ӘРТҮРЛІ ӨМІРШЕҢДІК ДЕҢГЕЙІНЕ ИЕ СТУДЕНТТЕРДІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚОРҒАНЫС МЕХАНИЗМДЕРІНІҢ КӨРІНІС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

ӘРТҮРЛІ ӨМІРШЕҢДІК ДЕҢГЕЙІНЕ ИЕ СТУДЕНТТЕРДІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ҚОРҒАНЫС МЕХАНИЗМДЕРІНІҢ КӨРІНІС ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Нуржан Р.Н. Адилова Э.Т. PhD доктор Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан nurzhanrizaali@gmail.com Қазіргі студенттік жастар жоғары академиялық, әлеуметтік және тұлғалық белгісіздік жағдайында дамиды, осыған байланысты тұлғаның стресске төзімділігін, ішкі үйлесімділігін және бейімделуін қамтамасыз ететін психологиялық ресурстарға деген қызығушылық артып отыр. Осындай ресурстардың бірі ретінде психологиялық әдебиетте өміршеңдік қарастырылады, ал тұлғаның ішкі тепе-теңдігін сақтауға ықпал ететін маңызды реттеуші механизм ретінде психологиялық қорғаныс механизмдері танылады. Аталған екі конструкттың өзара байланысын зерттеу заңды, өйткені олар күрделі өмірлік жағдайларға жауап беру үдерістеріне қатысады, алайда психикалық реттеудің әртүрлі деңгейлеріне жатады: өміршеңдік тұлғаның ресурстары мен ұстанымдары жүйесіне қатысты болса, психологиялық қорғаныс көбінесе санадан тыс деңгейде жұмыс істейтін, ішкі кернеуді төмендетуге бағытталған механизмдер болып табылады. С. Кобаса және С. Мадди еңбектерінде өміршеңдік үш негізгі компоненттен тұрады: қатысу, бақылау және сын-тегеурінді қабылдау. Бұл компоненттер тұлғаның стресс жағдайында тек төзімділік танытып қана қоймай, оны даму тәжірибесіне айналдыру қабілетін сипаттайды [1]. Психологиялық қорғаныс механизмдері дәстүрлі түрде тұлғаның ішкі конфликтісін, мазасыздық пен эмоционалдық кернеуді әлсірететін санадан тыс тәсілдер ретінде түсіндіріледі. Қазіргі психологияда олар бейімделген (жетілген) және бейімделмеген (жетілмеген) формалардан тұратын континуум ретінде қарастырылады. Г. Вайллан ұсынған иерархиялық модельге сәйкес, жетілген қорғаныс түрлері тұлғаның тиімді бейімделуімен байланысты, ал жетілмеген қорғаныстар психологиялық қиындықтардың артуымен ұштасады [2]. Студенттік кезеңде тұлғаның идентификациясы қалыптасып, өзін-өзі реттеу тәсілдері орнығады, сондықтан өміршеңдік пен психологиялық қорғаныс механизмдерінің өзара байланысын зерттеу ерекше ғылыми мәнге ие. Өміршеңдік психологияда тұлғаның стресс жағдайында тұрақтылығын және белсенділігін сақтауға мүмкіндік беретін интегративті қасиет ретінде қарастырылады. С. Мадди тұжырымдамасына сәйкес, өміршеңдік бұл қиындықтарға деген қатынас тәсілі, яғни тұлға жағдайға белсенді қатысып, оны бақылауға ұмтылып, өзгерістерді қауіп емес, мүмкіндік ретінде қабылдайды. Психологиялық қорғаныс механизмдері басқа функция атқарады: олар жағдайды саналы түрде шешуге емес, эмоционалдық шиеленісті төмендетуге бағытталған. Қорғаныс механизмдерінің бейімделу деңгейі олардың жетілу дәрежесіне байланысты. Жетілген қорғаныстарға сублимация, юмор, саналы тежеу жатса, жетілмегендерге проекция, регрессия, терістеу жатады. Осыған байланысты өміршеңдік пен қорғаныс механизмдерінің өзара байланысы мынадай түрде түсіндіріледі: жоғары өміршеңдік кезінде тұлғада икемді, жетілген қорғаныс жүйесі қалыптасады, ал төмен өміршеңдік жағдайында ригидті және дезадаптивті қорғаныс формалары басым болады. Шетелдік психологияда студенттердің психологиялық қорғаныс механизмдері мен олардың оқу әрекеті арасындағы байланыс жүйелі түрде қарастырылған. Э. Карагианнопулу, Ф. Милиенос және В. Атанасопулос жүргізген эмпирикалық зерттеуде қорғаныс механизмдерінің стилі студенттердің оқу әрекетінің сипатына тікелей ықпал ететіні анықталған: жетілген қорғаныс түрлері оқу материалын терең өңдеуге, рефлексивті талдауға және академиялық өнімділікке қолайлы жағдай жасайды, ал жетілмеген қорғаныстар үстірт оқу стратегияларымен, мотивацияның тұрақсыздығымен және оқу қиындықтарының артуымен байланысты көрінеді [3].