Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

ЗИЯТЫНДА АУЫР ЖӘНЕ ТЕРЕҢ БҰЗЫЛЫСТАРЫ БАР БАЛАЛАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ДЕНЕ ДАМУЫНЫҢ СИПАТТАМАСЫ
Материал жайлы қысқаша түсінік: Ғылыми еңбек педагог-дефектолог , психолг мамандарға қажет . Мақалада жалпы ЗЗБ-жайлы айтылған.
Материалды ашып қарау


Тасыбеков Алмат

ЗИЯТЫНДА АУЫР ЖӘНЕ ТЕРЕҢ БҰЗЫЛЫСТАРЫ БАР БАЛАЛАРДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ДЕНЕ ДАМУЫНЫҢ СИПАТТАМАСЫ

Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 шілдедегі № 319 «Білім туралы» Заңыңда инклюзивті білім беру – ерекше білім беру қажеттіліктері мен жеке-дара мүмкіндіктерін ескере отырып, барлық білім алушылар үшін білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ететін процесс деп көрсетілген. Яғни, қоғам, мемлекет мүмкіндігі шектеулі адамдарды мүмкіндігінше ортадан тысқары қалып қоймауына жағдай жасауда. Сонымен бірге, кемтар балаларды әлеуметтiк, медициналық-педагогикалық түзеу арқылы қолдаудың нысандары мен әдiстерiн айқындайды, дамуында кемiстiгi бар балаларға көмек көрсетудiң тиiмдi жүйесiн жасауға, оларды тәрбиелеу, оқыту, еңбекке және кәсiби даярлау iсiмен байланысты проблемаларды шешуге, балалар мүгедектiгiнiң алдын алуға бағытталған «Кемтар балаларды әлеуметтiк және медициналық-педагогикалық түзеу арқылы қолдау туралы» Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 11 шілдедегі № 343 Заңында да ерекше қажеттіліктері бар балаларды құқықтық қорғау мүмкіндігі қолға алынған . Сонымен бірге Қазақстан Республикасының кемтар балаларды әлеуметтiк және медициналық-педагогикалық түзеу арқылы қолдау туралы заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына негiзделедi және осы Заң мен Қазақстан Республикасының өзге де нормативтiк құқықтық актiлерiнен тұрады. Қазақстандағы білім беру жүйесі ортақ білім беру кеңістігі аумағында әртүрлі санаттағы балалармен мақсатты түрде жұмыс жүргізуді қарастыруы қажет. Осыған байланысты білім алуда ерекше қажеттіліктерге ие балалардың құқығын жүзеге асыруды қамтамасыз ету білім саласының ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның демографиялық және әлеуметтік-экономикалық дамуы салаларындағы мемлекеттік саясаттың маңызды міндеті ретінде қарастыралады.Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың дамуы бірінші күннен бастап қалыпты деңгейдегі дамудан бірашама ерекшеленеді. Ондай ауытқулар бала дамуының барлық аумақтарын қамтуы мүмкін . Ал ондай бұзылыстардың себебі де түрлі факторларға байланысты болуы мүмкін. Зият ауытқуларының себептері әртүрлі болуы мүмкін.

1-кесте. Зият ауытқуларының себептері

ТүріСебептері
1Эндогендітұқым қуалаушылық аурулар (микроцефалия, фенилкетонурия, т.б.)




хромосомалық құрылымы және санындағы бұзылыстар (Даун синдромы, Кляйнфельтер, Шерешевский -Тернер синдромы).




ұрықтың жатыр ішіндегі даму кезінде әсер ететін әр түрлі патогендік факторлар (ұрықтың жатырішінде бұзылуына және онда жатырішілік энцефалит және менингоэнцефалиттің пайда болуына алып келеді).




Анасының кейбір созылмалы аурулары ұрықтын, миынын дамуына жағымсыз әсер етеді.




Жүктілік кезінде қолдануға тиым салынған дәрілік препараттарды қолдану ұрықты уландырады.




Ұрықтың дамуына темекі шегу, ішімдікке салыну, нашақорлық, анасының дұрыс тамақтанбауы, әртүрлі дене және психикалық жарақаттар .




әйелдің зиян өндірісте жұмыс істеуі.




қоршаған ортаның жағымсыз жағдайлары.




хроникалық -токсоплазмоз, листериоз, мерез, цитомегалия және вирустық қызылша, тұмау және т.б. Жүктіліктің соңғы айларында ананың ауыр жұқпалы аурулары.




Нәрестенің гемолитикалық ауруы түрінде көрінетін, анасы және ұрпақ арасындағы резус - фактор және қанның топтық антигені бойынша иммунологиялық келіспеушілік.
2ЭкзогендіТуукезіндегі патогендік факторлар.




Туылғаннан кейін, зият ауытқулары нейроинфекция (менингит, минингоэнцефалит т.б.) әсерінен пайда болуы мүмкін.




бас миының жүре пайда болған жарақаттар мен улану болуы мүмкін.


Зият ауытқуының деңгейі патогендік фактордың әсер ету уақытына байланысты. Мысалы: жүкті әйелдің 3 айында қызылшамен аурса болашақ баланың ақыл ойы кемтар болып туылу себебінің бірі болуы мүмкін, ал кейін ауырса, кемістік аса байқалмайды, психикалық дамуының тежелуіне, сөйлеу тілінің кемістіктеріне әкеп соғады.Ал мүмкіндіктері шектеулі балалар қатарында жиі кездесетіні ақыл-ой кемтар балалар. Ақыл ой кемтар балалардың ми қыртысының органикалық түрде зақымдалу салдарынан танымдық әрекеттегі ауытқулары бар.Зиятында бұзылыстары бар балалардың бойындағы кемістіктің ерекшелігі жоғарғы психикалық функцияның мінез бен іс-әрекетті бейнелеу және реттеудің бұзылуымен ерекшеленеді. Бұл танымдық процестердің бұзылуында (сезу, қабылдау, есте сақтау, ойлау, елес, сөйлеу тілі, зейін), сезімдік - еріктік сфера, моторикасында және тұлғалық дамуындағы жетіспеушіліктер мен сипатталады .Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың психологиялық және дене дамуының жағдайларын сипаттаудың нәтижесінде, олардың бірнеше ерекшеліктерін атап өтуге болады: қимыл-қозғалыстары баяу, мақсатсыз, жүру немесе жүгіру амалдарын жүзеге асыру кезінде қиындық кешіреді, бір әрекеттен екінші әрекетке ауысу қимылдары шектеулі болады, сөздік нұсқаулар қимыл-қозғалыспен сәйкес келмесе, кейбір балалардың қимыл қозғалыстары керісінше, өте жылдам және мақсатқа сайбағытталмаған болуы әбден мүкін. Олардың жалпымоторикасының қимылдың ұғымдыққұрылымының дамымауы айқын байқалады, яғни баланың тірек-қимыл аппараты кейбір қимылдарды немесе қимылдардың элементтерінорындауға қабілетті болады, алайда тапсырманы түсіне алмаудың себебінен қимыл-қозғалыстары толығымен орындалады деуге келмейді. Сол себепті, бала өзімен-өзі болып, мақсатсызары-бері жылжып, бір орында отыра береді. Қос жағдайда да баланың кеңістіктебағдарлану қабілетінің меңгермегендігін байқауға болады. Олар кеңістіктің шекараларынқабылдай алмайды, сонымен бірге тіптен бөлмеде тұрғанын түсінбеуі де мүмкін.Зиятында ауыр және терең ауытқуы бар балалар қоршаған орта болмыстарын терең қабылдай алмайды.

2-кесте. Ақыл-ой кемтарлықтың, яғни зият ауытқушылықтардың денгейлері

Зияты зақымдалған деңгейіПсихикалық жағдайыКлиникалық жағдайы
1АуырЗият ауытқушылығының ауыр түрі деген диагноз қойылған балалар қмірінің алғашқы апталарында-ақ дәрігерлердің қарауына түседі. Олардың физикалық дамуы дені сау балаларда кездейспейтін өзіндік ерекшеліктерге ие, кейде даму аномалиялары да кездесуі мүмкін. Тек 10-12 жас шамасында ғана олардың дамуы 2-3 жастағы кішкентай балалардікіндей деңгейге жетуі мүмкін. Жасөспірімдік кезеңде олардың деңгейі ересек мектепке дейінгі жас шамасындағы бабалардың дамуына сәйкес келуі мүмкін.Зияты зақымдалған балалардың ауыр деңгейі жеңіл имбецилділіктің деңгеіне ұқсас келеді. Олардың әлеуметтік қызметінің деңгейі өте төмен болады. Ондай балалар қарапайым мектептегі білімді, тұрмыстық іскерліктер мен дағдыларды мүлде жасай алмайды. Әдетте, ондай балалар оқыту жүйесіне қатыстырылмайды, кейінірек бүкіл өмір бойы қамқорлық пен толыққанды көмекке зәру болады. Олардың моторлы жүйесінің қызмет ету дәрежесі төмен болады, соның себебінен ондай балалар қарапайым әлеуметтік бейімделу дағдыларын меңгеруде де үлкен қиыншылықтарды кешіреді. Негізінен, осындай диагноз қойылған балалар өзімен жасты балалармен салыстырғанда кеш отырады, кеш тұрады, кеш жүреді және кеш сөйлейді. Олардың физикалық дамуы баяу болып, әртүрлі дәрежедегі созылмалы сырқаттары байқала бастайды.
2ТереңЗият ауытқушылығының терең түріндегі балалардың диагнозы туралы ата-аналарға алғашқы күнде-ақ белгілі болады.. Бұл категориядағы балалардың енжар және белсендігі сөздігі айырмашылығы үлкен болады. Соңғысы едәуір жұтаң келеді. Олардың зиятындағы бұзылыстарының қозғалыс және сқйлеу-тілінің дефектілерімен қатар зиятының терең бұзылуымен сипатталады. Ондай балалардың экспресситв сөйлеу-тілі мектеп жасында да қалыптаспауы мүмкін. Кейбіреулерінің сөйлеу тілі жеке дара сөздерді айтумен ғана шектелуі мүмкін. Дыбысты айтып, жеткізуі де бұзылып, диазартриялық ауытқулар, тұтығу жағдайлары кезедеседі. Олар қарапайым эмоцияларын көрсете алмайды(күлу, жылау). Эмоциялары қарапайым, яғни қанағаттану немесеқанағаттанбау сезімімен анықталады. Сонымен қатар, зиятында терең ауытқуы барбалалар ересектер тарапынан берілетін эмоционалды қарым – қатынас белгілеріненемқұрайлы қарайды.Зиятында терең бұзылыстары бар балалардың ойлауы қабілеті жүйесіз келеді. Көп жағдайдаойлау операциялары мүлдем қалыптаспайды, меңгерген жағдайдың өзінде – ұғымдық байланыстарыәлсіз болады. Басқа балалармен қарым – қатынасқа түспейдіжәне оларға зейін салуы жүйесіз болады. Идиотия дәрежесіндегі олигофренияға шалдыққан балалар үшін айналасындағыларға реакцияның күрт төмендеуі тән.Олардың бет әлпетінің ассиметриясы мен дамуының өзге де ауытқулары психикалық және физикалық дамуының терең ауытқулары бар екендігін дәлелдегендей болады. Сырқат балалар айналасындағы тітіркендіргештерге мүлде жауап бермеуі мүмкін, не болмаса кез келген тітіркендіргішке жауап беріп, ыңғайсыз реакцияларды байқтауы м.мкін, бірақ соның өзінде оның бірде біреуіне көз тоқтата қоймайды. Олар өздеріне бағытталған сөздің мағынасын түсіне алмайды, тек интонациясын ғана қабылдай алады. Өздерімен өздері қалған ондай балалар қозғалыссыз болады, басқалары мақсатсыз әрекеттерді орындаумен болады, еңбектейді, заттарды ұстап көреді, кейде тіптен агрессивті болуы мүмкін, не болмаса ауто агрессия байқалуы да мүмкін. Олардың қозғалыстары кей кейде жүзеге асырылып, көп жағдайда еш себепсіз орындалуы мүмкін. Олардың шаттану немесе ұнатпау сынды эмоцияларының көрінісі өте қарапайым болады. Зияты терең зақымдалған балалардың соматикалық жайлылығы, қарнының тоқ болуы жай-күйінің тыныштығын қамтамасыз етеді, ал аш қалу сезімі немесе өзге де жағымсыз түйсіктері жақтырмаушылықтың белгісі ретінде айқайлау, тағатсыздану, тығыршу түрінде көрініс береді. Зиятында ауыр бұзылыстары бар балалардың көпшілігі баяу қозғалады немесеқозғалу мүмкіндігінен айырылған. Бала өз дене жағдайын түсінбегендіктен, олыңғайсыз отырғанын түсінбеуі де мүмкін, сондықтан орындыққа ыңғайлап отыраалмайды немесе қолын созып қажетті затты ала алмайды. Бас миы органикалық түрдеқатты зақымдану себебінен, балалардың біршамасы тұра алмайды.Кей жағдайда балалар қарапайым әрекеттерді орындауға қол жеткізеді (мысалы, егер ыдысты алып беру ұсынылса, онда ол кесе немесе тәрелкені көрсетеді ).Өзінә тән тәжірибені іс жүзінде өңдеп, меңгере алмайды, бірақ тұрмыстық жағдайға келгенде белгілі бірдеңгейде бақылау мүмкіндігіне ие болуы мүмкін.


Зият ауытқушылығының терең түріндегі балалармен жұмыс жасау өте күрделі, өйткені олардың өз-өзіне қызмет көрсете алуға үйрені, тіптен тамақтанудың өзі өте ауыр болады. Зият ауытқушылығының терең түріндегі балалардың барлығының дерлік түрлі этиологиядағы ауытқулары мен бұзылысчтары бар болады. Олардың ауызша және жазбаша сөйлеу-тілін меңгеруі өте қиын немесе мүлде мүмкін емес. Ол үшін олар логопедиялық түзету жұмыстарымен қатар вербалды емес коммуникацияның түрлі құралдарын қолдануы қажет. И.Л.Баскакова, С.В.Лиепинь, М.П.Феофанов және т.б. зерттеулерінде ондай балалардың зейіні де қалыпты деңгейде қызмет ете алмайтыны қарастырылған. Тез шаршаудың салдарынан зейінінің өнімділігі өте төмен болады. Белсен.ді зейін процесінің әлсіздігі, танымдық сипаттағы күрделі міндеттерді шешуге, тұрақты оқу әрекеттерін қалыптастыруға кедергі келтіреді. Дегенмен Түзету жұмыстарының түрлі әдіс-тәсілдерін ұзақ мерзімді қолданған жағдайда балалардың жалпы психикалық динамикасының бірашама жақсарғандығын аңғаруға мүмкіндік береді. Психикалық дамудың тежелуін қалай аңғаруға болады? Психофизикалық дамудың тежелуі зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балаларға тән бітіс. Ондай бітіс жүріп-тұру қызметінің бұзылуымен, қозғалыс ырғағының бұзылуымен сипатталады. Соның салдарынан ондай балалар үшін дене әрекетерін жүзеге асыру қиындай түседі. зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалар үшін жүгіру, секіру сияқты қарапайым дене әрекеттерін жасау қиын ойын болады. Олардың тіптен қарапайым еңбек әрекетттерін орындаудың өзі қиындатылады. Л.Б. Баряева, А.П. Зарин, Н.Д. Соколова, О.П. Гаврилушкина және т.б. пікірнше олар өз әрекеттерін реттей де алмайды. Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың қозғалыс амалдарын жүзеге асыру күрделі әрекеттерідің қатарынан саналады. Олар киім кию, киімді шешу, тамақтану, гигиеналық процедураларды орындау сияқты тұрмыстық амалдарды да орындауда өзгенің көмегіне мұқтаж болуы мүмкін . Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалар сөйлей алмайды, олар үнемі қолдау мен қамқорлыққа, көмекке зәру болады. Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың өзге де бұзылыстары болады,соның салдарынан олардың психологиялық және дене дамуындағы басқа да күрделі ауытқулар кездесіп жатады. Олардың бойындағы түрлі бұзылыстар мен ауытқулар адамның дамуына жеке-жеке емес, жиынтығында ықпал етіп, күрделі құрылымдарға бірігеді. Жиынтығында олар түрлі шектеулердің қосындысы ғана емес, әрбір құраушысының құрылымынан өзгеше басқа бір құрылымы бар жаңа құбылыс іспеттес қызмет етеді. Соған байланысты адам үлкен кқмекке мұқтаж болады. Ол көмектің көлемі бір ғана ауытқу жағдайындағы көмектен мазмұны мен сапасы жағынан күрделі келеді. Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың психофизикалық даму деңгейін жас ерекшелік өлшемдермен сәйкестендіруге болмас, яғни паспорттағы жас шамасынан біршама артта қалу жағдайы орын алады. Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың орталық жүйке-жүйесінің терең органикалық зақымдануы зияттың айқын жетілмеуінің, сонда-ақ сенсорлық қызметтердің де бұзылуының себебі болуы мүмкін. Ондай құбылыстардың барлығы жиынтығында баланың отбасындағы, қоғамдағы тіршілік әрекетінің өз бетінше ұйымдастрылуына біршама ықпал ететіні сөзсіз. Аталмыш топтағы балалардың даму деңгейінің динамикасы бірқатар факторлармен айқындалады. Олар: этиологиясы, бұзылыстардың патогенезі, пайда болу уақыты, ауытқуларды анықтау мерзімі, әрбір бастапқы ауытқудың сипаты мен айқындалу дәрежесі, үйлесу ерекшелігі, сондай-ақ түзету жұмысын бастау мерзімі, көлемі және сапасы бойынша анықталады. Қабылдау, ойлау, зейін, ес сынды ең алдымен танымдық процестердің айқын бұзылыстарына және (немесе) бұрмалануына байланысты абстрактілі-логикалық ойлау және сөйлеу мен ойлау процестерінің қалыптасуын талап ететін түрғылар өнімсіз болады (К.И. Вересотская, И.М. Соловьев, Н.М. Стадненко). Осыған байланысты мектепке дейінгі, кейін мектептегі бағдарламалардың академиялық құраушысын меңгеруде еісерілмейтін кедергілер пайда болады. Эмоциялы аумағының ерекшелігі оның дмауының жетілдмеуімен ғана емес, сонымен бірге гипо- және киперсензитивтіліктің көрініс беруімен анықталады. Ерік процестерінің жетілмеуінің салдарынан зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалар кез келген қйымдаструшылық іс-әрекетте өзөінің эмоциялы жай-күйін ерікті реттей алмайды, соның салдарынан олардың мінез-құлықтарының жағымсыз реакцияларын тудырауы мүмкін. Қайсібір іске деген қызығушылықтың мотивациялық-қажеттілік негіздемесі болмайды, демек қысқа мерзімді, тұрақсыз сипатқа ие болады. Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың ақыл-ой кемістігі қозғалыс-тірек аппаратының бұзылыстарымен, сенсорлы, соматикалық бұзылыстарымен, аутивстік спектірдегі ауытқулармен және эмоциялы-ерікті аумағының немесе өзге де ауытқулармен қиындатылады. Олардың әртүрлі дәрежеде үйлесуі ондай блаларадың ерекше білім алу қажеттіліктерін анықтайды .Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың физикалық дамуы олардың тәрбиесі, оқуы және емі сияқты жалпы жүйенің маңызды бөлігі саналады. Ондай балалардың мотморлы жүйесіндегі бұзылстары баланың жалпы денсаулығында көрініс беріп, ағзасының инфекциялық сырқаттарға қарсылығын төмендетеді, ағзасының барлық жүйелерінің дамуына және жүйке-психикалық іс-әрекетіне жағымсыз ықпал етеді . Сол себепті ондай балалардың қозғалыстарындағы бұзылыстардың түзетілуі және дамытылуы жалпы физикалық тәрпбиесінің басты міндеттерінің бірінен саналды. Е.М.Мастюкова жалпы физикалық даму баланың интеллектілі, адамгерішілк және эстетикалық тәрбиесінің негізін құрайды деп баса айтады . Д.Г. Миндиашвили мен   А.И Завьялов сынды ғалымдардың пікірінше, Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың физикалық жағдайларының түзетілуі мен жетілдірілуі жалпы дене тәрбиесін табысты жүзеге асырудың басты шарты саналады. Зиятында ауытқуы бар балалардың ағзасы үшін қозғалыстың мәні жоғары болғаны соншалықты, ол ондай балалардың тіршілік әрекетінің жетекші факторы саналады. Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың психикалық дамуымен қатарфизикалық дамуында бас ми қабығының диффузды зақымдануының саладырнан туындайтын көптеген ауытқулар кездеседі. Ондай ауытқулар ағзаның жалпы жай-күйінің әлсіреуіне, соматиканың бұзылуына, жиі сырқаттануға, сонда-ақ жалпы дене дамуының жетілмеуіне, мысалы бойы мен салмағының жетіспеушілігіне, статика мен локомоцияның бұзылуына, негізгі қозғалыстарының, мүсінінің, қаңқасының, қарапайым қозғалыс актілерін орындауда тепе-теңдігінің бұзылуына әкеледі. Орталық жүйке жүйесі органикалық бұзылыстардан зардап шеккен балалардың бұлшық іс-әрекетінің жүйке тарапынан реттелуі де бұзылады. Соның нәтижесінде қозғалыс актілерін қадағалау қабілеті дер кезінде қалыптаспай ерікті әрекеттерді орындау, олардың мақсаттылығы, реттегіштігі, кеңістікте бағдарлануы сынды қабілеттерінің қалыптасуында да қиындықтар орын алады. Зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың көпшілігінде қосымша қозғалыстар – синкенезиялар пайда болады. Ондай жағдайда сөйлеу-тілінің моторлы құраушылары зақымдалады . Көптеген ғылыми еңбектерді және әдебиеттерді зерттеп, талдай келе зиятында ауыр және терең бұзылыстары бар балалардың дені сау балаларға қарағанда көптеген өзгешеліктерінің бар екендігін мойындай отыра, оған шыдамдылықпен қарап қажеттігін, олармен коррекциялық жұмыстарды жүргізуге уақыт пен жүйелілік керек екендігін, әрі қозғалыстарды меңгеру үшін сан рет қайталап, көрсету керек екендігін баса айтуға болады.



ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

  • Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 шілдедегі № 319 «Білім туралы» Заңы, http://adilet.zan.kz
  • «Кемтар балаларды әлеуметтiк және медициналық-педагогикалық түзеу арқылы қолдау туралы» Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 11 шілдедегі N 343 Заңы, http://adilet.zan.kz
  • ҚР конституциясы,
  • Основы олигофренопедагогики: учеб. пособие для студ. сред. учеб. заведений / В.М. Мозговой, И.М. Яковлева, А.А. Ерёмина. – М.: Издательский центр «Академия», 2006. – 224 с.
  • Специальная педагогика: Учеб. пособие для студ. высш. пед. учеб. заведений / Л.И. Аксёнова, Б.А. Архипов, Л.И. Белякова и др.; Под ред. Н. М. Назаровой. – 3-е изд., испр. – М.: Издательский центр «Академия», 2004. – 400 с.
  • Воспитание и обучение умственно отсталых дошкольников Гаврилушкина О.П. , Соколова Н.Д. – М., 1985.
  • Специальная психология / под ред. В.И. Лубовского. –2-е изд., испр. – М.: Издательский центр «Академия», 2005.
  • Макаров И.В. Клиническая психиатрия детского и подросткового возраста.- СПб.: Наука и Техника, 2013.- С. 217-289.
  • Мастюкова Е.М. Лечебная педагогика. М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 1997. С. 145-147
  • Миндиашвили,  А.И Завьялов. Формирование спортивнообразовательного общества. Красноярск, 2011. С. 60-61
  • Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Тасыбеков Алмат Есенаманович
    Жарияланған уақыты:
    2019-09-04
    Категория:
    Коррекциялық мектеп
    Бағыты:
    Мақала
    Сыныбы:
    Басқа
    Тіркеу нөмері:
    № C-1567605566
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999