Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

"Адайдың жеті қайқысы" тәрбие сағаты
Материал жайлы қысқаша түсінік: Музыка, өнер мектептеріндегі дәстүрлі ән салу сыныбы мұғалімдеріне әдістемелік көмек
Материалды ашып қарау
Балалар өнер мектебі













Адайдың жеті қайқысыТәрбие сағаты













Мұғалімі: Исболсынова Г







2019 жыл



Қазақ өнерліні барынша қадірлеген,барынша еркелеткен.Табиғат дарытқан өнерімен елге ерекше ұнаған жанды Арқа жағы «Сал,сері»деп,Сыр бойы «Сүлей» деп атаса,ал Маңғыстау өңірі ер азаматы «Қайқы»,қыз келіншектерді «Сәйкі» дейді. Бірақ Маңғыстау орталықтан қашық болғандықтан ба,әлде зерттеуі кем бе, «Қайқы» деген атақ барша қазаққа таныс бола қойған жоқ.Біздіңше «Қайқы», «Сәйкі» атаулары әріректен басталған секілді. Олай дейтініміз,XVIII-XX ғасыр аралығында өмір сүрген тарихи тұлғалардың өлең жолдарында өнерлі әйелдерге байланысты «Сәйкі» сөзін кездестіреміз. Маңғыстаудың Жібек Төлегені іспетті Ақбөбек-Қайыпқа байланысты деректемелерде де «Сәйкі» сөзін кездестіруге болады. Ақбөбек,сәйкілікпен бұлаңдайсың, Сұм жалған өтер десем,тіл алмайсың?-деп әнге қосады.Ал «Қайқы» деген атақ Адай елінде өнері елден асқан таңдаулының таңдаулысына ғана делінеді. «Қайқы» атауының шығуына тоқталайық. Ғасырды. аяғында Адай елінің билері бір жиында әншілер жайын сөз қылады.Біреуі «бәленше әнші» деп,екіншісі «түгенше әнші» деп әрқайсысы әр әншіге мінездеме береді.Ақыры: «Біздің мұнымыз жарамайды екен,одан да әншілер байқауын өткізіп,кім жақсы аталса,соған бәйгісін берейік,»-деп бәтуаласады.Билер кеңесі келер айда «Тесіктам»деген жерде,Мамыртай ауылының беретін асына барлық әншілерді жинамақ болып шешім қабылдайды. Айтылған күн де келіп,асқа ел жиналады.Билер де,әншілер де келеді.Ән сайысының бас төрелігіне Иса-Досан көтерілісінің басшыларының бірі болған Иса Тіленбайұлы сайланады.Ас қыза түседі.Өнерпаздар сайысы елдің құлақ құрышын қандырғаны сондай-бұл кереметке көшпенді ел қатты қызығады.Ас аяқтар кез болғанда,төрешілер әншілер жарасының қортындысын жариялайды.Бас төреші иса би жиналған әншілердің ішінен жеті адамды таңдап алып: «Осы адамдар бұдан былай Адайдың жеті қайқысы атансын»,-деп жер салады.Сол «жеті қайқының» есімдері өз аттарымен қоса руының аттарымен бірге аталып елге тарайды.Сонда «жеті қайқы» деп жүргеніміз мыналар:Жаңай Өскінбай,Медет Жылгелді,Майлан Шолтаман,Кенже Әділ,Мая Жосат,Қаржау Тұрсын және Тіней Тастемір.Тастемірді көбіне «Жаманадай Тастемір» деп те атайды. Сірә,Тастемір Жаманадай Нұрым Шыршықұлына көп еріп,өнер үйренген әнісі болғасын атап кеткен сыңайлы.Нұрым ақын бірде ел аралап жүріп, Беріш қызы Жібекке кез болады.Жібек те атышулы өнерпаз. Ол да: «Мына кісі Адайдың айтқыш Нұрымы емес пе екен?»-деп қауіптенеді.Жұрт екеуін айтыстыруды ұйғарады.Сонда Нұрым: «Мен Нұрыммын деп бірден айтпаймын,інім Тастемір болып айтысайын.Қыздың аяқ алысын байқап алып барып,жөнге келермін»,-ойлайды.Сөйтіп,Тастемір болып айтысып,Жібек қызды ел ішінде айтылып жүрген бір сөзбен тоқтатады.Тіней Тастемір керемет әнші болған.Аржағы бір –Қосай,рулас келіп қалды,бірге жүрейік,сөз үйрен,көшіп кел»,-деп Тастемірді Тайсоғанға шақырады.Аға сөзін қимай Тастемір көшіп барады..Баруын барғанмен,ол жақты жерсінбей, Маңғыстауға қайта көшіп келеді.Оның қайтып келгенін естіген ел адамдары іздеп барып,ән салдырады.Сонда тастемір айтқан «Маңғыстау»әнін осы күнге дейін жастар сүйіп айтып,үлкендер сүйсіне тыңдайды.Туып өскен елін әніне арқау еткен әнші былай шырқайды: Маңғыстау,ойың терең,қырын биік, Айналып кете алмадым көзім қиып Маңғыстау,сені тастап кетіп едім Көзімнің жүре алмадым жасын тыйып. Маңғыстау,құлазырсың із кеткен соң Тартады жүзің солғын,күз жеткен соң Бөктеріп қанжығама кетер едім Күнелтер елің қалай біз кеткен соң?! Қобдабай Қасымәлінің орындауында «Маңғыстау» әні Қайқылардың бірі Медет Жылгелді. «Ірі,үлкен,қара кісі еді»,-дейді оны көргендер.Жылгелдінің бізге жеткен үш-төрт ақ әні бар.Оның бірі- «Құнан нар» әні.Қартайған Жылгелді 1928 жылдары көрші елдерге қаңғып қашып бара жатып,амандасып қалуға барған қатарлатарына салған әні екен дейді. Бір әнді сатып алдым Құнан нарға, Берейін керек десе құмарларға. Ит дауысбұрынғыдай аңқымайды Жас келіп қартайған соң амал бар ма?! Құнан нар жүк көтермес бел кеткен соң Тартады дала солғын жер кепкен соң Ит дауысбұрынғыдай аңқымайды Дірілдеп аяқ-қолдан әл кеткен соң,-деп кете береді. Ізғали Жарастың орындауында «Құнан нар» әні Жеті қайқының тағы бірі-Жаңай Өскінбай.Қазақстанға белгілі домбырашы,халық сазгері Мұрат Өскінбайұлының әеесі.Өскінбай-сегіз қырлы,бір сырлы адам.Ол-ақын,күйші,жыршы,ол-саятшы,сазгер,ол-қақпаншы,ұста.Бірде үстірттегі Мәлібек деген судың басында арқаға көшіп бара жатқан ел ас беріпті.Түс қайта Өскінбай келе жатыр дегенді естіген ел жұрт қараңғы түскенше күн астына қарап,әншіні күтіпті.Бір кезде Өскінбай келеді.Жұрт дүрілге түрегеп,Өсекеңді аттан түсірмей: «Сағынып қалдық,бір ән сал»,-деп қолқалапты. Сұрасаң менің ныспымдай-ай, Атымыз болар Өскінбай Алқаға түсіп жасымнан Қамады халық үстімді-ай-депшырқапты сонда Өсекең: Бірде Сам құмында отырған бір ауылдың тойында Өскінбай өнер көрсетеді.ай жарық ,кешкісін тыңдаушылар дүрлігіп,ауыл шетіндегі шоқтығы биік ақ үйге бара жатады.аң-таң болған Өскінбай а жолдасын ертіп солай беттейді.Келсе шолпысын сылдырлатып,ортада бір сұлу билеп жүр дейді.Сұрастырса,бұл атақты әнші,әрі биші Айша сұлу боп шығады. Жұрттың көңілі Айшаға қатты ауады.Қыз ән салып,би билейді.Бір кезде барып демалуға отырады.Сонда Өскінбайдың жолдасы «Сен неге қарап тұрсың,ән сал»,-Өсекеңді түрте береді.Ортаға шыққан Өскінбай: Жүрмісің аман-есен,құрбым Айша Аяқты баса алмайсың асау тайша Өнерлі мен де өзіңдей құрбың едім Ерітші жүрегімді сары майша. Жұрт сізді әнге серік биші дейді Ал бізді елден асқан күйші дейді Жолдасым қасымдағы сыбырлайды Айшаның қытығына тиші дейді-деп «Кербез Айша» әніне басады.Өскінбайдың «Жеті бұлбұл»деген күйі, «Жеті бұлбұл» деген әні ел ішінде әлі орындалып жүр. «Кербез Айша» әні орындайтын Қ.Шалабаев Жеті Қайқының енді бірі-Кенже Әділ.Оны көзі көрген ақсақал Алшын Меңдалыұлы былай әңгімелейді: «Кенже Әділді 1920 жылы Қараған түбектегі Суат деген жерде болған қонақасыда көрдім.Кетікке бара жатқан жиырма шақты жігіт едік.Сол ауылға қонуға келгенбіз.Бұл Әділдің жігіт ағасы болған кезі екен.Сағалата шырқағанда киіз үй дірілдейді.Аузы үлкен кісі екен.Әділдің « Қара әні» , «Жайма қоңыр» әндері халық аузында жақсы сақталған. «Әділдің Қара әні» орындайтын Қ.Шалабаев Қайқының енді бірі-Мая Досат.Досат Маңғыстаудың белгілі биі Бәйімбет Маяның кенже баласы.Өмірінің соңғы кездерінде Қарауылгелді,Қандағаш бетті жайлаған..Досататы аңызған айналған әнші болған.Бірде ол Көкжарға барады.Ол уақытта әншілер базарға жиылған елге өнер көрсеткен ғой.Досат базарға түссе,Байұлының Шеркеш деген ауылының Жауғашты тармағынан Көпжасар деген адам сауық ұйымдастырып жатыр екен.Оның әйелі-Ғалия әнші екен. Шалдардың бізге айтқан сөзімен айтсақ,ғалия сол шақта бала көтермеген, «Атқысыр» сұлу әйел екен.Досат әйгілі «Бос мойынды» сол Ғалияға арнапты.Екі –үш ай сауық құрып,әнші кетерінде әнін елге үйретіп кетеді.Айта бар,баррсаң сәлем Босмойынға, Бос болса,келе кетсін кешкі ойынға Батшайы,белден келер құс жастық бар Жатады қандай жігіт сол қойынға? Көкжарды көп жатқанда ай жатармыз Самаурын,саздың суын қайнатармыз Осыдан салқын түсе елге келіп, Көздерін «Босмойынның» жайнатармыз. Ғалия да осы әнге орай әзіл ән шығарыпты.Оның мәтінінде: Жауғашты Көпжасардың Қатыны едім, Көкжарда сауық құрып жатыр едім Адайда әнші Досат кез келген соң Әні мен батып едім,-деген жолдар бар. Досаттың «Ырғамасы», «Жамал-ай» әндері халық арасында кең тараған. «Жамал-ай»орындайтын Мадина Тұрарбекова. Қаржау Тұрсын да «Жеті қайқының» бірі.1979 жылы 84 жасында өмірден өткен.Шежіреші алшын Меңдалыұлы Тұрсын жөнінде былай толғайды: «Тұрсын жарлылау болып,ағайындары Амандық,Ералы байлардың маңында жүріпті.Жылқы будандастыру деген ол заманда да болады екен.Бір жылы байлар айғыр ауыстыруға Қарақамыстың «қазіргі Ақтөбе облысы,Темір қаласы) базарына сатуға мал айдайды. Тұрсынды ерте жүреді. Тұрсын әрі домбырашы,әрі әнші екен.Осы сапарда оның «Көлқайнар», «Айырырық», «Оймауыт» деген әндері дүниеге келеді.Наурыз туа жылқышылар Тасастау-Қайнарға барып жылқы жаяды: Қандай жақсы Маңғыстау қыс қыстауға, Күн аралап,суарып,жылқы ұстауға. Наурыз туа көші-қонжөнін айтып, Көшіп барсақ Көлқайнар-Тасастауға. Көлқайнарға,Көлқайнарға Қара жерде жақсы екен жылқы айдарға.-деп «Көлқайнар» әнін шырқапты.Қайнар мен Тасастаудан әрі жүрсең,алдыңнан Айырық шығады..Бұл ащы Айырық ,тұщы Айырық аталатын арасы жақын екі күдері су.Арқаға көшпек Адайлар осы суларды жайлап,малын суарыпөтетін болған.Айырық әуелден елдің алтын қазығы болған.Осы айырыққа Тұрсын да бір ән арнапты. Басыңа талай келдім Айырығым, Алақаны алқымы іспес шайырымын. Басына Айырықтың қонған күні, Бар еді қыз-қырқынға қайырымым-деп кетеді. Тұрсын одан әрі Оймауытқа барады.Онда барып «Оймауыт» әнін шығарады: Келемін Оймауытқа ойған болып, Беремін қызға сарқыттойған болып. Сен бол да қызыл түлкі қызарда жат, Тояйын қызығына сойған болып. «Оймауыт» әнін орындайтын Медет Сапар. Майлан Шолтаман.Бұл да «Жеті қайқының»бірі.Оны көзімен көрген халық ақыны Сәттіғұл Жаңғабылов былай дейді: «Бірде қыз ұзату тойына 18 адам жүрдік.Күн ыссы мезгіл еді.Ауылға таяғанда,күннің де аптабы басылайын деді.Жігіттер Шолтаманға «ауыл естісін,ән салшы»деп өтінді.Солда Шолтекең «Дәләйшімге» салып еді.Саған өтірік,маған шын,айдалада келе жатқан жігіттер құлағын басты» Шолтаманның «Талкеме», «Ақкербез» әндері халық жадында сақталған. «Дәләйшім» әні орындайтын Ізғали Жарас.
Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Исболсынова Гулнар Азанкуловна
Жарияланған уақыты:
2019-02-06
Категория:
Музыка
Бағыты:
Сыныптан тыс жұмыс
Сыныбы:
5 сынып
Тіркеу нөмері:
№ C-1549428834
333
444
555
666
7
888
999