш-қаптар да киген. Қазіргі әжелерімізді байқар болсақ, әлі күнге дейін шашын жинап, бір қылын жерге түсірмей түйіп қояды. Тәрбиенің мықтылығын айтсаңшы, түскен шаштарына дейін жинап жүретіндерінің өзіде тәлім емес пе?Қазақ халқы қыз баланың бойына тән наз қылықты, нәзіктікті, әдемілік пен сыпайылықты, болашақ анаға, әйелге тән қасиеттерді, әдет-дағдыларды, ұлттық құндылықтар мен рухани адамгершілікті жас кезінен-ақ бойына сіңіріп тәрбиелеуге тырысқан. Халқымыз қыз балаға төрінен орын сайлап, мәпелеп, қастерлеп өсіргендігі де осыны айқындайды. Қыз бойынан табылатын табиғи сұлулық пен тазалықтың белгісі – ұзын бұрым дегенге ешкім қарсы болмас. «Қыздарға әсемдік жарасады» деген өлең жолдары әсемдік пен сұлулық белгісі – шашқа арналғандай.Не десек те, өкінуден басқа шара жоқ. Десек те, іште бар ойды айттым. Кей кездері бұрынғы әйел затының шашына байланысты салт-жораларымыз қайтып келсе деп армандаймын.

  • Шашты күтуге арналған тәсілдер


  • Шаш – тек сыртқы бейненің атрибуты ғана емес, адамның денсаулығының көрсеткіші болып табылады. Шашты қажетті жағдайда ұстау үшін тұрақты күтім қажет, ол арнайы салонда немесе үй жағдайында жасалуы мүмкін. Шаш күтімін, яғни оны тарауды, өсіруді, өруді үлкен тәрбие мектебі ретінде түсініп, осы мектепті балаға тәбие беруде берік ұстанған. Әйелдердің өрілген ұзын шашы қазақтардың дәстүрлі дүниетанымы бойынша сұлулықтың сәні, қыз-келіншектердің бақыты мен абыройы.Осыған байланысты халқымыз қыздың шашын қысқа қылып кеспеген, керісінше, оны бойжеткеннің тобығына дейін жеткізе өсіруге айрықша мән берген. Ал енді бұрым шаштың қоюлығы мен сұйықтығына қарай үлкен бұрым, кіші бұрым болып бөлінеді. Жуан бұрымды жеңді білектей деп, қос бұрымды тау басынан құлаған бұлақтай деп дәріптеу – қазақтардың ежелгі салты. Осыған орай қыздардың жас кезінен-ақ бұрымын айрықша күтімге алып, оны ұзын етіп өсіруге дағдыланған.

    2 сурет. Қолаң шашты қыз.

    1 суретте көрсетілгендей ертеде орыс ұлтының өкілдерінде шашы ұзын қыз келіншектер көп болған. Ерте Русьта емдік және косметикалық құралдарды дайындауға арналған шөптердің, өсімдіктердің тұқымын жинаған. Шаш күтіміне байланысты ертеден келе жатқан құралдар мен тәсілдер белгілі.Егер де фотосуреттегі ежелгі орыс әйелдерінің портретіне қарасақ, бұрымды шаш иесін көреміз, суреттегі қызда бір бұрым, оның да өз символикалық мағынасы бар. Бұл дегеніміз тұрмысқа шықпаған қыздар шашын бір бұрымға өрген.Шаш күтіміне келетін болсақ менің өз тәжірибем туралы айта кетейік. Шашымды төмен сыныптарда еліктеп қиған болатынмын, бірақ содан соң қырықпай, өсіруге шештім. Себебі бұрымды қыз өз ортасында менің ойымша ерекше көрінеді. Ал енді шаш күтіміне келсек, менің күтімім өте қарапайым. Шашымды сусабынмен дұрыстап жуамын, әсіресе ұзындығы бойынша, содан соң массажды қимылдармен оны сумен шаямын. Бастысы басты шаю кезінде суды аямаған жөн. Шаш жуылғаннан кейін дұрыс шайылмаса, шаштың өңі кірмей, жылтырламайды. Шаштың дұрыс жуылуына сусабынның да маңызы бар. Сусабынның құрамы мейлінше табиғи болған дұрыс. Сонда ол шашты зақымдамайды. Шашты қалай тез өсіруге болады 12-кеңес.1. Шаштараздың қызметінен бас тартыңыз бірақ, шаштың ұштарын үш ай сайын реттеп отыруға болады.2. Қолданатын тарағыңызды жиі ауыстырып тұрыңыз, тарақ табиғи материалдан жасалғаны дұрыс(мысалы ағаштан немесе пластмассадан) тек темір болмауы тиіс.3. Күніне екі рет (жиірек) шаштың шатасып қалған тұстарын басыңызды еңкейтіп тарап тұрыңыз бұл бір жағынан бас терісінің қан айналымын жақсартатын массаж болады.4. Шашыңызды тарағанда барынша мұқият болыңыз ешқандай асығыстық танытпаңыз. Шашты тарауды шаштың ұшынан бастаңыз шатасқан тұстарын тарақпен емес қолмен дұрыстаңыз.5. Шашыңызды жуатын сусабынды(шампунь) дұрыс таңдаңыз шашыңызға нәр беретін маскаларды қолданыңыз.6. Шашты жақсы қалыпқа келтіру үшін кәдімгі шикі жұмыртқаны қолдансаңызда болады. Жұмыртқаның ақ уызы майлы шашқа, ал сары уызы құрғақ және көп түсетін шашқа өте көп пайдасы бар. Сіздің шашыңызға жұмыртқаның қай бөлігі дұрыс келетініне сай стаканның 1/2 бөлігіне құйып таза жәнеде суланған шашқа жағып шығу керек. Содан соң 20 минут ұстап болған соң сусабынды(шампунь) пайдаланып бөлме температурасындағы сумен шашыңызды жуыңыз. Бұл тәсілді айына бір рет пайдаланыңыз. Егер сіз жұмыртқаның ақ уызын пайдаланатын болсаңыз, екі апта сайын қолдансаңыз болады.7. Шашты аптасына екі рет жууға болады бірақ одан көп болмауы тиіс. Бас терісіне ыстық су тимеуін қадағалаңыз су барынша жылы яғни бөлме температурасымен бірдей болса жеткілікті.8. Шашты жуып болған соң ешқандай фен қолданбаңыз шаштың қалыпты жағдайда кепкені дұрыс.Шаш қыстырғыштарынан да бас тартқаныңыз жөн. Болмаған жағдайда бигудиді қолдансаңыз болады бірақ жатар алдында алып тастаңыз.9. Шашты жуып болған соң қайда шықсаңызда бас киіммен шығыңыз бұл сізді бас терісіне түсетін зиянды микробтардан сақтайды.10. Дұрыс тамақтануда шаштың тез өсіп, әдемі болуына ғана емес жалпы өзіңізді сергек сезінуіңізге де күнделікті тағамыңыз көп әсерін тигізеді.11. Шашыңыздың табиғи әдемілігін қалпына келтіру үшін, күнделікті тағамыңыздың құрамында мына тағамдар тобынан тұрғаны жақсы. Олар: дәнді дақылдар, бұршақты дақылдар, сүт өнімдері, жеміс-жидектер, балық және тауық еті, табиғи шырынды сусындар.12. Мүмкіндігінше тәтті, ащы, ұннан жасалған және майлы тағамдардан бас тартыңыз. Күнде жеткілікті мөлшерде таза суды ішіп тұрыңыз [3, 18].Шашым кеппей тұрып, мен тарамаймын. Өйткені су кезінде таралған шаш көп түседі. Бас терісі жуылғаннан соң жұмсарып тұрғандықтан, тарақ оны түбінен зақымдайды.Қазіргі заманда көп қыздардың шашы ұзын. Себебі бұл сәнді деп ойлаймын. Шашты өрудің де көптеген үлгілері бар. Оның бәрі қыз көркінің сәнін келтіріп тұрады. Шаштың ұзын болуы әрине барлығына ұнайды. Шашқа тек сәнді шаш үлгілерін жасап қана қоймай, шолпы, шашпау сияқты ұлттық әшекейлерді тақса деймін. Мұның өзі қазақтың салт-дәстүрін жаңғырту.



























































  • ШАШЫМ - МЕНІҢ МАҚТАНЫШЫМ


  • 2.1 Сыңғыр шолпы шашбаулым

    Шаш туралы жазғанда ойыңа бірден жерлес ақын Мағжан Жұмабаевтың поэзисы келеді. Мысалға "Шолпы" өлеңінде Мағжан өлеңдеріне тән ерекше бір әуезділігі айқын көрінеді. Соған тоқталып өтейік.“Шолпы” өлеңіСылдыр, сылдыр, сылдыр…Қанымды қайнатты құрғыр.Шық - шық жүрекке тиеді,Күлпара талқан боп сынғыр.Сылдыр, сылдыр, сылдыр…Өзекті өртеді құрғыр.Әдейі іргеден жүреді,Сұлу қыз санадан солғыр.Сылдыр, сылдыр, сылдыр…Жүректі тандырар құрғыр.Кеудені кернеді жалын,Сәулем, періштем, тез кір!Сылдыр, сылдыр, сылдыр…Есімнен аудырды құрғыр…Лебізіңнен еріп барамын,Жаным - ай, жақында, қол бер!Бойжеткен қыз баланың жүрісін,қимылын түзеу үшін қоңыраулы шолпыны бұрымына таққан.Содан қоңыраулы шолпы таққан қыз бала үй арасында жүргенде,жүгіргенде, күлгенде ол сыңғырлап дыбыс беріп,үйдегі үлкендер қалжыңын қойып,әдеп сақтаған, бойжеткен жұрт назарын өзіне аударғанына ұялып,жүгіріп,секіруін тиған. «Шолпы» деген ұғым балықтың cудағы секіріп,ойнағанынан шыққан сияқты.·         Қазақ қызы жаугершілік заманда қанжармен шашын тарап,шашын төбесіне тарақтай түйіп,ерлермен бірге атқа қонып,елін қорғағанымен, 1941-1945 жылдардағы соғыс кезінде майданға аттанғанда бұрымдарынан амалсыз айырылуға мәжбүр болды. Солардың бірі Шығыстың шолпаны-Мәншүк Мәметова еді. Оның бұрымынан айырылған алақайғысы туралы ақын Дүйсенбек Қанатбаев тіпті,былайша жырлайды да;Айқасқа барам өліммен,Қайтемін жалғыз бас қамын.Бұрымымды төгілген,Туған жер саған тастадым.Шашымды мақтап айтса наз,Қинап ем жігіт талайын.Тоқташы,сәл-пәл,шаштараз.Айнаға қарап қалайын...Шақырып апат гүрілі,Майданда жатты ұйып қанАрудың әсем бұрымы,Кесіліп түсті иықтан!Қара жер бетін қан қылып,Окоптан талай тұрмады.Ұйқыда қазір мәңгілік,Батыр қыз майдан құрбаны.Омырауын оқ тесіп,Қиса да сол қыз ғұмырынЖүргендей әлі от кешіп,Қия алмай қара бұрымын!.Алтынбек Қоразбаев ағамыздың мына өлең жолдарынан заманымыздың көрікті ұзын шашты қызы елестейді:«Сыңғыр шолпы шашбаулым,Жарасады таққаның.Осы сәнің тұрғанда ,Қаламаймын басқаны.Қүйіншілер жеңгелер ,Шашбаулы қыз келді деп».Сол сияқты «Арна»тобының орындауында жүрген «Сенің қою қара шашың»әні сағындырған қыздың бет бейнесін береді. Әнші-сазгер Марат Омаров пен Құдайберген Қазыбаевтің «Қыз сыны»,Р.Тайманов пен Ысрайл Сапарбаевтің «Қазақ қызы»әндері сұлулық,нәзіктік символы ретінде бұрымды қыздарды үлгі еткен.

    2.2 Мектепішілік өткізілген сауалнама мен іс-шара талдауы

    «Қос бұрым – қыздың көркі» деген бар. Иә, ежелден солай. Тіпті, қазір де. Жалпы, әр нәрсеге мән беріп қараған дана халқымыз қашан да сұлудың көркі – шаш, шаштың көркі – шаштеңге деп қараған. Ұлт мәдениетінде әр бойжеткенді шашына, түр-тұлғасына, сөйлеген сөзіне қарап бағаласа керек.Бұл тақырыптың өмірде өзектілігі туралы мектепішілік сауалнама жүргізуден бастадық. Сауалнамада тақырыпқа байланысты төмендегідей сұрақтар қойылды:
  • Барлық қыздар ұзын шашты болу керек деп ойлайсыз ба?
  • Сіз шашыңыздың ұзындығын қидыңыз ба?
  • Өз шашыңыз сізге ұнай ма?
  • Қазіргі заманда қыздардың шаш қою үлгісі туралы не айтасыз?
  • «Шаш – қыздың көркі» дегенмен келісесіз бе?
  • Сауалнамаға 24 адам қатысты. Олардың бәрі қыз-келіншектер. Сауалнама қорытындысы бойынша көптеген қатысушылар шаштың қыздың көркі екендігі туралы айтады. Қыздардың шаш қою туралы олардың ойы жалпы бірауыздан шыққандай болды. Мысалға «Өз шашыңыз сізге ұнай ма?» деген сұраққа алтауы – «иә», жетеуі – «жоқ», тоғызы – ойланып қалса, екеуі – ұнамайды деп жауап берді. Бұл жерде олар шаштары толығымен ұнамайтынын емес, тек мысалға біреуі қалың болса, біреуі басқа түсті болса деген ойлар айтты.

    Ал «Сіздің шашыңыз ұзын болды ма?» деген сұраққа, сауалнамаға қатысушылардың он бесі – «иә», тоғызы - «жоқ» деп жауап берді.

    Осы орайда, «бойжеткендердің шашын ұзын етіп өсіруіне не кедергі?» деген сауал ойымызға оралды. Білмекке ұмтылып, жауап іздеп көрген едік. «Бақсақ, бақа екен» дегендей, себебі де бар болып шықты.1. Сән қуу. Бұл – қыздарымыздың еліктеу арқылы қысқа шаш үлгілерін қоюы. Өкініштісі, шығыс елдерінің сәніне бет бұрған аруларымыз, қысқа шаш үшін беті қызармайтын дәрежеге дейін барды. Шетелдің мәдениетіне бой ұсыну нәзік жандылардың бұрымды атануына кедергісін келтіріп-ақ жатыр.2. Жеке денсаулығына байланысты. Шаштың жүйелі өспеуіне ауруға шалдығу, тұқым қуалаушылық та себеп бола алады.3. Экологияның әсері. Мұны нағыз Сыр аймағына тән құбылыс деп қарастыруымызға болады. Теңіз қасіреті, ғарыш айлағы, гептил, уран тағысын тағы. Аталған жайттардың бұрым мен тұлымға ғана емес, адам  денсаулығына түпкілікті тигізер қаупі бесенеден белгілі. Сонымен қатар, жергілікті жердегі ауа райының зияндылығы да орасан. Жауынды, қарлы күндерде жалаңбас жүру шаштың өсу жылдамдығына едәуір кері әсерін тигізеді.4. Еріншектік. Міне, бұл – 10-20 жас аралығындағы қыздардың «басты қайғысы». Олар көбіне шашын күтуге, қарауға қиналып жатады. Әп-әдемі өсетін шашты еркіне жібермей отырған бойжеткендердің бұл тірлігі бәрекелді деуге келмейді.5. Шашбояу, сусабындар әсері. Қазір жарнамада көрсеткен сусабындарды сапалы деп қабылдайтынымыз рас. Ол тауарларды халық жиі тұтынады демесеңіз, әр шаштың құрамы әртүрлі болады. Сондықтан, қолға ілінгенімен шашыңызды жууды әдетке айналдырмағаныңыз жөн. Ал, шашбояу шаштың өзге түске енуіне себепкер болса, өсірмеу үшін де айтарлықтай еңбегін сіңіреді.6. Көз тию. Қазақ халқы көбіне сәбиді тіл-көзден сақтау үшін бесігіне, киіміне тұмар етіп жыланның басын, қасқырдың аяғын іліп қоятын болған. Әдетте көз тию ықтималдылығы ұзын, қолаң шашты қыздарға да қатысты. Бұрымдыға көз өтсе, қатты ауырып, мазасы қашады. Тіпті, бұл жағдай шашын қиюға дейін мәжбүрлейтін көрінеді. Сол себепті қазақтар нәрестесіне, тұлпарына, шашына сұқтана қараған адамға «көзің тиеді, түкір» деп еріксіз түкіртіп алып отырған.7. Стресс. Өте жайсыз жаңалық естігенде шаштың бір бөлігі түсіп қалуы кездесіп жатады. Режимсіз ұйқы, уақытылы тамақтанбау бәрі ең бірінші ағзаға әсер етеді. Стресс кезінде шаштың өсуі тоқтайды және шаштың түсуі көбейеді.8. Шаштың жұқа, сынғыш болуы. Бойжеткендердің көбісі шашының жұқа екендігін алға тартады. Шаштың сынғыш, жұқа, күңгірт болуы көп жағдайда көрсетілетін күтіміне тікелей байланысты. Яғни, мұндай шаш өспейді деу қате пікір. Ұзақ уақыт күтім жасасаңыз, шаштың саулығы мен сымбатын қайтаруға болады.9. Карьера. Қолайсыздықтың кез келген жерде және кез келген уақытта туындайтыны рас. Сол секілді ұзын шаш кейбір мамандық иелеріне кедергі келтіреді. Бұл тізімге ең бірінші спортшыларды жатқызуға болады. Баскетбол, футбол, күрес түрлерімен айналысатын нәзік жандылар қысқа шаш үлгілерін амалсыздан таңдап жатады.Мінеки, «жүйелі сылтаудың» бірнеше белгісіне арнайы тоқталдық. Осыдан соң, біреуге «неге шашыңды өсірмейсің» деп кінә таға алмайтынымыз анық. Дей тұрғанымен, қазақылықтың иісі шығатын дара қылықтың қазақ ұлтына тән екенін ұмытпауымыз керек. Әр отбасы темірдей қатты тәртіпті ұстанатын болса, бұрынғы бұрымдылық қайта оралатынына сенімдіміз.«Иықтан шашы төгіліп жерге,Күмістен шашбау жарасып белге». Ойыма осы бір жолдардың еріксіз орала бергенін қараңызшы. Қазақ қызына арналған жыр шумақтарынан ақын шабытының асқақтығын аңғару қиын емес сияқты. Яғни, қыз бейнесінің көркемдігі ақын өлеңінің көркемдігіне ұласып отыр. «Қыз Жібек» киносында Жібек арудың Қаршыға мен Шегеге «байлаңдар көзімді» деген жері есіңізде болар. Сол кезде, олар да еш ойланбастан құралай көзін өзінің қап-қара қолаң шашымен орай салмап па еді? Кинодан көрініс тапқан осы бір сюжетті «Оскарды» он рет алған режиссердың өзі түсіре алар ма еді? Немесе С.Қожықов жыр желісін осылай жазбағанда, Ғ.Мүсірепов кино сценарийіне енгізбегенде қалай болар еді? Бәрінен бұрын қазақ қызының сол уақыттағы болмысы, түр-тұлғасы, бұрымы киноға үйлесімділік беріп тұрғанын мойындауға тиіспіз.Бір мысал келтірейік. Айналаға мән беріп қарап едіңіз, көше толы шашы түрлі-түсті, қысқа шашты қыздар екен. Бүлінген шаш, бұзылған сана сізді бір сәтке ойға шомуға мәжбүр етті. Үйге келдіңіз. Бесінші сыныпта оқитын қызыңыздың қою қара шашы белуарынан асып тұр екен. «О, жаратқан, тәубе!» деп жатын бөлмеге кірдіңіз. Жарыңыздың айна алдында жас сұлудай жасанып, қолаң шашын нәзік саусақтары тарақпен тарап тұрғанын байқадыңыз дейік. Даладағы дүдәмал көрініс пен шаңырақтағы шырайлы көріністі салыстырып, саралап сарсаңға түскен қалпыңыздың қандай болатынын ішіңіз сезіп тұрған болар. Бұл жай мысал ғана. Десе де мұны шынайы ету өз қолымызда. Яғни, жоғарыда айтқанымыздай ата-аналар тарапынан қойылатын талап төрден болып,  аруларымыз ұзын шашты сұлулықтың символы деп қарауы керек.Сонымен қатар осы ғылыми жұмыс төңірегінде мектебімізде ғылыми жетекшімен бірге «Иықтан шашы төгілген» атты іс-шара өтті. Іс-шараның мақсаты: қазіргі жастар арасында ұзын шаштың көркін насихаттау. Тарихпен байланыстыра отырып, қызықты мағлұматтармен таныстыру. Белгілі ақын-жазушылардың шығармалынан үзінді оқу.Іс-шара барысында мынандай сұрақтар қарастырылды:
  • Шаш туралы физиологиялық мәліметтер;
  • Шаш пен тарих байланысы;
  • Шаш туралы әдебиет шығармаларында.
  • Әсіресе көрермендерге төмендегідей мағлұматтар қызықты болды.*Қазақ халқында екі-қабат кезінде әйелдер шашын кеспейді.Олай жасаса,іштегі бала кемтар болып туады.*Әйелдер тектен –текке шашын жайып жіберіп жыламайды,дауыс қылмайды.Бұрындары күйеуі өлген әйелдер ғана солай істейтін. *Қыз-келіншекті шашын жұлып,сабамайды.Бұл олардың басынан бағын тайдырып, шаңырақтың ырыс-құтын қашырады.Бұрымды кеспе бойжеткен.*Халқымызда: «Бұрымыңды кескенің-ақылыңды кескенің», «Бұрымыңды кескенің-өмір жолынды кескенің»деген ғибратты сөздер бар. Ақ шашты әжелеріміздің айтуынша, бойжеткен кімге бұрымын кестірсе,соның тағдырын басында қайталап өткізеді. Егерде бұрымын кесе қалса,оны таза шүберекке орап,адам баласының табаны тимейтін жерге апарып көмуге тиісті.Өйткені,бұрым-бойжеткеннің ана құрсағынан өзімен бірге келе жатқан жолдасы, қарын-шашы.Ел ауызында бұрымын кескісі келген бойжеткенге байланысты талай-талай аңыз-әңгіме бар:Бір қыз бала тобығына дейін түскен қолаң шашын кеспекші болып қолына қайшы -сын алғанында мынадай оқиғаларды ап-анық көреді:Бұрымын кескен күні әкесінің бұл өмірмен қоштасатынын;Бұрымын кескен күні өмір жолының кілең сәтсіздіктен басталатынын;Бұрымын кескен күні ешкімнің оған алғыс айтпайтынын,одан түңіліп теріс айналатынын;Бұрымын кескен күні жігіттердің одан безіп,онымен ешқайсының таныспайтынын, жапанда өскен жалғыз ағаш сияқты сыңарсыз қалатынын...Осы көріністер оған аян бергендіктен,бойжеткен бұрымын кесуден бас тартады. Сол сәттен бастап оның өмірі қуаныш-қызыққа толып, бақытты тұрмыс құрады,үбірлі-шүбірлі, дәулетті отбасының анасы болып,қосағымен қоса ағарады.Аңыз-әңгіме болса да, оның негізі-ақиқат екеніне күмәніміз жоқ,Бексұлтан Нұржекенің жазуынша, ертеде түркілер Қытайда жібек матасының қалай жасалатынын білу үшін пысық бір жігітті сапарға шығарады.Ол барған жерінде қолаң шашты бір қызға үйленеді де,оның шашын ұп-ұсақ қырық өрім етіп өргізеді. Сөйтіп,әр өрімнің түбіне бір,ұшына бір жібек құртын тығып,сексен жібек құртын Қытайдан алып шығып, еліне әкеледі. Осылайша түркілер бұрымның көмегімен жібек мата жасаудың құпиясын ашады.Аңыз-әңгімеге сенсек,содан бері түркілер де қыз-келіншектер бұрымын ұсақ-ұсақ етіп өрген,ол ұлттық салт болып қалыптасқан. Негізінен көшпелілердің қыздары шашын жұп етіп өрген. Этнограф-жазушылардың айтуынша, бұрымның жұп болатын сыры: бір жағынан бұрымның әрі ұзын,әрі тоқ екендігін көрсетіп көзді сүріндіру,көргендерді тамсандыру.Екіншіден, қыз жұбайлы,яғни жұптасып өмір сүруге тиісті.Бұрымның бірі-өзінікі болса,екіншісі-болашақ жарынікі. Жасыратыны жоқ, кейбір ақ шашты әжейлер: «Бұрымы көп болса,күйеуі де көп болады»-деп,қос бұрымнан артық бұрымды жақтырмаған. Алайда қазақ сыңар бұрымды қаламайды.Іс-шара барысында осы тарихи мәліметтер талданып, көрерменді қызықтырған сұрақтарға жауап берілді. (СУРЕТТЕР)







    Қыздың көркі - көркем мінезі және қолаң шашы. Тал шыбықтай қыздың бұрымы өріліп, жерге түсіп тұрса бұл нұр үстіне нұр ғой шіркін. Әр бойжеткеннің көркі – шаш екендігі белгілі. Мұны психологтар растайды. Әлемдегі мәліметтер бойынша ең шашы ұзын адам – ол Вьетнам тұрғыны Тран Ван Хай. Қарияның шашы - 6 метр. Бір қызығы қария шашын 31 жасында қысқартқан екен. “Сұлулық – сұмдық қару”. Бұл мәтел, ең алдымен, нәзік жандылар жаратылысына қатысты айтылған. Ал, қолаң шаш – сол сұлулықтың негізі, қыз-бойжеткендердің көркін еселей түсетін құндылықтарының бірі. Алайда, бұрынғы заманмен салыстырғанда, бүгінгі қыз-келіншектеріміздің шаштарының ұзындығы әлдеқайда қысқарған. Десе де, “қолаң шашты ару” атанып, сұлулықтарын айқындай түскен бойжеткендеріміз жоқ емес. Сондықтан мектебіміздегі шашы ең ұзын бойжеткендерді анықтадық. - сынып оқушысы ----- өз бұрымын кішкентайынан өсіріп жүр. Шашының ұзындығымен ол мақтана айтады. “Ақылына көркі сай” деген мәтел --------- қаратып айтылса керек. Бойжеткен дәл қазір мектебімізде білім алып жатыр. Ол өзінің ұзын бұрымымен жұрттың ыстық ықыласына бөленгісі келетіндігін жасырмайды. ----- сыныптастарының арасында сыйлы. Бойжеткен шашы ұзын әрі қалың болған соң, мойны мен басының жиі ауыратынын жасырмайды. --- түрлі сыныптан тыс шараларға қатысады, осы орайда, оның сахналық образын толықтыра түсуге ұзын шашы көмектеседі.Қыз баласының сұлулығы шашында. Кез келген арудың шашына қарап оның өзін қалай жақсы көретінін анықтауға болады. Себебі, өзін сүйетін бойжеткен өзіне ерекше күтім жасап, сұлулығын айқындай түседі. Ал өзін сүйе білетін жанның өзгені де сыйлап, сүйе білетіні анық.











































    Қорытынды  Қорыта айтатын болсам  бұл жұмысты жазу барысында  маған  адам шашы туралы мағлұматтар мен қызықты деректерді жинап, өз ойымды жазған ұнады. Сол себептен  мен  ғылыми жұмысымды бастаған едім.  Зерттеу жұмысымда  қыздың көркі – шаш жайлы жаздым. Бұл тақырып қазақ халқының тарихымен байланысты. Жобада салт-дәстүрлерден мысалдар келтіре отыра, өзім де бұл дәстүрлерді біліп алдым. Мен үшін бұл мол тәжірибе болды. Ал қойылған мақсаттар мен міндеттер орындалды. Қыздың көркі ұзын шаш екендігіне дәлелдермен, шаш туралы жиналған материалдар мен ақын-жазушылардың шығармаларын мысалға келтіріп, шаш туралы ой-пікірлерді жинақтап, қазіргі заманда жастар пікірі анықталды. Қазақтың шашқа арналған ұлттық әшекейлері мен салт-дәстүріне қызығушылықты арттыру мақсаты орындалды. Зерттеу жобада ақын, жазушылардың шығармалары қарастырылды, тарих бетіне үңіліп, қызықты деректер келтірілді. Зерттеу бөлімінде мен өз мектебіміздің мақтанышы болатындай бұрымды қыздардың фотосуреттері мен аздаған мәліметтерін келтірдім. Бұл жастар арасында шаш сәнін насихаттау деп ойлаймын. Сонымен қатар, осы тақырып төңірегінде мектебімізде сауалнама жүргізіліп, мектепішілік шара өткізілді. Бұл тақырыптың қызық болғанынан ба, оқушылар арасында мәселе қызығушылық танытты. Алынған мәліметтер жобаның негізгі бөлігінде берілген. Сонымен қатар, фотосуреттерге де назар аударуыңызға болады. Жалпы айтқанда бұл тақырып бойынша жұмыс жасау маған қиын болмады. Себебі жан-жақты іздену барысында мен өзіме қажетті мәліметтер көп жинадым. Жоба барысы мен үшін тез өтті. Сондықтан оны жазу үрдісі маған қиындық тудырмады. Алған қойылған міндеттер орындалып, мақсатыма жеттім деп ойлаймын. Айта кететін бір жәйт, барлық қыздарға айтар ұсынысым: ұзын шаштың адам көркі екенін біле тұра, шаштарыңызды ешқашан қимаңыздар, өйткені шаш ешқашан сәннен қалмайды! Бұрымды қыз әрқашан сұлу!

     























    Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

  • С.Кенжеахметұлы. «Жеті қазына».- Алматы: «Ана тілі» ЖШС, 2014 ж. – 244 б.
  • Д.Қанатбаев. «Бұрым» өлеңі. «Қазақ әдебиеті»газеті.
  • Б.Әлімқұлов,Е.Әдіроманов. «Әдеби этнографиялық таным». – Алматы: «Санат», 1975. – 185 б.
  • Толыбаев Қ. Бабадан қалған бар байлық. - Алматы: «Қазақстан» баспа үйі - 2000. - 256 б.
  • «Астана айнасы» газеті, 2009 ж.
  • Қазақ тілінің терминологиялық сөздігі. 4 том
  • «Әндер жинағы». - Алматы; «Аруана», 2001. – 325 б.
  • Интернет желісі.






























































  • КММ Амангелді орта мектебі





















    Зерттеу жұмысы



    Тақырыбы: «Қыздың көркі-шаш»

















    Жетекшісі: Қожантаева Ә.Ж
    Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Кожантаева Диляра Биляловна
    Жарияланған уақыты:
    2019-01-16
    Категория:
    Қазақ тілі
    Бағыты:
    Ғылыми жұмыстар
    Сыныбы:
    10 сынып
    Тіркеу нөмері:
    № C-1547636676
    2222
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999