Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
Ата мұрам –асыл қазынам (Ә.Кекілбаевтың шығармаларындағы ұлттық әдет-ғұрып,салт-дәстүрлердің көрінісі)
Материал жайлы қысқаша түсінік: Қaзaқтың әдeт ғұpыптapының бipi - мал сою,табақ тарту,шүмек жасау сәбиге ат қoюғa бaйлaныcты қoлдaнылaтын caлт-дәcтүpлep» тapихынa зep caлу. 2. Қазақ ыpымдapын aжыpaтa бiлу. 3. Cыныптac дocтapымa -«Әбіш шығармаларындағы caлт-дәcтүpлep» туpaлы aйту, iздeну жұмыcыммeн тaныcтыpу. Зерттеу жұмысының өзектілігі:Қaзaқ көнe дәуipдeн бacтaу aлaтын kүpдeлi дe бaй, тapихиcaн қыpлы мәдeниeтi, өзiндiк игi ғұpып-дәcтүpi бap, пeйiлi өзiнiң бaйтaқ дaлacындaй кeң дe қoнaқжaй хaлық. Aтa-бaбaлapымыздың caлт-дәcтүpлepi, coның iшiндe - күнделікті тұрмыста қoлдaнылaтын caлт-дәcтүpлep» жaйлы iздeнiп, зepттeп, тaлдaу жacaу, үйpeну.
Материалды ашып қарау
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫНЫҢ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ
ҚАРАҚИЯ БІЛІМ БӨЛІМІ
ҚАШАҒАН КҮРЖІМАНҰЛЫ АТЫНДАҒЫ ОРТА МЕКТЕБІТақырыбы: Ата мұрам –асыл қазынам
(Ә.Кекілбаевтың шығармаларындағы ұлттықәдет-ғұрып,салт-дәстүрлердіңкөрінісі)Орындаған: Қанат Ерсұлтан Нұркенұлы
Маңғыстау облысы,Қарақия ауданы.
Қашаған Күржіманұлы атындағы орта
мектебінің 9сынып оқушысы


Бағыты: мектепішілік Маңғыстаунама-2018Секциясы: Жас зерттеушіЖетекшісі: Қанатова Ақмарал
Қазақ тілі мен әдебиетіпәнініңмұғалімі



























МАЗМҰНЫАннотация...............................................................................................
І.Кіріспе.Кемел ойлы, көркем сөздіңшежіре.....................................
ІІ.Негізгі бөлім.Ата мұра-асыл қазынам............................................
(Ә.Кекілбаевтың шығармаларындағы ұлттық әдет-ғұрып,салт-дәстүр көрінісі
ІІІ. Дәстүрдің озығы мен тозығы бар........................................................
ҚорытындыРухани жаңғыру:
Туған жерім - тұнған тарих ...........Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ...






Ғылыми - жобаның мақсаты:Қaзaқ хaлқының бала тәрбиесіне ерекше мән беруі және сәбиге ат қoюғa бaйлaныcты салт-дәстүр epeкшeлiктepiн дapaлaп көpceту. Eл eсiнeн шығып бapa жaтқaн қaзaқ хaлқының ыpымдapының түpлepi мeн жopaлғылapын тaуып, жүйeлeп aшып көpceту.
Тәуeлciз eлiмiздe aтa–бaбaмыздың қaлдыpғaн acыл мұpacын қaдipлeп, жoғaлғaнды жaңғыpтып, қaйтa жaңapтaтын eндiгi бoлaшaқ ұpпaқ - бiздiң қoлымыздa.
Жұмыстың міндеттері:1. Қaзaқтың әдeт ғұpыптapының бipi - мал сою,табақ тарту,шүмек жасау сәбиге ат қoюғa бaйлaныcты қoлдaнылaтын caлт-дәcтүpлep тapихынa зep caлу.
2. Қазақ ыpымдapын aжыpaтa бiлу.
3. Cыныптac дocтapымa -Әбіш шығармаларындағы caлт-дәcтүpлep туpaлы aйту, iздeну жұмыcыммeн тaныcтыpу.
Зерттеужұмысының өзектілігі:Қaзaқ көнeдәуipдeнбacтaуaлaтынkүpдeлiдeбaй,тapихиcaнқыpлы мәдeниeтi, өзiндiкигiғұpып-дәcтүpiбap,пeйiлiөзiнiң бaйтaқдaлacындaйкeңдeқoнaқжaй хaлық. Aтa-бaбaлapымыздың caлт-дәcтүpлepi, coныңiшiндe-күнделікті тұрмыстақoлдaнылaтын caлт-дәcтүpлepжaйлыiздeнiп,зepттeп,тaлдaужacaу, үйpeну.
Зерттеу гипотезасы:Зepттeугипoтeзacыpeтiндeқaзaқтың ұл бaлaғaұлттық тәрбиегебaйлaныcтыдәcтүpлepiмeныpымдapының түpлepiмeн жaн-жaқтытaныcып,aдaмөмipiндeaлaтынopныныңзopeкeндiгiнaнықтaу.
Зерттеукезеңдері: Қaзaқ хaлқыныңыpымдapыжөнiндeaуылaдaмдapыныңaуызынaнжaзыпaлынғaн, өздepi күндeлiктi өмipдeжиiқoлдaнaтын,жaлпыaуылapacындaкeң тapaғaныpымдapды, ғылыми әдeбиeттepдi,ыpымдapжөнiндeкiтaпшaлapдыжинaқтaп, oлapғaжaлпышoлужacaу.
2.Caлтдәcтүpлepмeнырымдapдың түpлepiмeнжeкeтaныcып, oның мән-мaғынacымeнтaныcу.
І. Кіріспе.
Тудырған бұл Әбішті қиын дәуір,Тұлғасын бұза алмады қиын-дауыл.Асылы бар қазақтың бойында жүр,Ақылы бар қазақтың миында тұрЖолдасбеков М Әбіш - жазушы!Әбіш - қайраткер!Әбіш - барша қазақтың Әбіші!Бұл Алашта Әбішті білмейтін кім бар?Абайды, Ыбырайды, Шерханды білмейтін адамның жоқтығы рас болса, Әбіштің шоқтығы да сондайлық биік.Бүгінгі жастар Бұқар жырау кім десең, ептеп тосылып қалуы мүмкін. Ал, Әбіш Кекілбаев десең білмеуі мүмкін емес.Маңғыстаудың маң даласында маңыраған қой, боздаған аруана, қаңсыған шөл, сусыған құмның ортасында қырық жамаулы киіз үйде туып, жалаңаяқ мектепке барған қара бала оқу іздеп Алматыға келіп, сабақтан артылған уақытында қаланың үлкен кітапханасынан шықпайтын бозбала Қазақстандейтін үлкен республиканыңМемлекеттік хатшысыдәрежесіне көтерілді.Төрт құбыласы толысып тұрған байдың бағланы емес, хан тұқымы емес, өз тірлігімен, терең білімімен, ақыл-ойымен, парасатылығымен, біліктілігімен, зерделігімен өткірлігімен, тілімен, барша қазаққа сөзін өткізетін ұлылыққа жетті.Әбіш атамыздың шығармаларының тілі Маңғыстаудың жантағындай жалпақ қазақы, түйенің қомындай қоңды, жаядай дәмді, қазыдай шұрайлы болып келетіні керемет емес па?.Айтар ойын айтсаңшы.Оны әр әңгімесін оқыған сайын Каспийдің толқынында есіпжүргендей,кең даланы кезіп жүргендей, қазағымның қалың арасында емін-еркін сайран-сауық құрғандай рахатты сезінуге боладыҚасиетті Маңғыстаудың әрбір тасы тарихи шежіреге толы. Енді осы Маңғыстаудың ой-қырын кім зерттейді, ән-жырын кім жазады деп жүргенде,Бала кезің ұлағат дана кезіңТырнап ашқан сен едің дала көзін.Кәрі дала сан ғасыр толғантқандаМаңғыстауым туа алған дарабозым-деп,-ақын С.Нұржан жырға қосқанындай, Мырзайырдың топырағынан Әбіш атты алып кемеңгер, ойшыл, дана, қарапайым сөзбен айтқанда осы бір ғажайып өлкенің қыр-сырын ашушы, яғни, өзгелерге туған өлкесінің ұмытылып бара жатқан кейбір салт-дәстүрлерінтаныстырушы бір ұл дүниеге келген еді.
ІІ.Негізгі бөлім.Ата мұра-асыл қазынам.
ӘбішКекілбаевтүрікмен даласымен шектес жатқан осы Маңғыстау түбегінен болғандықтан, осы түбектегі өмір, тірлік, салт-сана туралы, ежелгі аңыз-әңгімелер, ата-бабалар тағдыры жайында қызықтыәңгімелер жазған.Әбішатамыздың қызықты әңгімелері мен үшін жаңа бастамаларға жол ашты. Бұрыннан тек бір – екі ғана әңгімесін білген дана дарынның бірнеше әңгімесін оқу арқылы оның өмірінен, әңгімелерінен көптеген ақпаратқа құнықтым және де Әбішатамыздың шығармаларында қазақтың исібар екендігіне көзім жетті. Жазушының әңгімелеріне шөлім қанбай, мейірлене оқып жаттым.
Мен Әбіш атамның Бір шоқ жиде повесін оқи отырып тағдырдың тауқыметін тартып, жалғыздықтан жаны жапа шегіп отырған қарттың өміріне жаным ашыса, кейде өмірдің өзі қуаныш пен қайғыдан тұратынын түсінгендей болдым.. Шығарманың басынан аяғына дейін қазақи салт-дәстүрлерге өте бай екендігін, қазіргі кезде көп айтыла бермейтін әдет-ғұрыптардың бірнеше түрлерін ,ырымдарын көптеп кездестіре отырып, өмірдің өзінен алынған шындық, міне, шығарманың құндылығы осында екенін білдім. Әбіш атаның шығармаларының басы ауыр қиналыстардан тұрғанмен, ақиқаттың, шындықтың іздерін іздеп тапқан кейіпкерлерді көріп, риза болдым.Жазушы ұлттық дәстүрдің көкжиегін кеңейтіп, тірі, әдеби тілді байыта түсіп, қазақтың арғы-бергісінен хабар беретін, тек қана кейіпкер мінезін ашып қана қоймай, дүние тіршілігінен тартып пәлсапалық ой түйетін тұжырымға табан тіреген. Қай әңгімедегі кейіпкердің басынан өткен оқиғаны баяндай отырып арғы-бергі тарихтан, шежіреден мәлімет ұсынады; айтқыштығымен қоса кейіпкер өмір сүрген орта, ұлттық дәстүр, ұлттың ойлау ой қорытуы жөнінде толықтай мағлұмат алдым. Ұлттық салт-дәстүр туралы көзқарасым одан әрікеңейе түсті.Әбіш атамыз бұл шығармасында дала төсіндегі қиыншылыққа толы, ешкімнің ала жібін аттамай, өзінің маңдай терімен адал өмір кешкен момын кәрі кісі Тілеудің өмірі туралы баяндалған. Ол туған жер алдындағы парыз бен қарызды, адам өмірі тым келте болғанмен, жер бетіндегі тіршіліктің мәңгі үзілмейтінін жақсы түсініп, адал өмір сүріп, ата-бабадан мирас болып келе жатқан салт-дәстүрлерімізді сақтап, тыныш өмір сүруді армандап, өмірдің құндылығы осы деп білетін тілеуқор кісінің өмірі айқын көрінеді.Повесте оқиға бірден басталмайды, қолынан бал таматын шебер, зергер Тілеу қарттың жетпістің сегізіне қараған шағында өмірден өтіп, жерленгеніненбасталады. Тұяқтың арғы аталары өте ділмар кісі болған, ел аралап жүріп бір бақсыға тілі тиіп, қарғысқа ұшырап, баласы тұрмайды. Аталары біршама ауқатты болғанымен, тірі ауылының саны төрт-бестен аспаған.Жас кезінде үлкендердіңқолына су құйып жүргендегі ақсақалдардан Үбірлі-шүбірлі бол, Бағың жансын, Дегеніңе жет дегеннен алғысын естігеннен басқа адам баласының алдынан кесе көлденең өтпеп еді. Дана халықтың Баталы құл арымас, батасыз құл жарымас дегені есіне түсіп, өзін жұбатқандай болады. Алған алғысының қарымтасы осы болғаны ма?Бұл Тілеу қарттың ішкі ойы еді.Бір шоқ жиде хикаятындаата-бабаларымыз ұстанған салт - дәстүр , әдет – ғұрыптарды өміршындығымен нақты байланыстыраотырып нанымды да әдемі суреттелген екен.Бір шоқ жиде повесіндегіТілеу зергер, күлте сақал қорықшы Күдері, жоқ іздеген қауға сақал албан шал қарапайым еңбек адамдары, саусағынан өнері, көкірегінен күй саулаған, жүзінен иманы төгілген, қолы ашық, тірі жанға қиянат жасамаған, адамдық, ар, адамгершілік тағылымыменде есіңде қалары сөзсіз.Адам өмірі ақ пен қарадан тұрады.
Төрт құбыласы тең, қайғы-қасіретті білмей, шалқып өткен пенде жоқ та шығар. Қай жағынан алып қарасаң да дұшпаны да мін таға алмайтын Тілеу зергер оның жеті атасы байлық та, билік те, ағайын тумасы да жеткілікті болғанымен, құдай ең негізгісінен, кіндігінен құтайтпай, жегенін желім, ішкенін ірің қылған.Өзі қысқа, өзі асау, тентек өмірден Тілеу: Өлсең де қадіріңді біліп, артыңды ұмытпайтын ел-жұртың мен ұрпағың болса, өлімнің несіүрей, несі қиянат,- деп ол өмірден де, өлімнен де шошынып, үрікпейді. Өйткені, ол мына жалғанда қолынан келген өнерін, қажыр-қайратын жұртына сарқып берді, ер етігімен қан кешкен, ат ауыздығымен су ішкен күн туып еді, Көппен көрген ұлы той,мойнына бұршақ салып тілеп алған Тілепалдысынқан майданға салып жіберді, кейбіреудің кебін тігерге тұяғын қалдырмай жалмап қойған жебір соғыс, бұның жалғызын аясын ба, жалмап алды. Әйтеуір құдайдың көзі әлі оң екен, жұбайы Зейнеп те, бұл да шаранадан күдер үзіп, тозған астаудай қаңсып, шашылып қалайын деп жүргенде сонау Жем бойынан іздеп келген жеңгелері кезерген еріндерін жібітіп, суып, қаны сұйыла бастаған тамырларын тулатып, қырқынан әлі аспаған Тұяқты бауырларына салып кетеді... Бір перзентке шөлдеп, өліп-өшкен Зейнеп байқұстың ботасы тірілген інгендей семген шандыры дертіп, сүт саулап берсін...Ар мен ізгілік, тазалықтан жаралғандай Ерке қыз Зейнеп пен күйеу жігіт Тілеудің отбасын азынатып кеткен күйді ағайындық, аналық болмысы мен сезінген Жемнен келген жеңгесі: Күйеу жігіт пен ерке қыз мынау қырқынан аспаған жаман немені екеуіңе қара болсын деп алып келдім. Мырза құдайдың рахымы түсіп, ерке қыз құрсақ көтеріп жатса, бұл бесігін тербетер. Төріңе ұстаймын десең де, есігіңе ұстаймын десең де, біздің көңіліміз баяғыдай,-дейді. Бұл жердежеңгенің қайын сіңлісі, қайнысына ат қоюдәстүрібайқалса,мына жолдарда ырымдардың бірін байқап,тоқтала кеттім.Отыз күн бауырымды сорғызып ем, ол бұған да, сендерге де салық емес. Сендердің шаңырақтарыңның ендігі амандығынан садаға, мә, желінімді ошақтарыңа саудым,— деп демдеулі шай тұрған отқа қарай омыраулай отырдыЖеңгесінің тілі дала гүлдерінің иісін желпіген қоңыр самал дерлік, пейілі теңіздей толқып, шарасынан асып төгіліп жатыр. Ділі қандай! Тар құрсағын кеңітіп, тас емшегін иітіп, дүниеге келген сәбиін бұлдап бермей, жырғап, артын сұраусыз етіп беріп отыр. Қимасының көңілі жолында жанын қиып ерлік жасап отырған қимасының тірлігі қазақтың қанына ғана сіңісті мәрттікемес пе?— Ал, балаңа ат қойдың ба?— деді Күдері.— Жоқ.— Осыкезгедейіннедепкелдіңдер?—Солжаманнеменінедейтінек,жаманнемедейсаламыз.—Жаманнемесінесі,атынЖақсылық қоюкерек.—Апыр-ай, біздің тұқымдаондайатболмаушыеді.
Артымыздатұяқболыпқаламадепотырмыз. Осы күшіктіңатыТұяқболсақайтеді.Төр алдында бұршақтай терлеп жатқан бөбекті орауымен алып, оң құлағына аузын апарды.— Әй, күшік, сенің атың Тұяқ! Естисің бе, ай? Тұяқ! Тұяқ! Тұяқ!.Ауылдың беделді азаматы сәбиді қолына алып, азан шақырып, ағайын-туыспен бірге таңдалған есімді сәбидің құлағына үшрет қайталап айқайлап айтатынын біріміз білсек ,біріміз білмей жатамыз..Қазақтар ырымдап ат қойған. Мысалы, ертеректе бала туысымен ең алғаш кездескен кісінің атын қою дәстүрі болған. Мұны жақсы ырымға балаған. Сәбиге көз тимесін, өмірі ұзақ болсын деген мақсатпен мағынасы ерсі немесе сиқысызесімдерді қойған. Бұл шығармадағыЖас нәрестенің атын ырымдап,артынан ерген тұяғы көп болсын деп,Тұяқ қою керемет дәстүрдің бірі емес пе?Бұл шығармадаТұяқтыңшашын алу, тұсауын кесу, ит көйлек тастау, сүндет тойы, мектепке баруы, жол ашары сияқтыжөн-жорағыларының барлығын жасайды..Шығарманы оқи отырып ,мына бір жолдарына көз тоқтаттым: - Әлгі суылдаққа да тиылым бола қалғанын қарашы, - дейді Зейнеп.– Бұл күшіктің ит көйлегін кім алып қашар екен... - Қиналма, кемпір. Өзім алып қашамын, -деді. Әуелі Тілеу шықты. Оған ілесе бір қолында құндақ, бір қолында домалақ түйіншегі бар Зейнеп шықты. Кішкентайдың да жарық дүниеге аттап шығып отырғаны да осы. Иә, ата-баба! - деді Тілеу маңдайын құбылаға бұрып, сосын кемпіріне қолын созды. Зейнеп те ит көйлекке оралған түйіншекті ұстата берді.Шіркін-ай – деді Тілеу.- Төңірегі мынадай аңылжыған айдала болмай, бірінен-бірі асырып ақ үй тіккен ызғындай ел болса ғой. Кемпір кеше кештен бері ертең балам қырқынан шығадаыдеп хабар шашып қоймас па еді. Ауыл - үйдің үлкенін түгел жинап, алдарына дастарқан жайып, баталарын алып, қаумалдасып сыртқа шықпас па еді, деп армандауыныңөзі Тілеудің қазақтың қазақилығын көрсететін жері емес пе?.Қазақ отбасында нәресте шыр етіп дүниеге келгеннен бастап оның бойына ұлттық тәрбиені сіңіріп өседі. Бала өмірге келгенде шілдехана той жасалып, 40 күн өткеннен кейін бір түлеуден өтті деп қырқынан шығаруы, бір жас шамасындағы қаз-қаз тұра бастаған сәбидің тұсауы кесілуі, бала үш жасқа келгенде, өз бойын ат үстінде ұстар кезге ілінгенде: Құйымшағы өсіп кетсе, сарт-сауанға ұқсап, атқа мінсе, ұзақ жүре алмайтын болып қалады – деп, өзін жеке атқа мінгізе бастауы -ұлттық құндылықтың бір бөлшегі іспеттес. Сондай қастерленген ер баланы бес жасқа қараған шамада сүндет тойға әзірлейді. Бұл әрбір мұсылман халықтың дәстүрі болып табылады. Баланың тойлығына түрлі-түсті сыйлық ұсынады. Мұндай қошеметке бөленген сәбидің көңілі әсемдікке, талғамға толып өседі. Қаламгер бесік көрген баладан ертеңгі күні үміт күттірер азамат өсіп шығатындығын көрегендікпен білген жазушы сөзі асыл дәстүр-салтымыздың ұмытылмайтынын еске салады. Халық салтына келмей – қалпына келмейді, – дейді халық даналығы. Жас ұрпақ тәрбиесінің түп қазығы ата дәстүріміз. Әрбір адамның ұлттық рухы, ұлттық мінезі әдет- ғұрпын білу арқылы қалыптасады. Сонымен қатар, шығармада бата беру, тілек айту дәстүрін де шығармадан жиі кездестіреміз.Жазушының қазақы салт-дәстүрлерді, әдет-ғұрыптарды, ырым-тиымдарды,мақал-мәтелдерді өз шығармасында кеңінен пайдалануы оқырман қауымға берер тәрбиелік мәні өте зор













ІІ.І.САЛТ-ДӘСТҮР – ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕНІҢ НЕГІЗІ
Қазақ халқында Батаменен ел көгерер, - деген аталы сөз бар. Халқымыз бата болашақ адамның қалыптасуы мен өсуіне бағдар береді дегенге сенген. Қазақтың ұлттық мәдени игіліктерінің ішінде елдің рухани қазынасында бата сөздердің мән- мағынасы, қадір-қасиеті айрықша бағалы. Өйткені, қанымызға сіңген, жанымызға жағымды ұғым. Бата арқылы ой-санамызға нұрлы шуақ естіледі, көңілімізді марқайтып, ақылымызға ақыл қосып, жасымыздан қарғысемес, алғыс алсақ деген тәрбиенің бастауы. Өйткені аталардың қасиетті өсиеті – ғасырлар бойы жинаған, ақыл елегінен өткен, адамгершіліктің ереже-қағидасы. Бата ұғымының терең төркініне барлау жасар болсақ, Құранның бірінші сүресінің аты Фатихадан туындаған тәрізді. Баталардың қандай түрін алсақ та жеткіншек жас ұрпақты әдепті, сабырлы, зерделі, арлы болып өсуге баулиды, дәулетті, бақытты, кекшіл емес, кешірімді болуын тілейді. Жерін, елін қорғауға талапты ержүрек болып өсуге талпынтады. Ұлтымыздың ұлылығын зерттеуші В.Радловтың: Менің қазақтар арасында ұзақ уақыт тұрып, олардың салт-дәстүрлерімен танысқанымда көзім жеткен ақиқат: бұлардың өзіндік ерекше мәдениеті бар халық екендігі. Біздің отандастарымыз ойлағандай олар тіпті де тағы, ауыздықсыз, бас бұзар, қарақшы, тұқымын құртуға тұрарлық халық емес деген пайымды пікірінен де аңғарамыз.Жазуды сызуды білмеген жасы үлкен қариялар өздерінің , жақын- жуықтарының жасын тек туған жылы қай жыл екендігімен, яғни қазақ халқындағы жыл санау мүшел жаспен есептеген.Бұл жайтты Бір шоқ жиде хикаятынының мына жолдарынан айқын көрдім.... Он үш – бір мүшел, жиырма бес – екі мүшел, отыз жеті – үш мүшел, қырық тоғыз – төрт мүшел, алпыс бір – бес мүшел, жетпіс үш – алты мүшел, доңыз –бір, тышқан – екі, сиыр – үш, барыс – төрт,қоян – бес...Жарықтық Тілекең биыл жетпістің сегізіне қарап тұр екен. Күні кешеге дейін қозының торсығындай кішкене көрігін басып, сексеуілдің шоғына маңдайы шып-шып терлеп, тық-тық темір соғып отырушы еді...Қазақ халқында көп тараған бата –тілек сөздер де шығарманың шырайын ашуда үлкен қызмет атқарып тұрғанына төмендегі жолдар куә. ... Құлағына жастайынан естіп келе жатқан үйреншікті дауыстар келеді:Бағың жансын, Есесі алладан қайтсын, Дегеніңе жет, Үбірлі- шүбірлі бол,...Сонау қара құманға әлі жетіп, үлкендердің қолына су құйғалы естіп келе жатқаны осы... Осылайша жалғасқан шығармада бұдан басқа халқымыздың дәстүр салтын әдемі көрсететін тұстары да аз емес. Ата- бабамыздың қонақжайлылық қасиеті барша әлемге аян, осындай жақсы қасиеттерді айта отырып, қонақ күту, оны сыйлау сияқты асыл қасиеттерді дәріптеп, қай қонаққа қандай сый- сияпат, қандай жілік ұсыну керектігі де жазушы шығармасында айшықты бейнеленген..... Айналайын ата-бабаңныңон екі жілік, отыз омыртқа, қырық қабырғанытап осынша тәптештеп мүшелейтіні де тегіннен - тегін еместі. Артындағы ұрпақ бір-біріне көз алартпасын деп, әрқайсысына бір-бір сүйек еншілеп кеткен.Ұшарын жел қонарын сай білетін көшпелі елдің перзенті қай қара қазанда да өз сыбағам бар деп ойлайды. Сонда сыбағалы жілігі бұйырмаса, атасын атып өлтіргеннен аз тұлданбайды.Ер бала бес жаста құман ұстап қонақтардың қолына су құяды, он жастан бастап пышақ ұстап ет турайды, он бес жастан бастап табақ тартады, жиырмасында кездігін жалаңдатып табақ жасайды.Сонда ықылым заманнан келе жатқан үрдісті бұзып, жілік шатыстырсаң маңдайыңнан бұзау тіс қамшымен бір-ақ тартыпайдап шығады. Бетіне таңба түскені ештеңе емес, сені тапқан ата-ана тірілей жерге кіреді.Баласына ағайыншылықтың жолын ат ұстап, табақ тартқаннан бастап үйрететін көнекөз кәрілер қақсап бағушы еді:Ең сый жілік – жамбас, одан соң –жауырын, одан соң – кәрі жілік, одан соң – ортан жілік, одан соң – тоқпан жілік, одан соң – асық жілік. Басты ең жоғарғы табаққа саласың. Құйрық май мен бауырды қиялап турап бар табаққа жеткізесің. Он сүбе қабырғаны жоғарғы төрт табаққа, алтауын екі жауырынға төртеуін екі асық жілікке үстейсің, қалған сегіз жілікке екі-екіден бұғана қабырға қосасың. Төстікті – күйеуге, құйымшақты – қызға, көтен-мойынды –қойшыға, ішек-қарын, талақ, бүйрек, сирақты – қатын-қалаш, бала-шағаға ұстатасың. немесе...Мынау жауырын.Жауырын қарап, бал ашатындай мұның қай бір алыс жолда жүрген жолаушысы бар...Қақшиған кәрі жілік...Мұны босағаға іліп, мал-басы аман болсын деп тілейтіндей, қай әулетіне дәулет жимақ...Шаққанда майына алақаның толатынортан жілік...Қолына асық жілік ілігіпті. Мұны тесіп түбекке шүмек қылатындай, қай келінің жүкті боп отыр... Тілеу көкірегінде әлдене үзіліп кеткендей ышқынып қалды. Бауырың қаңсып кісіден бала асырасаң, қолына әуеліасық жілік ұстат. Әйтпесе, ата-анасы ертең құн сұрауы мүмкін....Міне, бұл жолдардың өзі тұнып тұрған жастарға берер тәлім –тәрбие , ақыл – кеңес емес пе? Бұл жолдарды қай оқырман болса да қызықпай оқуы мүмкін емес .Қазіргі жастарымыздыңбірі білсе бірі білмейді?Жоғарыда айтып өткеніміздей, Әбіштің Бір шоқ жиде хикаяты тұнып тұрған салт –дәстүр.Келініне тоғыз ай толды-ау деген шамада, асық жілік тауып ап, көптен бері ұстамаған қара қобдиын қорс қып ақтара бастады. Кәрі жанардың түбіне бұғып қалған азғантай нұр қайта оралғандай. Айналасын, аяқ-жөнін дұрыс көріп отырған сияқтанды. Қолындағы асық жіліктің бір жақ басын тесті. Екінші қапталынан шұқылап оя бастады. Бар өнерін сап, кедір-бұдыр қалдырмауға тырысты. Қара пышақпен шұқып-шұқып алады да, артынан ойылған жерді бармағымен сипап көреді. Егеу ап сүргілейді....Бұл жолдарда асық жіліктен шүмек жасау әдісі көрініс тапқан.Әрине, Дәстүрдің озығы мен тозығы бар десек те, жоғарыдағы аталған салт-дәстүрлеріміздің біз үшін орны ерекше екені даусыз. Айшықты тіл иесі Әбіш Кекілбаевтың осындай жас ұрпаққа тәлім берер, әдет- ғұрыптарды дәріптеген тамаша шығармаларын жас ұрпақ оқып өссе қандай ғанибет!Жолға шыққанда алатын қоржыны еді. Алыс бір жаққа сапар шыққанда, ұстарасын, сабыны, мәсісін, таспиғын және өз ошағыңнан шалғайда не күтіп тұрғанын кім біліпті деп арулап көметін ақтық киімін қоржынына сала шығатын. Қайтып келгесін де сол қоржын сол қалпында төрге ілінетін. Енді, міне, Зейнеп кеткелі ол да есінен шығыптыҚазақ халқы ырымдармен қатарКішкентайды тыр жалаңаш шешіндірді. Тілеу төрт аяғын тас қып буған қарақұйрықты тас төбесіне көтеріп апарып, кеңірдектен орып кеп жіберді. Сау ете қалған бауыздау қан жас баланың тәні нетигенде күйген бауырдай дірдектеп ұйып түсті. Сосын желіркемейтіндей қып қымтап орап, төр алдына жатқызды. Сол-ақ екен, ерні кезеріп жатқан кішкене сәби бұршақ-бұршақ терлесін-ай кеп. Қозының қаны жас балаға ауырлау еді. Қарақұйрықтың жылы қаны тұла бойындағы қызғынды қазір-ақ сорып алады.Міне ,бұл –дәстүрі емдеу тәсіл...Тұяқтың тілі шыға-ақ артына мінгестіріп, осында әкелген. Жеті атасын түгел жаттатып, қайсысының қай төмпектің астында жатқанына дейін айтып берген...Халқымыз Жеті атасын білмеген жетесіз санаған. Бұдан Тілеу қарттың тәрбиеге аса мән беретіндігін байқаймыз.Бір шоқ жиде туындысында автор ерекше мән беріп, зор шабытпен жазған аса маңызды мәселелердің бірі – адамдардың бірін-бірі құрметтеуі, ізет көрсетуі, сыйлауы болып табылады. Атап айтқанда, мұнда жастардың қарттарға, қариялардың жастарға, балалардың өз әке-шешелеріне, ата-ананың өз перзентіне деген ізгі құрметі қандай болу керек деген сауалға жауап берілген. Автор жақсы мінез-құлық, әдептілік, кішіпейілділік ең алдымен адамның тәлім- тәрбиесіне байланысты деп түйеді. Сондықтан жас нәресте өмірге келісімен-ақ оны тиісінше тәрбиелеу әке-шешенің қасиетті борышы екенін айтады. Туындыгер әсіресе, жастарды өр көкірек, тәкаппар, қуыс кеуде болудан көбірек сақтандырады. Кішіпейілділік үлкенге де, кішіге де бірдей жарасатын қымбат қасиет екенін ескертеді. Бала, ұл-қыз тәрбиесі – қоғамдық іс. Қаламгер да бала тәрбиесіне арналған тарауда осы қоғамдық әлеуметтік деңгейге көтере баяндайды. Жалпы автор шығармада бала, ұрпақ мәселесіне ауық-ауық әлденеше оралып отырған. Өлсең орныңды жоқтатпайтын, атыңды өшірмейтін – бала. Бақ-байлық, даңқ қуып, лауазым дәреже қуып өлерінде ғана ес жиып, бала тауып, бала өкінішті іс.Кекілбаев шығармаларында ұшырасатын этнографиялық өрнектер арқылы ұлттың нағыз табиғи бітім-болмысы, ішкі рухани жан-дҥниесі, әдеби-мәдени құндылықтары айқын көрінеді. Шығарма арқылы тек Жазушы ғанаемес, халықтың жаны сезіледі, өйткенітуа біткен дарындылық ұлт перзентінің бойына асыл анасыныңбесік жырынан, абзал әкесінің өнегесінен басталып, туған топырағының киесімен дариды, дамиды. Осылайша жүрегі елім деп дүрсілдейтін жазушы өрнекті сөз, уытты тілімен иісі қазақтың қанына сіңген киелі де қастерлі ұғымдарды, наным-сенімдерді, түсінік-түйсіктерді, салт-сананы, ұлттық тәлім-тәрбиені, жан-дүниесіндегі қасиетті саналатын әдет-ғұрыптарды жеткізуге ұмтылады. Қаламгер ұлт рухын аша түсуде этнографиялық өрнектерді қолданады. Этнография – халықтың, ұлттың бітім-болмысын, рухани жан-дүниесін, әдебиеті мен мәдениетін, өзіне тән салт-санасын, әдет-ғұрпын, тілін зерттейтін ғылым. Этнография шеңберіне енетін мәдениет жеке адамның басына тән қасиеттен басталып, бүкіл ұлттың менталитеті, ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық сана, дүниетаным, салт-дәстүр, рухани- материалдық байлықтардың бәрін-бәрін түгел қамтитын өте күрделі ұғым. Повесте нақтылық та бар, бірақ көркемдік дәлелінің табиғилығы, заттылығы, дәлелдігі көкірегіңе нұр себеді. Азғана қаһармандарының әрекеті, болмыс-бітімінен көрініс беретін өміршындығы тағдыр логикасымен барынша үйлесімді шыққан. Сұлулық дүниесінің жұпар иісіне, бояуына, үніне, діріліне тәнтті болмау мүмкін емес. Бір шоқ жиде повесінде, әсіресе, дала төсінде тереңнен қайнапшыққан кәусәр бұлақтай әрі ақылгөй, әрі батагөй, дарқан Тілеу образы өз шегіне жеткен дер едік.Қазақтыңқазақ иісін шығарып жүрген Тілеу,албан шал, Зейнептің жеңгесі, Күдерілер кие тұтып, күндей алаулатқан ықылас аптабы олардың көзін көрген, үлгісін, ісін көрген, сөзін тыңдаған тұрсын, рухына жанап өткендерді де шалмақ. Өйткені, олардың ықылас деген сөзінің астарында адамдық, азаматтық, адамгершілік, ерлік, дарқандықдеген биік ұғымдар жамырай тоғысып, сәуле шашып жатады. Оны еміп өскеннің қанындажат мінездің жұқанасы да болмайды. Айтса айтқандай, тамырынан өрбімесе де, ықыласынан өрбіген Тілеудің Тұяғы құмды аймақты күңірентешыққан таныс гүрілді жетелеп әкесінің жамбасы жерге тигеніне бір жылтолар қарсаңында басын қарайту үшін түнделетіп,құм - шағылдарды шырт ұйқысынан оятатын жолбарыстай жортып келеді... Өзі өлсе де, артынан ықыласынан өнген мәуелі жемісі, ізгілігі, ізі қалған адам өлмейді. Өлгенді ардақтай білген ғана тіріні құрметтей алады. Өлгенге бақыт керек емес. өлгеннің бақыты тірініңтірлігінде (Б.Момышұлы). Тұяқ өзінің тірлігі, өлгенді ардақтау арқылы ата дәстүрін жалғастырып, мәңгіліктің дәнін бұл да әкесіндей ықыласымен егіп жүр. Жұлын-жүйкені иітетін, ұлттық менталитетіміздің өміршеңдігі, Қызым – үйде, қылығы – түзде деген мақалдың көркем көрінісі осындай. Қазақ барда қазақилықтың мұртын балта шаппайды.Шығармадағы әр жолдың айтпақ ойы айқын: адалдық, мейірімділік, жомарттық, ұстамдылық, ұят-намысшылдық, ел қамын ойлау...Өмірлік мәні зорқасиеттер. Автордың айтпағы, жұртшылық санасына сіңірмек басты идеясы осылар. Жазушының кемелдену идеялары гуманистік – ізгілікті іздеу, оны насихаттаудан тұрады. Бір шоқжиде повесінде адамның мінез-құлқы, адамгершілігі, әдептілігі, бір сөзбен айтқанда өмірге қойылатын адам бойындағы иманшылық қасиеттердің барлығы дерлік суреттеледі. Адам бойындағы барлық жақсы қасиеттер оның бүкіл ғұмырындағы істеріне себепші болады.Әбіш атам маған туған жерімнің шежірешісісекілді көрінді.Әрине, Дәстүрдің озығы мен тозығы бар десек те, жоғарыдағы аталған салт-дәстүрлеріміздің біз үшін орны ерекше екені даусыз. Айшықты тіл иесі Әбіш Кекілбаевтың осындай жас ұрпаққа тәлім берер, әдет- ғұрыптарды дәріптеген тамаша шығармаларын жас ұрпақяғни біздер мен сіздероқып өссе қандай ғанибет!Абай атамыз айтқандай, бүгінгі жастардың дүниенің кетігін тауып, қалануды көздеу, қоғамдық өмірден қол үзбей, өз елін сүюге, өз елінің тұрмыс – тіршілігін, салт – санасын, әдет – ғұрпын білуге тәрбиелеу – нарықтық кезеңде маңызы жоғары тұрған зор міндеттердің бірі деп ойлаймын. Алда әлі ұзақ жол, үлкен асулар бар. Сол асулар мен қиындықты жеңу үшін білектің күші мен найзаның ұшы керек емес. Осы Тәуелсіз еліміздің намысын қорғайтын, бүгінімізді ертеңіне жалғайтын, қазақ елінің ертеңі, болашағы үшін жауап беретін бүгінгі ұрпақ біз екенімізді сезінейік,достар
Қорытынды:
Рухани жаңғыру:Туған жерім -тұнғантарих
Қорытынды.Ірі драманы сәтті шешкен Бір шоқ жиде повесінің шешімі ұтымды. Тұтастай алғанда, Ә.Кекілбаев шығармалары Маңғыстау өңірі тұрғындарының өмірінен, тұрмыс-салтынан, әдет-ғұрпынан тіршілігінен энциклопедиялық деңгейде хабардар ететін туынды болып табылады.Жалпы Ә.Кекілбаевтың Елең-алаң, Үркер романдары, Шыңырау, Күй т.б сияқты повесь, әңгімелерінің мазмұны жұртшылыққа танымалболғанымен, Бір шоқ жиде повесін оқып, тарихына үңілетіндер бірен-саранкездесіп жатады. Сондықтан да оқушы қауымына тарихы менмазмұнын таныстыру мақсатында жетекшім Ақмарал апай осы шығарманы зерделеуді ұсынды.Қай халықты алсақ та, олардың өзіне тән тұрмыс-тіршілігі, күн көрісі, әдет-ғұрпы, салт-санасы болатынын білеміз. Қоғамдық өмірінің, экономикалық жағдайларының ілгерілеп дамуымен байланысты халықтың тұрмыс күйі, әдет-ғұрпы, салты біртіндеп өзгеріп отырады. Сөйтіп бір заманда туып, бертін келе, көп уақыт бойына қалыптасқан, белгілі жүйеге түскен, дағдыға айналған тұрмыс-тіршілік, әдет-ғұрып, салт-сананың алғашқы мазмұны біртіндеп ескіріп, заман талабына сай жаңа мазмұнға ие бола бастайды екен, яғни заманына қарай салт-дәстүрімізде өзгеріп жаңарып отырады екен.Салт-дәстүрмізді жақсы білсек, біз үшін үлкен мәртебе. Салт-дәстүріміздің жастарға берер тәрбиелік мәні зор.Алдағы уақытта мен әлі де қазақ халқының әдет - ғұрпымен толығырақ танысып, зерттеп, өзім қатарлы құрбыларыма, достарыма таныстырғым келеді.Туғанжергетуыңдытік! -дегенданахалқымыз. Бұл – әрбірадамныңкіндікқаны тамғанжерінесүйіспеншіліктібілдіреді. Яғни,кез-келгеназаматөзініңтарихына, мәдениетіне, салт-дәстүріне тереңбойлаубілуікерек.Мемлекетбасшысыөзінің Болашаққа бағдар:руханижаңғыруаттымақаласында Туғанжер бағдарламасын ұсынып,жасұрпақтыңбойынасүйіспеншілік, патриоттықсезімдіқалыптастырукеректігінатапөтті.Туғанжергесүйіспеншіліктуған тарихыңды тереңненбілуденбасталады.Елбасы бұл мақаласында ұлттық сананы жаңартып, рухани жаңғырудың маңыздылығын тізбектеп көрсетіп берді. Рухани жаңғыруда қойылып отырған мәселенің бірі –сананың ашықтығы. Желкілдеп өсіп келе жатқан жас өскіндерге ұлтымыз бойындағы тек жақсы қасиеттерді сіңіріп, озық білім мен үздік жаңалықтарды дамытсақ дамыған 30 елдің қатарына енеріміз анық.Елбасының болашаққа бағдар сілтеудегі негізгі мақсаты – ұлттық рухты қалыптастыру, әр жастың санасына туған жеріне деген сүйіспеншілікті, ал жүрегіне ізгілік нұрын ұялату. Тегінде жасампаздық рух қазақ халқының табиғатына тән нәрсе. Елбасымыздың Туған жер бағдарламасы – жалпы ұлттық патриотизмнің өзегі. Өлкетану, тарихи ескерткіштер мен мәдени нысандарды қалпына келтіру – туған жердің қайталанбас құндылықтары.Туған елге ұласатын Туған жер бағдарламасыда ұлттық кодтың қалпына келуіне қайрат жасайтын елдік маңызы ерекше үлкен шара. Отан от басынанбасталатыны сияқты, Тәуелсіз еліміздің берік негізі туған жерден бастау алатыны айқын. Қазығы ауылда қағылып келген қазақ үшін туған ауылы қай қиырда жүрсе де, қай қияға шықса да, әрқашан да қасиетті мекені!Туған жерге, оның мәдениеті мен салт-дәстүрлеріне айрықша іңкәрлікпен атсалысу – шынайы патриотизмнің маңызды көріністерінің бірі.Бұл кез-келген халықты әншейін біріге салған қауым емес, шын мәніндегі ұлт ететін мәдени-генетикалық кодының негізі.Иә, туған жер тарихынтуған елдің салт дәстүрін білмеу – түп тамырыңды танымау деп түсінемін.Батыр бабаларымыз қасиетті қанын төгіп қорғап қалған Ұлы даланың әр тасы терең тарихтан сыр шертеді.Туған жер туралы жырламаған ақын, шырқамаған әнші жоқ.Елбасының туған жер туралы толғауынан соң біздің де шабытымыз оянуы керек ,достар!Табаныңда тартылғанда үзеңгi,Тағдыр салса, басарсың-ау жүз елдi.Қаншама кең болғанымен қара жер,Бiр-ақ жерге бүгесiң ғой тiзеңдi Сүйекке берер нәрді жұлын арқылы, етке берер нәрді тамыр арқылы, ал жүрекке берер нәрді тылсым күш арқылы бойымызға сіңіруміз керек деп білемін.Ұлттық салт-дәстүрлеріміз, тіліміз бен музыкамыз, әдебиетіміз, жоралғыларымыз, бір сөзбен айтқанда ұлттық рухымыз бойымызда мәңгі қалуға тиіс.Абайдың даналығы, Әуезовтің ғұламалығы, Жамбылдың жырлары мен Құрманғазының күйлері, ғасырлар қойнауынан жеткен бабалар үні – бұлар біздің рухани мәдениетіміздің бір парасы ғана.Қосымша деректер:Қазақ дастарқанындағы малдың әрбір жілігінің өзіндік орны, табаққа тартар жөн-жосығы бар. Ендеше, бұл жайлы да тоқталып көрелік.
Кәрі жілік Қаржілік деп те аталады. Малдың қолындағы ең төменгі, жерге тік шаншылған, тоқбас жілікке тұтасатын жілік. Ол малдың алдыңғы кеуде бөлігін көтеріп, жерге табан тіреп таянақтау, кәрі жілік бұлшық еттері арқылы қолдың бүгіліп, жазылуына қозғаушы күш қалыптастырады. Әрі оның Қаржілік деп аталуы қолдың, білектің қарына ұқсатудан болса керек. Кәрі жіліктің сыртқы тұрқы бүкірейген ақсақалды кісінің тұрқына ұқсаса, айдар басымен иіліп келген көрінісі бейне адырналы садаққа ұқсайды. Ол мал жіліктерінің ішіндегі ең қатты, шағылмайтын сүйек. Ондағы бұлшық еттер сіңірлі көрінгенімен, жегенде тым жұмсақ келеді. Тарихи-архелогиялық зерттеулерге негізделгенде, ертедегі тайпалар садақтың жебе ұшын ірі малдың тісі мен осы кәрі жіліктің сүйегінен де жасаған. Қазақ дастарқанындағы кәрі жілік малдың қол жіліктерінің ішіндегі ең кәделісі есептеледі. Жолы бас, жамбастан кейінгі үшінші орында тұрады. Табаққа дербес аталы жілік есебінде түсе алады. Қырғыз халқы жілікті Ер жігітті қырық жолдан қағады деп, кәделі есептемейді. Қазақ дәстүрінде көбінде ақсақалды қарттарға ұсынылады. Бойжеткен қыздарға, үйленбеген жас жігіттерге ұсынылмайды. Ертеде шамандық сенім-нанымның әсерімен кәрі жілікке сиыну, одан медет тілеу, киелі есептеу сенімі де болған. Бұл салт 21 ғасырдың бас шеніне дейін сақталған. Соның әсерінен болар, қазақ халқы кәрі жілікті асып жеген күні түнде оны далаға тастамайды. Халқымыздың ескілікті ұғымынша кәрі жілік құрық ұстаған күзетші, мал-жанды бәле-қазадан аман сақтаушы, ел қорғаушы батырдың бейнесі деп түсінген. Сондықтан кәрі жіліктің тесігінен өткізіп, керегенің 3-көгіне қыстырып қояды, шақпайды. Ауыл көшкен күні қариялар керегеге ілінген кәрі жіліктерді қой қораның төріне, қора төңірегіндегі жартас қуысына, тал теректердің бұтағына арнайы іліп кетеді. Ердің алдыңғы қасына да іліп қоятын болған. Мұндағы басты себеп – ағаш, шөп қыстырылған кәрі жілік түн ішінде бейне құрық ұстаған күзетші сияқтанып, малды, ер-тұрманды ұры-қарыдан, жаудан, қасқырдан қорғайды деп сенгендіктен. Бұл жөнінде қазақтың бір ертегісінде: мыңғырған малы бар бір бай малына әсте күзетші қоймаған екен. Бірақ, ұрлауға келген ұрылардың көзіне үнемі қолына құрық ұстаған күзетші елестеп, қанша батылдық етсе де ұрлай алмаған. Бұған таңырқаған ұрылар байдың үйіне келіп, жөнін сұраса, бай керегесінде ілулі тұрған қалың кәрі жілікті көрсетіпті. Ақылды ару деген ертегіде келіні қанжығасына байлап берген қырық кәрі жілік шалды тонаушылардан қорғайды. Шал жілікті қанжығасынан алып тастағанда, тонаушылар шалды ұстап алып, тонауға кіріседі. Сөйтіп, әлгі шал ақылды келініне жұмбақтап сәлем айтып жүріп, қарақшылардан зорға құтылады. Міне, бұл кәрі жіліктің қасиеті жайында ертедегі ата-бабалардың сана-сезімінен туындаған миф. Соғымның кәрі жілігін күні бүгінге дейін халқымыз әр жылы келетін ұлыстың ұлы күні наурыз мерекесіне арнап, сақтауы, наурыз күні данагөй қариялар наурыз батасын жасап, жас етпен қосып ауыз тиюі де осы түсініктен қалған. Ата-бабаларымыз қонағына кәрі жілікті ұсынуда ата-бабаның әруағы қолдап, жаратқан жар болсын, іргең берік, байлық берекең ырысты, бәле-қазадан аман бол, ғұмыр жасың ұзақ болсын деген ізгі тілекті көзде ұстаса керек.
Асықты жілік. Асықты жілік малдың артқы санындағы ортан жілікке тұтасатын ең ұзын жілік. Толарсақ, асық сияқты қосымша сүйегі бар. Ол асық арқылы малдың тұтас бөксесін жіліншіктен бөліп, көтеріп тұрады. Толарсақ сіңірі арқылы тұтасатын малдың бөксе бұлшық еті жамбас бұлшық етіне тіке жалғанып, артқы санның қимылына қозғаушы күш қалыптастырады. Санның бүгіліп-жазылуына демеуші болады. қазақ дастарқанында асықты жілік күйеу баланың, келіндердің және жасы кіші әйелдердің, сонымен бірге бас құраған жігіттердің сыбағалы мүшесі. Асықты жіліктің үлкен басында қатты сіңірлер болады. Оны Қарғыс өтпес деп атап, әдейі ырымдап жейді. Асықты жіліктің ерті сіңірлі, жұмсақ келеді. Ал асығын сіңірінен арылтып, балаға береді. Қазақ асық сіңірін әсте жемейді. Оның жеу ыңғылы жамандықты білдіреді. Алты күн аш қалсаң да, асық мұжыма деген мәтел содан қалса керек. Асықты жілікті сөз еткенде, оның асығы жөнінде тоқталу қажет-ті. Қазақ этнографиясында асық жөнінде, біріншіден, қазақ халқында бейне жауырынға қарап болжам жасап, жауырын жағып, бал ашқан секілді, асық үйіріп те болжам айтатын ескілікті наным-түсінік болған. Бағы мен соры, қайғысы мен қуанышы төрт түлік малмен біте қайнасқан қазақ халқы асықты иіргендегі қалай түсуін де сол төрт түлік малының нышаны деп қараған. Айталық, алшы – ойсыл қараның түлігі түйенің, Тәйке – қамбар атаның түлігі жылқының, Бүк – зеңгі бабаның түлігі сиырдың, Шік – ұсақ мал шопан ата мен шекшек атаның түліктері қой мен ешкінің баламасы деп, үйірген асықтың түсуіне қарай сол кездегі маусым өзгерісінің, дала тынысының, өріс-қоныстың қай түлік малға тиімді болатындығы, сондай-ақ, қандай адамға қайсы түліктің мол бітетіні жөнінде болжайтын болған. Ал, асық арқылы бал ашу мақсатымен аңшының олжасынан, жолаушының жолынан, жоқ іздеген жоқшының соңынан, құрған қақпанның қанынан хабар беп деп тілек сөз айтып асық үйірген. Егер, асық Алшысынан түссе, ол ақ жол, амандықтың, қанжығасы қан болған олжаның, жолы болған жолаушының және басқа да көңілге бүккен істердің оңынан басқандығын немесе солай болатындығын білдірген. Асығы алшысынан түскен деген сөз оралымы осыдан қалса керек. Сол себепті, асықтың алшы түсуі өте жоғары бағаланады. Ал Тәйке түссен, онда үйірілген асықтың сөйлемей, ешқандай болжамның болмағандығы. Бүк түссе, бұйырғаны орынында, еш жамандық не жақсылықтың жоқ, қалыпты жағдайды көрсеткені. Шік түссе, аңшының алымы болмай, құр қол қайтатынын, жолаушы мен жоқшының жолы болмай босқа сенделгенін, құрылған қақпанға аң түспегенін немесе басқа да көңілге бүккен істердің сәтті болмағандығын білдірген. Қазақ халқында қасқырдың асығы тіл-көзден, бәле-қазадан сақтайды деп ырымдап, жанынан тастамай сақтап жүру сенімі күні бүгінге дейін бар. Екіншіден, асық жинау және ойнау – қазақ халқының, әсіресе, қазақ жастары мен балаларының ерекше дағдысы. Ол бағзы замандардан бері жалғасып келе жатқан салт-дәстүр. Асыққа байланысты деректерді тағы да халқымыздың фольклорлық мұраларынан кездестіреміз. Айталық Алтын сақа ертегісі мен Ертөстік ертегісінде асық ойыны суреттеледі. Халқымызда асық ойындарының түрі өте көп. Айталық, Алшы, Омпы, Тас қала, Хан ойыны, Кентай ату, Кетсін бір, Үштабан, Үшке шықтым, Қақпақыл, Сасыр т.б. Ол бүкіл қазақ даласына жалпыласқан. Ойыншылар асықты жаз-жайлауда, қыс-қыстауда, үйде, далада және мұз үстінде ойнаған. Кейбір асық құмарлар мен сал-серілер дорбаларына салып алып, ел аралап, аты шыққан ойыншыларды іздеп барып өнер сынасқан. Тек наурыз айы туып, көктемгі күйек түскен, шаруаның қаурт кезінде асық ойнау жаман ырым саналып, ойнауға тиым салынған. Асық ойыны – баланың жастайынан нерв жүйелерін шыңдап, оларды дәлдікке, ұстамдылықа, байсалдылыққа, қағілездікке тәрбиелеген. Мұндай қасиеті болмаса адамда төзімділік те, шыдамдылық та болмайды. Адам ойында да, өмірде де көздеген мақсатынан шыға бермейді. Сөйтіп, жоғарыда асықты жілік және оның қосалқы мүшелері жайында тоқталдық. Қазақ халқының асықты жілікті көбінесе жастар жағына ыңғайлауындағы себебі де шешімін тапқан тәрізді. Қорытып айтқанда, біріншіден, асықты жілік малдың сан жіліктерінің ішіндегі ең төменгі мүше. Алайда, оның орыны төтенше маңызды. Атқарар физологиялық қызметі де аса күшті. Асықты жілік тек асығы арқылы жоғары буын мен төменгі буын жіліншікті бөліп тұрады. Әрине, жастар жағы да дәл осындай, аралық буын болып табылады. Екіншіден, асықты жілік мал денесіндегі мырза мүше. Жіліктердің ішіндегі ең ұзыны, ең сымбаттысы, оның балалар ойнайтын асығы бар. Асықты жіліктің өзінен бесіктегі баланың шүмегін жасайды. Басқа жіліктер мұның орынын баса алмайды. Сондықтан, асықты жілікті ұсыну – сындардай сымбатты, сұқтының сұғынан, тілдінің тілінен аман бол, жастық дәуірдесің, басыңа отау көтеріп, бауырыңа қазан астың, енді өрім-бұтақты бол деген ізгі тілек, адал ниеттен туған. Қазақтың бауырына бала салу салтында, бағып алған балаға асықты жілік ұстататын әдет бар. Бұл ерте кездерде, жаугершілік замандарда дүниеден өтіп бара жатқан ер азамат артында қалған жалғыз тұяғын ең жақын серттескен досына, жанашыр туыс-туғанына, дос жарандарына тапсырарда Көзің түссе, асықты жілікті ұстата жүр деп табыстайтын болған. Мұның мағынасы, көкірегінде жаны, жалыны бар, артымда қалған тұяғым. Тәрбиелеп қатарға қос, іске жарат, жетімдік тақсіретін тартпасын, дегенді білдірсе керек.
ШҮМЕК. Бесіктегі баланың кіші дәреті үшін қойдың асық жілігінен бір басы тесіліп, екінші басының төменгі жаны ойылып жасалған түтікше. Кейде айрықша әппақ болуы үшін оны алғаш пайдаланар алдында сүтке қайнатып алады екен.
Міне,Тілеу қарттыңжасағаншүмегіосы!
Ортан жілік. Ортан жілік мал жіліктерінің ішіндегі ең жуан жілік. Жамбастың ұршығы мен асықты жіліктің жуан басы арқылы тұтасады. Оның асықты жілікке жалғанған басында тобығы болады. Ортан жіліктің еті мол, бірақ қатқылдау, майсыз қара кесек келеді. Қазақ дастарқанында көбінесе кәделі жіліктің қоспасы ретінде бас пен жамбасқа қосылып жүреді. Дербес те қызмет атқара алады. Бас, жамбас, кәрі жілік, асықты жіліктен қалса бесінші орында тұрады. Дәстүр бойынша жиен, жиеншар немесе немерелер ішіндегі бозбала, балажігіт болып жетіліп келе жатқан әлі үйлене қоймаған ұрпақтың сыбағасы саналады. Асықты жілікті үйленген, тұрмыстанған жастардың тиесілі сыбағасы болғанда, ортан жілік үйленбеген жас-бозбалалардың сыбағалы асы. Ортан жіліктің тобығы сіңірлі, ұстап мұжуға келмейтін үшкіл, домалақ сүйек. Сол себепті қазақ халқы тобықты ұстап әдемілеп мұжуды ептіліктің, мұқияттылықтың белгісі деп қараған. Қазақ салтында тобықты мұжып болған соң жүктің артына лақтырып жібереді. Тобық: қайда жатсам да көрнеуде жатып, мұжыған адамның шеберлігін жұрт көзіне көрсетіп жатамын дейді екен деген тәмсіл бар. Тобық осылайша әдемі мұжылса, адамның ұрпағының дене бітімі келісті, сұлу, іс-әрекеті пысық та қағілез болып жетіледі деп түйген. Қоянның тобығын батыр болсам маңдайымнан, шешен болсам таңдайымнан, шебер болсам бармағымнан, жүйрік болсам табанымнан, балуан болсам білегімнен, талапкер болсам арманымнан шық деп сертпен ырымдап жұтатын әдетте бар екен. Қазақта қасқырдың тобығын қасиеттеп, жанынан тастамай сақтайтын ырым да болған. Сонымен бірге ортан жіліктің тобығын жезде мен балдыз, қайын мен жеңге, құрбы-құрдастар ара жасырып ойнайтын тобық ойыны тағы бар. Ол адамдарды есте сақтауға, ұқыптылыққа, сақтық қағілездікке баулиды. Демек, халқымыз ортан жілікті бай, бардам, мәйекті бол, қағілез де епті, жұртқа жағымды, зерделі бол, ортан жіліктей сом денелі атпал азамат болып жетіл деген мағынаны ұстанған.
Менің ұсынысым:
Маңғыстау өңіріндегімектептердің біріне Әбіш Кекілбаев атамыздың атағы берілсе екен.
Мектептерде салт дәстүрлерді дәріптейтін үйірмелер жұмыс жасаса.
Әбіш Кекілбаевтың осындай жас ұрпаққатәлім берер, әдет- ғұрыптардыдәріптеген тамаша шығармаларымектеп оқулықтарынаенгізілсе.
Этнографиялық энцеклапедияға енгізілсе.Пайдаланылған әдебиеттер:
Ә.Кекілбаев Бір шоқ жиде повесі.
"Қазақ энциклопедиясы"
Заңғар
КекілбаевӘ. 2 томдық таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1989.
Ә.Кекілбаев. //Егемен Қазақстан. 1993, 16 қазан.
Әбіш Кекілбаев туралы сөз / Е. Дүйсенбайұлы // Ана тілі. - 2009. - 9 сәуір. - 7 бет.

Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Қанатова Ақмарал Баймурзақызы
Жарияланған уақыты:
2018-12-07
Категория:
Қазақ тілі
Бағыты:
Ғылыми жұмыстар
Сыныбы:
10 сынып
Тіркеу нөмері:
№ C-1544180098
2222
333
444
555
666
7
888
999