Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

Ұстаз ізімен Абай мен Әуезов мұрасын оқытудағы өзекті мәселелер;
Материал жайлы қысқаша түсінік: ұстаздарға
Материалды ашып қарау
Теміртау қаласы әкімдігі«Теміртау қаласы әкімдігінің № 8 жалпы білім беретін орта мектебі»коммуналдық мемлекеттік мекемесі Теміртау қаласы. Қарағанды облысы.

Макулбаева Фарида Бабихановна, қазақ тілі мен әдебиет пән мұғалімі Тақырыбы: Ұстаз ізімен Абай мен Әуезов мұрасын оқытудағы өзекті мәселелер; Абай мен Мұхатр Әуезов мұрасы – халқымыздың ғасырлар бойы ұрапақтан – ұрпаққа жалғасатын, маңызын жоймайтын зерттеудің қайнар көзі. Бұл күндері қос ғұлама есімі ұлттық сана – сезімде мәңгі алатын ұлы тұлғаларға айналды.

Ойшыл ұлы Абай білім алу саласына да өз көзқарасын болашақ ұрпаққа үлгі болсын деп, білімнің екі түрі болады деген ұғымын берген. Білімнің біріншісі – материалдық түрі; екіншісі – рухани. Елбасының халықтың назарына ұсынған «Рухани жаңғыру» бағдарламасымен тығыз байланыстыру. Рухани білімге- табиғатты және олардың арасындағы қарым-қатынас ұғымдарын ұғындыру.         Абайдың айтуы бойынша, білім алу әдістері де үшке бөліп қарастыруына байланысты:1)    білім алу сезімдері арқылы;2)    көріп-білген нәрселерді логикамен саралап білім алу;3)    басқа біреуден есту арқылы.Біздер , оқытушылар, осы ұлы Абайдың мұрасын үнемі есімізде сақтап, жас ұрпақты тәрбиелеудеміз. Абайдың мұрасы мәңгілік болмақ! Абайды таныту арқылы біз Қазақстанды әлемге танытамыз, қазақ халқын танытамыз, Абай әрқашан біздің ұлттық ұранымыз болуы тиіс Н. Ә. Назарбаев Техникалық прогресс пен ғылыми ақпарат көлемнің ұлғая түсуі, мектептегі білім беру мазмұнын қайта құру және оқу-тәрбие орындарының іс-әрекет қағидаларын қайта қарау, мұның бәрі мұғалімнің кәсіби біліктілігі мен тұлғасына, бүкіл педагогикалық үрдістің тұлғалық бағдарлануына қойылатын талаптардың сөзсіз арта түсуіне алып келеді. Бүгінгі таңда мектептің оқу үрдісін жетілдіру үшін инновациялық білім беру технологияларын пайдаланудың тиімділігін өмірдің өзі дәлелдеп отыр.  Бәсекеден тұратын бүгінгі әлемде ұлтымыздың өзгелерге тәуелді болып кетпеуі үшін басты тегеурені – білім болмақ. Ал білім беру жүйесіне инновациялық технологиялардың енгізілуі, оқытудың дәстүрлі өнімсіз стилін ығыстырып, оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруға, яғни танымдық белсенділігі мен өзіндік ойлауын қамтамасыз ететін дамытушы, сындарлы білім беру моделіне көшуге жол ашады. Әлемдік білім беру жүйесіне негізделген осындай басым бағыттарды көздей отырып, оқушының ойы озық, саналы, дара тұлға ретінде дамуын қамтамасыз ету басты нысанада қарастырылады. Абайдың ұстаздық еңбектеріне, үлгі-өнегелеріне тоқталайық: әдебиет тарихында жаңа, тың идеялық-көркемдік бағыт қалыптастыру, рухани бұлақ көздерінен алынған сюжеттер негізінде шәкірттеріне тарихи, реалистік және романтикалық эпикалық шығармалар жаздыру, мораль философиясын, толық адам ілімін адам тәрбиелеудің рухани құралы ретінде ұсыну, сөз өнерін ұлт, адамзат мүддесі жолындағы әділеттің күрес құралын жадында сақтау.Абайдың осы жылдардағы поэзиясында бұрын қазақ әдебиеті тарихында болмаған жаңа түр, тың өлең құрылымдарын оқушы санатына ұялату. Бұл кездегі Абай лирикалары «Бай сейілді» өлеңінен басталып, өзінің ақындық жолға түскендегі алғашқы қадамында-ақ алға қойған мақсаты – сөз өнерін халық тәрбиешісі ету жолындағы арпалысты өмірінің соңғы сөзін де «Жалын мен оттан жаралған» найзағайдай жалынды, отты сөзімен, ызалы жүрек, ащы тілінен шыққан аяусыз сын, мұңлы күйікпен аяқтайды. Абайдың осы кездегі лирикаларының ішінде кемеңгердің Шығысқа, исламиятқа, төл танымдағы толық адам іліміне қатысты «Лай суға май бітпес қой өткенге», «Өлсе өлер табиғат, адам өлмес», «Алла деген сөз жеңіл», «Әсемпаз болма әрнеге», «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» өлеңдеріндегі ой-танымдарды, философиялық дана ойлары, жауһар жырлары - әлем халқына ортақ асыл қазына. Әрине, Абай тек қана ақын ғана болса, оның асыл мұрасын оқытудың өзекті мәселелері ұстаздар қауымының алдына дәл қазіргі кезеңдердегідей ерекше жауапты, аса қиын да күрделі сұрақтарды қоймас еді. Бүкіл саналы ғұмырының басым бөлігін Абайға арнаған данышпан Әуезов те оның мол мұрасын «тек шөмішпен ғана сүзіп алдым» – деген. Өлмейтұғын артына сөз калдырған..." - дейді. "Адам өлмес" өзі өлсе де, кейінгіге сөзі, айтқан ойы қалады деген пікірге сияды. Абай "Өлең -сөздің патшасы" өлеңінде «сөз түзелді, тыңдаушы сен де түзел!" -деп жұртшылыттан ақындық сөзге зор маңыз беріп қарауын, поэзияның жоғары қоғамдық міндетін түсіне білуін талап етті. Жаңа танымның баурап аларлық күшін, жаңа ақындық сөздің құнын әрбір адамның тани алатынына қазақ өмірінің сол кездегі жағдайында толық сенім арту қиын да еді. Абай оны жақсы түсінді, мұны оның "Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін" дегенАбайдың ақын шәкірттерінің сюжеттік, романтикалық поэма жазудағы Абайдың ұстаздық еңбектері, оның тарихи-әдеби дерек- дәйектері оқушылар өмірінде арқау болуға жетелеу. Абай қарасөздері, олардағы көтерілген тақырыптар мен қарасөздердің Абай лирикасымен байланыстыра алатын өмірде пайдалана білу өзекті мәселенің бірі. Қарасөздердің Шығыстық «намалық» жанрмен өзара сабақтастығына көз жеткізе алу. Абайдың 7-ші, 14-ші, 17-ші, 27-ші, 37-ші, 38- ші, 43-ші, 45-ші қарасөздері, олардың өзекті желісі. Абайдың ақындық мектебі М.Әуезов:«Абай өзі үшін, елі үшін ізденді, ізденді де тапты және бар тапқаны мен тудырғанын ұстаздыққа салды. Ақын болып өсер ақынды тәрбиеледі»- деп жазғандай, Абай өзі нәр алған рухани бұлақ көздерін игеріп қана қоймай, өзінің сана сарабында, қайнар жүрегінде қорытып, ұрпаққа үлгі етіп ұсынуда дарынды шәкірттер тәрбиелеу. М.Әуезов қазақтың шұрайлы тілінің мол қорын шеберлікпен пайдалана отырып, мазмұны мен мәні өзгеше, шынайы, кұдіретті шығармалары. Осы орайда жазушының өзіндік жазу шеберлігін оқушылар бойына қаламгерлік қасиетін таныта отырып, рухани азығын молайту қазіргі таңда өзекті мәселенің бірі М. Әуезов әңгімелерін оқыту барысында сол кезеңдердегі тарихи жағдайларды да, әңгімедегі оқиғалармен де байланыстыра түсіндіру. Негізінен М.Әуезов шығармаларының ішінде мектеп бағдарламасы бойынша «Қараш-қараш оқиғасы», «Көксерек» шығармалары орта буында оқытылып келеді де, 9-11-сыныптарға келгенде жазушы шығармашылығы толық қарастырылып, «Абай жолы» романы талданады. М. Әуезов шығармашылығын 11-сыныпта оқыту барысында әңгімелеріне арнайы тоқталып, талдауды қажет етеді. Өйткені, біріншіден, жазушының үлкен эпопея тудыру жолында осы әңгімелерден бастау алды дейтін болсақ, екіншіден, оларды оқытудың өзіндік тәрбиелік, дамытушылық мәні бар. Мысалы, бұл арада Жақып болысқа әйел үстіне баруға көнбегені үшін соққыға жығылып, құсадан өлген Ғазиза тағдыры туралы «Кім кінәлі?», өзі сүймеген кісіге тұрмысқа шығуға үлкендердің күштеуімен амалсыз көніп, соның күйігінен көзі жасқа, көкірегі шерге толған Жәмилә туралы «Сөніп-жану» және «Кінәшіл бойжеткен» әңгімелерін талдап оқытуға болады. «Көркем шығармаға талдау жасау деген - оның бейнелі ойына бару деген сөз», - деп, Т.Ақшолақов көрсеткендей, әңгімені талдау, ең алдымен, мазмұнын меңгеруден басталады. Шығарманың мазмұнын сыныпта оқыған кезде оқылып жатқан бөлімдердің басты-басты эпизодтарын ашатын сұрақтар қойып, тұжырымдап отыру керек. Ал үйге беретін бөлімдердің мазмұнын қысқа түрде айтып беріп, өз беттерімен оқуды тиімді ұйымдастыру үшін сұрақтар беріп, соған жауап беру талап етіледі. Мысалы: 1. Ысмайыл Ғазизаға не үшін ренжіді? Қалиманға қандай мінез көрсетті? 2. Іслам мен Ғазизаның арасында не туралы әңгіме болды? Мәтінмен жұмыс кезінде мұғалім, әсіресе, оқиғалармен қабаттаса келіп отыратын суреттеу, портреттеуге ерекше көңіл бөлуі керек. Сол себептен де осы үйге берілген бөлімді сұрақтар арқылы талқылай отырып, кітаппен жұмыс, яғни практикалық жұмыс арқылы портреттеу, суреттеулерді толтырып, олар қандай тілмен берілген, оның шығармадағы орны, маңызына да тоқталып отыру тиімді болып табылады. Үйге тапсырмасы ретінде беріліп, сыныпта талданғалы отырған шығармалардың санына байланысты топ-топқа бөліп, берілген әңгімелерді өз бетттерімен оқып келуге жұмылдыру керек. Жазушының алғашқы әңгімелері қысқа, оқиғасы қызықты болғандықтан, өз беттерімен талдауға ұсынудың күрделігі жоқ. Жоғары сыныптарда көркем шығармаларды өз беттерімен талдауға көп көңіл бөлу дұрыс [5, 107-б.]. Әңгімелер негізіндегі басты-басты проблемаларды дөп тауып, тұжырымды, нақты ғана талдау жасау – жоғары сыныптарда әңгіме жанрын өтудің ең бір өзекті мәселесі. Проблемалық сұрақтарды шешу. Өз бетінше сұрақтар құрастыру.Абай шығармашылығының, әдеби мұрасының Әуезовке әсері,ықалы туралы, әсіресе «Абай жолы» роман-эпопеясында Мұхтар Әуезовтың Абай шығармаларын деректік тірек етуіне қатысты айтылатын жайлар. Мәселеге бұдан да кеңірек келсекАбай мен Әуезовті қазақ әдебиетіндегі екі дәуірдің, екі ғасырдың (яғни 19 ғасыр мен 20 ғасырдың) аса ірі өкілдері ретінде алып, ұлттық сөз өнеріміздегі дәстүр жалғастығы тұрғысынан қарап, олардың үндестігі мен өзгешелігі қандай екенін байыптаудың өзі осы екі сөз шеберінің өнерпаздық тұлғасын айкынырақ түсіну қазіргі таңның рухани азығы болмақ.  Данышпан Абай өз шығармаларында  « Ісім өнсін десең, ретін тап»,- деп кәсіпкерлік туралы да айтқан. Кәсіпкерлікке еңбекті насихаттау мақсатында көңіл бөлген. Абайдың арманы – қазақ халқын бай елдердің қатарында көріп, малды адал жолмен тауып баю, басқа біреуге тәуелсіз болу. Бүгінгі кезде, егер еліміз бәсекеге қабілетті елу елдің қатарынан орын алса, Абайдың  арманы орындалғаны. Ақынның келесі ойларын бүгінгі күні  кәсіптік заманы яғни қазіргі таңдағы адамға ұсынуға болады. 1.    Өз- өзіңе есеп беріп тұруды ескер; 2.    Дамыған елдің тәжірибесін меңгер; 3.    Мал табам десең, арланба; 4.    Ақыл мен еңбекті тең ұста.          Абайдың мұрасында адам мәселесі бір ерекше орын алатын. «Адам бол!» - деген сөзді ту етіп көтерген. Ақынның өлеңдерінде жиі кездесетін сөздер: «адам болу», «жарым адам», «адамшылық» және т.б. Бұл адамның психологиялық, эстетикалық, танымдық және әзіл-сықақ, кеңес беру «қарасөздері» арқылы айтатын болсақ. Абай психолог ретінде адамның рухани байлығын, адамдық қасиеттерін, әлеуметтік этика, қоғамды көркейтуге жол көрсеткен. Оның ойынша, әр адам арлы, адамгершілік қасиеттері жоғары, сабырлы, ұят пен қанағатты білетін, иманды, игі жүректі болу керек.         Абай: «Адамды нағыз адам қылатыны- сезім, ой, рух, білім, өнер, адамгершілік, сана, әрекет, - деп атап айтқан. Осылардың бәрі болса, адам өз-өзімен табыстырады, өзін өзгемен жарастырады, қала берсе, халық игілігіне сай келтіреді. Ойшыл ұлы Абай білім алу саласына да өз көзқарасын болашақ ұрпаққа үлгі болсын деп, білімнің екі түрі болады деген ұғымын берген. Білімнің біріншісі – материалдық түрі; екіншісі – рухани. Елбасының халықтың назарына ұсынған «Рухани жаңғыру» бағдарламасымен тығыз байланыстыру. Рухани білімге- табиғатты және олардың арасындағы қарым-қатынас ұғымдарын ұғындыру.         Абайдың айтуы бойынша, білім алу әдістері де үшке бөліп қарастыруына байланысты:1)    білім алу сезімдері арқылы;2)    көріп-білген нәрселерді логикамен саралап білім алу;3)    басқа біреуден есту арқылы.Біздер , оқытушылар, осы ұлы Абайдың мұрасын үнемі есімізде сақтап, жас ұрпақты тәрбиелеудеміз. Абайдың мұрасы мәңгілік болмақ! 

Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Макулбаева Фарида Бабихановна
Жарияланған уақыты:
2019-01-17
Категория:
Завучтарға
Бағыты:
Баяндамалар, реферат
Сыныбы:
Барлығы
Тіркеу нөмері:
№ C-1547738250
333
444
555
666
7
888
999