Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

Ашық сабақ
Материал жайлы қысқаша түсінік: 1. Оқушылардың себепсіз сабақ қалдырмауын қадағалау 2. Мектеп формасы, тазалығы мен тәртібі 3. Оқушылардың сабаққа қатысуы, оқу құралдарының толық қамтамасыз етуін қадағалау Балалардың каникул кезіндегі демалыс уақытын тиімді ұйымдастыру
Материалды ашып қарау
ӘдебиетМұғалімУақыты:Кабинет
Сабақтың тақ.Мұхтар Әуезов «Абай жолы»
МақсатыМақсаты:М.Әуезовтің өмірі,шығармашылығы туралы мағлұмат беру,өнегелі өмірімен таныстыру,оқушылардың танымын кеңейту.Тәрбиелеу:Оқушыларды адамгершілікке,Отансүйгіштікке,өз әдебиетін сүйе білуге,жеке тұлға ретінде қалыптасуға тәрбиелеу.Дамыту:Ұлы жазушы жайында оқыған,білгендері арқылы ойларын қорытындылауға талаптандыру,ізденушілікке,шығармашылыққа баулу,танымдық қабілеттерін арттыру,қосымша деректер арқылы оқушылардың дүниетанымын кеңейту.Сабақтың типі:Жаңа білімді меңгерту сабағы.Әдіс-тәсілдер:Әңгімелеу,түсіндіру,сұрақ-жауап,тест,салыстыру,топтастыру.Көрнекіліктер:Электронды оқулық,слайд,хронологиялық кесте,семантикалық карта,кітап көрмесі.
КөрнекілігіӘдебиет оқулығы
Топқа бөлуТәтті кәмпиттер арқылы топтарға бөлу
Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру«ізденіпмаздық» тренингі.- оқушылар «ізденіс» сөзі туралы өз ойларын айтады- сурет саладыөз ойларын ортаға қорғайды
Сабақтың барысыМұғалімнің іс-әрекетіОқушының іс-әрекеті
Үй тапсырмасын сұрауҚызығушылықты оятуҚызығушылықты ояту. (5-сыныпта өтілген М.Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясынан үзінді беріледі.)-Бұл кімнің шығармасынан алынған үзінді деп ойлайсыңдар?(Жауабын айтады)-Ендеше тақтаға назар аударайық.Жазушының портреті,шығармалар жинағы көрсетіледі.(слайд түрінде)-Мағынаны ашу.Бүгінгі біздің өтетін жаңа тақырыбымыздың аты М.Әуезовтің өмірі мен шығармашылығы жайлы.
Мағынаны тану1.Оқушылардан М.Әуезов жайлы білетіндері сұралады.2.Хронологиялық кесте бойынша түсіндіру. 4.Шығармашылық тапсырма.«Менің сүйікті жазушым», «Тәуелсіздік – ел тірегі» тақырыбына ойтолғау жазу,өлең жолдарындағы сөздерді ұйқастыра отырып өлең құрастыру. ________________жүрегін,____________________тірегім.____________________жанымы,____________________келемін.____________________арайлы,____________________талайды.____________________атажан,____________________тарайды.5.Семантикалық картамен жұмыс. Үлестірмелермен жұмыс.
Ой толғанысЕкі жақты күнделік









БағалауБағалау парақшаларымен жұмыс
Үйге тапсырмаОқулықтағы тапсырмаларды орындауКүнделіктеріне жазады
















































Әдебиет МұғалімУақыты:Кабинет
Сабақтың тақ.Романдағы дәуір шындығы
Мақсаты«Абай жолы» роман – эпопеясындағы образдар галереясы, эпопеяның алтын діңгегі Абаймен бірлестікте алынуы туралы түсінік беру. Эпопеяның өн бойындағы Абай дәстүрі, ұлылар үндестігі жайлы түсініктерін қалыптастыра отырып, оқушыларды ғылыми ізденіске жұмылдыру.«Абай жолы» роман – эпопеясынан алған білімдерін жинақтау, қайталау, іздендіру, зерттеу жұмыстары арқылы шығармашылық жұмыстарға жетелеу.Оқушылардың өз бетімен ізденуге, ғылыми ізденіске дағдыландыру. Проблеманы шеше білу, ғылыми негізде дәлелдеуге қалыптастыру, білімділік дағдыларын дамыту. Білімді оқушылық деңгейден анализ, синтез, шығармашылық деңгейге көтеру.Адамзат әдебиеті, мәдениеті, өнері, рухани байлығын іздену,ұлтжандылық қасиеттерін қалыптастыру.Пәнаралық байланыс: тарих, ән - күй, қазақ тілі.
КөрнекілігіӘдебиет оқулығы
Топқа бөлу--------------------- арқылы топтарға бөлу
Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру«Мейірімділік» тренингі.- оқушылар «мейірімділік» сөзі туралы өз ойларын айтады- сурет саладыөз ойларын ортаға қорғайды
Сабақтың барысыМұғалімнің іс-әрекетіОқушының іс-әрекеті
Үй тапсырмасын сұрауҚызығушылықты оятуАбай – атаның баласы емес, халық баласы. Адамзаттың Абайы. Абай жазба әдебиетінің негізін салушы. Абай бізбен мәңгі бірге, өйткені Абай шығармалары ұлттық өнерді дамытудың жаңаң бағыты ретінде қызмет атқарып келеді. ХХІ ғасыр қазақ әдебиеті Абай дәстүрін жалғастыра отырып өсті, жетілді. Абай ұлтымыздың туы. Абай адам өмірін мағыналы етуді, ақылға, еңбекке сүйеніп өмір сүруді, жамандық жасамауды, адамгершілікті сақтауды жастарға өсиет етті.Елбасымыз Н. Ә. Назарбаевтың «Біздің міндетіміз бәсекелестікке лайық ұрпақ тәрбиелеу», деген пікірі жастарға Абайша білім алу, Абайша өмір сүру дегенді ұқтырады.Балалар сендер осы күнге дейін Абайды ақын ретінде танып біліп келсеңдер, ал енді М. Әуезовтің «Абай жолы» роман – эпопеясын оқығалы оны тарихи тұлға екенін білдіңдер.Балалар Н. Ә. Назарбаев «Абайды тани алмаған қазақ, дүниені де танып жарытпайды» деген. Абайды оқып, таныған сайын оның жаңа сырларына қанық боласыңдар. Бірақ Абайдың шешілмеген сырлары көп. Абай біз үшін мәңгілік жұмбақ құбылыс. Ал ол туралы ашылмаған сырларды тану – мұрат, Абай шыққан биікке талпыну – парыз.Ауылдарға(топқа) бөлу.1. Абай ауылы2. Мұхтар ауылы3. Шәкәрім ауылы4. Құнанбай ауылыІ кезең«Мен жас кезімде Қазақстанның даласында тұрдым да, сол кездегі көшпенді қазақтарды көп көрдім, алайда тек М. Әуезов қана өзінің «Абайымен» менің қазақ халқы туралы білімімді толықтырды, мен енді ғана хош иісті самалы ескен даланың жұпар ауасын жұтып, қазақ боп кеткен тәріздімін» - деген екен К. ФедринОқушылардың ғылыми қоғамындағы кеңес отырысы (жобаларды қорғау. 40 минут)І жоба «Мәңгілік жұмбақ құбылыс».ІІ жоба «Абайдың педагогикалық мұрасы».ІІІ жоба «Абайдың ақындық мектебі»ІҮ жоба «Құнанбайды кім деп білеміз?»ІІ кезеңМ. Әуезовтің «Абай жолы» романының «Шытырманда» тарауына сатылай кешенді талдау.(5 минут)1. Авторы – М. Әуезов – ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің заңғар биігі, академик – ғалым, ұлы драматург, көрнекті аудармашы, атақты ұстаз – тәлімгер, Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтың иегері, классик жазушы.2. Тақырып – белгілі бір дәуірдегі қоғамдық шындықтың сәулесі жазушының суреттейін деп отырған ойының негізгі арқауы.«Шытырманда» тарауының тақырыбы – бірнеше.Біріншісі – Абайдың кітап оқуға құмарлығы, көп білуге деген құлшынысы.Екіншісі – әке тапсырмасымен ел басқару, дау шешу жұмыстарына араласуы.Үшіншісі – алғашқы рет тұтанған махаббат оты, ғашықтық сезім.3. Әдеби жанр. Эпос – бұл өмір шындығын мейлінше мол қамтып, кең суреттейтін, адам мінезін терең ашып, жан - жақты танытатын күрделі жанр.4. Эпикалық жанр түрі:Кең көлемді эпикалық түр.Роман – ойдан өрбітіп баяндалған тарихи дәуір ұғымын білдіреді.Романның көлемі үлкен, мазмұны қат – қабат, сюжеті менкомпозициясы орасан күрделі.5. Шығарманың негізгі идеясы – тақырып арқылы өмір шындығын суреттегенде, оны өз көзқарасы, өз дүниетанымы тұрғысынан бейнелеп, сол арқылы өз мақсат, мүдделі арманын білдіру. «Шытырманда» тарауының негізгі идеясы – Абайдың Шығыс поэзиясын оқуға, ел ішіндегі тарихи, аңыз әңгімелерді құмартып тыңдаудағы талпынысын жеткізу.Әке тапсырмасын орындаудағы аса ұқыптылығы мен жауапкершілігі, өзінің күннен – күнге толысып, өсіп (рухани жағынан) келе жатқандығын таныту.Тоғжанға деген алғашқы табиғи сезімінің шынайылығын, бар жанымен құлай табынған сұлулықтың жас жүрегіне шоқ салғанын оқырманға Абайша сезіндіру.
Мағынаны тану

Ой толғаныс6. Шығарманың композициялық құрылысы – сюжеттік дамудың кезең – кезеңдерін тәртіпке салып реттеп, қиыннан қиыстырып тұратын ой бірлігі. Шығарманың композициялық бөлімі бес кезеңнен тұрады. «Шытырманда» тарауы – көлемді – көлемді үш бөлімнен тұрады.І бөлім «Кітап әлемінде»Абайды қызықтырған Шығыстың хикая – дастандары.Абай да, әжесі де әңгіме айтудың хас шебері.Әке тапсырмасы.Жұмбақ сезім.ІІ бөлім. «Есейген Абай»Күңкенің үйіндегі жиынБайдалы мен Құнанбай арасындағы қырғи қабақтық қатынас.Абайдың кісілік келбетіІІІ бөлім. «Баталы іс»Ән қанатындаАнасының ұзақ әңгімесіБөжей асы мен жер дауыЕкі түн, бір күнгі тәтті ұйқы.6. 1. Сюжеттің басталуы – әңгіменің кіріспесі іспетті, әдеби қаһармандар өзара қарым - қатынасқа көшпес бұрынғы хал - жағдай, тіршілік, қоғамдық орта, болашақ қақтығыстар алаңы, оқиғалар суреттеледі.І бөлім. Абайдың Шығыстың хикая - дастандарын оқуға құмарлығынан басталады.ІІ бөлім. Ел аралап, жер танып, адам танып есейіп қалған Абай Күңкенің үйіндегі игі жақсылар бас қосқан үлкен жиынның үстінен түсуінен басталады.ІІІ бөлім. Қарқаралыдан ешкім естімеген бірнеше жаңа әндерді Абайдың орындауынан басталады.6. 2. Сюжеттік байланыс – адамдар арасындағы әрекеттің басы, тартылыстың басталуы іспетті шығарма арқауындағы негізгі оқиғаның әуелгі туындау себебі секілді.І бөлім. Абайдың әке әмірімен Құлыншаққа байланысты тапсырманы орындауы;ІІ бөлім. Абайдың әкесінен, әжесі мен шешесінен сұрануы;ІІІ бөлім. Анасының ел арасындағы қым - қуыт әңгімелерін естуі, ұзақ ойға кетуі.6. 3. Шиеленісуі – оқиғаның адамдар арасындағы әрекеттің шиеленісіп, ширығуы.1 бөлім. Абай әкесі Құнанбайдың әмірімен Қрабас екеуі Сүйіндік ауылына жер дауына байланысты аттанады.ІІ бөлім. Абай тағы да әкесінің әмірімен Қарабас екеуі Байдалы қыстауына барады.ІІІ бөлім. Абай Байдалының жауабы мен жуан, төрелер арасындағы бітпес дауды салмақты да, салиқалы түрде шешеді.6. 4. Шарықтау шегі – сюжеттік дамудың ең жоғарғы сатысы, адамдар арасындағы қимыл – әрекеттің күшейіп өрбіп жеткен жері, драмалық тартыстың өрістеп шыққан биігі.І бөлім. Абай Сүйіндіктің қызы Тоғжанға ғашық болады.ІІІ кезең«Абай жолы» эпопеясы тарихи және көркем шындық (сахналық көрініс 25 минут)Абай сағынышыҚұнанбай жолыАбайым бір төбеҰлы Абай ұлағаты БББ кестесі

БағалауБағалау парақшаларымен жұмыс
Үйге тапсырмаОқулықтағы тапсырмаларКүнделіктеріне жазады
ӘдебиетМұғалімУақыты:Кабинет
Сабақтың тақ.Кейіпкерлер келбеті . Абай бейнесі мен Құнанбай образы
Мақсатыа) білімділік: Романды басшылыққа ала отырып,Құнанбай мен Абай бейнесін салыстыра ашу, талдау.ә) дамытушылық: Шәкірт бойында өзіндік көзқарас қалыптастыру: ойды еркін, жүйелі жеткізе білуге баулу. Сыни көзқарасын қалыптастырып, өзінше ой түюге, шығармашылықпен жұмыс істеуге үйрету.б) тәрбиелік: Оқушыларды адами қасиеттерге баулу.Сабақтың түрі: әдеби - пікірталас сабағы.Сабақтың әдісі: сұрақ - жауап, талдау, зерттеу, интервью, авторға хат жазу әдісіӨтілетін орны: Мультимедия кабинетіСабақтың көрнекілігі: интерактивті тақта, үнтаспа, кітаптар көрмесі
КөрнекілігіӘдебиет оқулығы
Топқа бөлу----------------------арқылы топтарға бөлу

Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру«Мейірімділік» тренингі.- оқушылар «мейірімділік» сөзі туралы өз ойларын айтады- сурет саладыөз ойларын ортаға қорғайды
Сабақтың барысыМұғалімнің іс-әрекетіОқушының іс-әрекеті
Үй тапсырмасын сұрауҚызығушылықты оятуМұғалім: – Балалар, біз бірнеше сабақ бойы көлемді туынды «Абай жолы» роман - эпопеясын талдап жүрміз. Бүгінгі сабақта романның негізгі кейіпкері Құнанбай бейнесін ашып, оған талдау жүргізуіміз шарт. Ендеше, сабағымызды романның алдыңғы бөлімдеріндегі жайларды еске түсіруден бастайық. Балалар, өздеріңе аян Абай эпопеяда бірден кемеліне келмейді. Ол өзінің биіктік дәрежесіне шытырманы мен қиясы көп қиын жолдардан өтіп жетеді.Ол мына бөлім атауларынан да белгілі:«Қияда»«Бел - белесте»«Өрде»«Қайтқанда»ШытырмандаЖолдаАбайдың өсу жолыҚат - қабаттаАбай мен Құнанбай – романдағы ең биік, ең зеңгір тұлғалар. Абай - халқымыздың адамгершілігінің символына айналған жан. Ал Құнанбай – теңсіздік заманының барша зұлымдығын бойына жинаған жан.Енді әкелі балалы екі жанның ұстанған жолына тоқталайық.Оқушыға сауал: Құнанбай мен Абай арасында туындаған қақтығыстар мен қиындықтарды баянда.Оқушы жауабы: «Шытырманда» бөлімінде Абай Кәмшат тағдырына кінәлілерді аяусыз сынайды. Абай әкесіне рақым, мейірбандық жоқ, не деген жаны ашымас байлау. Мал алмай, мазасыз масыл жас баланы алғанға олар қайтіп риза болады? десе, «Өрде» бөлімінде әке тілін алмай, Бөжейге ас беруге кіріседі. Байсалға істеп отырған әділетсіздігін батыл айыптады. «Оқапта» бөлімінде Әмірді Құнанбайдың қанды шеңгелінен құтқарды.Менің ойымша, бұл жайлар әке мен бала арасындағы әділет пен әділетсіздік, қаталдық пен мейірімділік арасындағы келіспеушілік әрекет сияқты. Дәл осы тұста ескілік пен жаңалық арасындағы тартыс та айқын көрінеді.2 - сұрақ: Қодар мен Қамқа өлімінің Абайға әсеріОқушы жауабы: Қодар мен Қамқа өлімі кезінде Абай өте жас еді. Ол кезде 13 - 14 - ақ жаста болатын. Әкесінің Қодар мен Қамқаны жайдақ нарға тартқызып азаптағаны аздай, биік жартастан лақтырып онсыз да мылжаланған денені күл талқан еткізіп, 40 рудан 40 кесек аттыруы Абай жүрегін қатты жаралады. Сол оқиғадан соң сүзекке ұшыраған адамдай ауру халге түсті. Алғаш рет қатал әкесінің қолындағы қаннан үрікті, қатты шошынды. Оның бойында әкеге деген өкпе, наз сезімі пайда болып одан түңіледі де, жауыздық пен қатыгездіктен адам құқығын аяққа басудан, тағылықтан жиренеді. Менің ойымша, мұнда Абайдың өмір шындығына көзін жеткізу үшін әкесінің кім екенін ұға білу үшін автор Абайды осы оқиғаның куәгері етеді.3 - сұрақ: Әкесі Абайға қандай сын тақты?Оқушы жауабы: Құнанбай атамыздың Абайдай дана ұлын «Сен жайдақ су сияқтысың. Жайдақ суды ит те, құс та ішіп кете береді», деп кінә артып, сынайтын жері бар ғой, оны оқып отырған кезімде тіліме мына шумақ үйірілген еді:Жаны жайсаң, ойы терең, жақсы ата,Абайыңды өктем сынмен жасқамаӨзіңнен озып ұл болғанАбай сізге басқа ма?Бұл сынға Абай атамыз да «Қиядағы қол жетпес судан, жайдақ су болғанның өзі артық» - деп жауап береді ғой. Шынында да атадан дара туған ақын ата халқының шөлін жырымен де адамшылық арлылық қасиетімен де қандырған ғой. Солай емес пе?...4 - сұрақ: Эпопеяда Абай қандай дәрежеде сипатталады?Оқушы жауабы: Әуезов – Абайды халық ұлы, адам ұлы, халық жолындағы күрескер, терең ойдың адамы, ұстаз, тәрбиеші, ақылшы ретінде суреттейді. Абай – халық кегінің жоқшысы, қоғамдық күрескер адам ұлы ретінде танылады.Ал, мен өзім Абайды шығарма арқылы былайша таныдым:Абайым Құнанбай шешен ұлы еді,Құнанбайша сөз маржанын нөсерлетті,Мыңдармен арпалысып жалғыз өзіКестесін өлең сөздің дестеледі.Айналған асылына қалың жұрттыңНөсерлі жырларының балын жұттым.Қалдырған сөздері мен әндеріненХалқына шын берілген жанын ұқтым.Ендеше, біз таныған Абай – халқына шын берілген, халқын шын сүйген жан.Біз романнан Құнанбайдың ұстанған жолы іс - әрекеті арқылы қандай жан екенін жан - жақты байқадық. Сендер осы көзқарасқа келісесіңдер ме? Ендеше мына сауал төңірегінде ашық дебат өткізейік.Сұрақ: Қара қылды қақ жарған Құнанбай шын мәнінде озбыр жан ба?Даттаушы топ дәлелдеуі: 1 Құнанбай - қатыгез (Қодар, Қамқа, Кәмшат өлімі)2. Құнанбай - әміршіл3. Құнанбай - өктемдік иесі.Құнанбай - әділетсіз, содыр ортаның нағыз типтік өкілі. Бүкіл Тобықты елін қартайғанша билеген, қартайған соң Меккеге барып қажы боп қайтқан, ұзақ өмірінде сан түрлі қиянат, зорлық жасаған, жауларын мұқатып, достарын бауырына тартқан. Құнанбай әдет - салт, ата жолын өзі мықтап ұстады, сол себепті игі жақсылар оның қай шешіміне де қарсы келе алмады.Құнанбай мен Қодар сынды дәрменсіз кедейлерді қорлады, сан түрлі айла, әрекет жасады. Өз ұрпағын да аямайды. Мысалы: Әмірді шеңгеліне ала буындыруы ше, осының өзі оның қандай қатал жан екендігін танытады. Құнанбай өте қатал қытымыр, озбыр адам деген ой келеді
Мағынаны тану«Қара қылды қақ жарған Құнанбай шын мәнінде озбыр жан ба?» сұрауы төңірегіндегі жақтаушы топ дәлелдеуі бұл ойға дау айтып, Құнанбайды ақтап алды. Аргумент::1 Құнанбай - Абайдай ірі дара тұлғаның әкесі2. Құнанбай - рухани таза адам3. Құнанбай - қолы ашық, мәрт, данышпан (мешіт салғызуы, Бөжейдің асын көтеруі).Құнанбай – елдің тұтастығын, халқының қамын, келешегін ойлаған адам. Ол кісі әдет - салт, ата жолын мықтап ұстады. Әдептен озғанды қаламады. Мүмкін, Қодар мен Қамқаны жазалауы да әділеттің жолы болар. « Жел тұрмаса, шөптің басы қимылдамайды» деген. Жаман әдет елде етек алмасын дегені болар. Құнанбай – халқының қамқор азаматы. Меккеде қонақ үй салдырды, ондағы ойы келгендер қиналмасын, жағдайы болсын деген, өз қаражатына еліне арнап мешіт салдырды. Бұл – бүкіл елге деген ықыласынан туған жағдай. Керек десе, Құнанбайдың өз тектестері, шешен кім? десе – Құнанбай, мырза кім десе – Құнанбай, жақсы кім десе – Құнанбай деп мойындаған емес пе еді. Құнанбай – рухани таза адам. Қолы ашық, данышпан. Құнанбай – қатал озбыр болса, Абайдай дана дүниеге келер ме еді? Соны ойлаңдаршы. Мен Құнанбайдың қаталдығына да, елді уысында ұстаған үстемдігіне қарсы емеспін. Олай етпесе ел бетімен кетер еді.Екі топ та романнан мысалдар келтіре отырып дәлелдеді.Мұғалім: - Құнанбай жауыз, өркөкірек, азулы жан емес, керісінше ақылды, барар бағытын ойлайтын терең ойдың адамы, көкірегі ояу, көреген, шешен тілді, қайсар рухты жан. Оған бүгінгі тартыс барысында көз жеткізіп отырған жоқпыз ба деп, оқушылардың өзіне құптатып алдым. Енді интервью жүргізіп көрейікші- Құнанбайдың өзіне тән ерекшелігін аташы.- Өткір тілді, ақылды, қайратты, қатыгездігі де бар, қызба.- Сол заманда өзің Құнанбай орнында болсаң не істер едің?- Мен де орынды жерінде қаталдық, ретті жерінде мейірімділік танытып, елге әділ билік жүргізер едім..Келесі сауал: Автордың Құнанбайды қатал өктемдіктің өкілі етіп суреттеуінің сыры неде жатыр?Оқушы пікірі: «Асқар тауға анадайдан қара» дейтін сөз бар. Қазақ кеңес әдебиетінің асқар тауы, алтын діңгегі болған сом тұлғалы дарын иесі Әуезовтің шар қайрағына айналған Құнанбайды өткен күндердің көзқарасымен оқысақ, шын мәнінде нашар озбыр адам тәрізді. Романды бар ықыласымен, әрбір сөзіне мән бере терең ықыласпен оқысаң, Әуезов оны еш жаман етіп көрсетпеген. Қайта Құнанбай – азулы, қатыгез жан емес. Ол – ақылды, жетер жерін білетін, терең ойлы адам.Сонымен бірге, көкірегі ояу көреген. ашуы мен қайратын қатар ұстайтын қайсар рухты адам екеніне көз жеткіземіз.Автордың бұл романда Құнанбай бейнесін жасаудағы шырғалаңының сыры сол кездегі саясат пен саяси ахуалмен байланысты болып отырғаны бәрімізге аян. Құнанбайды озбыр етіп суреттеудің мәні кешегі кеңестік дүниеде жатыр. Ол кезде бай, сұлтан, молданы мақтап сөз сөйлемек түгілі, жанына жақын барудың өзі айып болғаны кешегі 30 - жылдар зобалаңынан - ақ белгілі емес пе? Олай болса, жазушы сол заман ағымына бағынды. Заман солай сөйлетті.Мұнан кейін Құнанбай мен Абай шешендігі туралы сауал қойыладыЭпопеядағы өткір тіл өрнегін ұстанған кейіпкерлер кімдер?Оқушы жауабы: Абай эпопеясының тілі бай, орамды, ол – қазақ халқының сөйлеу тілімен фольклорлық және жазба әдебиетінің сөздік қорын мол қамтып, бойына сіңірген тіл.Өз басым, шешен де өткір тіл мен тіл шеберлігінің үлгісін роман - эпопеядағы Құнанбай мен Абай атамыздың шұрайлы сөздерінен ұғындым.Мұғалім: - Толғауы тоқсан қызыл тілдің қадір - қасиетін танытатын керемет сөз өрнегі Абайдың «Сегіз аяқ» өлеңінде жатыр емес пе?! Ендеше ән сөзіне көңіл бөліңіздер.«Сегіз аяқ» әнін үнтаспадан тыңдатуҚорыту: сабақ соңын З. Қабдоловтың:«Абай емес - ау, алдымен М. Әуезовтің өзі анық ақын, тұтанбай, ұшқындамай лапылдамай, өртенбей жаза алмайтын нәзік діріл, сыршыл ақын.Әуезов – суретші, нағыз художник – қағазды, кітап парақтарын аспанға, жерге, құбылысқа, дүние - тіршілікке айналдырып жіберетін шеберӘуезов – терең психолог. Оқушысының жан - дүниесін сілкіп - сілкіп жіберетін күш! Осы сырдың бәрін тағы да айтамын, сол сырды сыртқы бұлжытпай шығаратын тілде жатыр.» - деген пікірімен аяқтап, ой - түйінін жасадым.
Ой толғанысЕкі жақты күнделік









БағалауБағалау парақшаларымен жұмыс
Үйге тапсырмаОқулықтағы тапсырмаларды орындауКүнделіктеріне жазады




Әдебиет МұғалімУақыты:Кабинет
Сабақтың тақ. «Еңлік- Кебек» драмасы
МақсатыОқушыларға трагедияның мазмұнын меңгерту,тақырыбын,идеясын ашу,диалог,монолог,драмалық жанрдың ерекшелігі туралы әдеби теориялық білімдерін тереңдету;Дамытушылық: талдау,шығарманы түсініп оқу,салыстыру,қорытындылау дағдыларын жетілдіру;Тәрбиелік: көркем әдебиетті сүюге,адамгершілікке тәрбиелеу,эстетикалық сезімін қалыптастыру.Сабақтың түрі: дәстүрлі сабақ.Сабақтың типі: аралас сабақ.Сабақтың әдісі: түсіндірмелі-көрнекілік,сұрақ-жауап,өзіндік жұмыс,топтық,шығармашылық,ізденушілік әдістер.Сабақтың көрнекілігі: жазушы суреті,қанатты сөздер,семантикалық кесте,слайдтарТехникалық құрал: компьютер,мультимедия-интерактивті тақта.Пәнаралық байланыс: тарих пәні,театр өнері
КөрнекілігіӘдебиет оқулығы
Топқа бөлу-------------------арқылы топтарға бөлу
Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру«Мейірімділік» тренингі.- оқушылар «мейірімділік» сөзі туралы өз ойларын айтады- сурет саладыөз ойларын ортаға қорғайды
Сабақтың барысыМұғалімнің іс-әрекетіОқушының іс-әрекеті
Үй тапсырмасын сұрауҚызығушылықты ояту1.Шәкәрім Құдайбердіұлы өмірі, шығармашылығы туралы презентация.2. «Еңлік -Кебек» поэмасын оқып келу,Еңлік-Кебек сөздерінен үзінді жаттау.3.Мақсат қоюӨткен адам болады көзден тасаӨлді-өшті,оны ешкім ойламаса,Ол кетсе де, белгісі жоғалмайды,Керектісін ескеріп ұмытпаса.Естіп,біліп,көз көріп, ойға салмақ,Өтен істен адамзат бір үлгі алмақ.Қызықпақ не жек көрмек,жиіркенбек,Бастан кешкен әрі істен белгі қалмақ.
Мағынаны тануXIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиетітарихындағы Абайдан кейінгі ірі ақын – Шәкәрім Құдайбердіұлы .Қ. МұхаметжановЕңлік – Кебек ” поэмасы 1912 жылы жазылған, Семейдегі “Жәрдем” баспасында жарық көрген.Оқиғаның болған жері – Шыңғыстау өңіріМенің пікірім(зерделейік, ойлайық,айтайық)1.СлайдПоэманың көтерген мәселесі не деп ойлайсыздар?1.Махаббат2.Тарих3.Әлеуметтік өмір шындығы4.Өз ойым2.СлайдЕңлік пен Кебек не үшін қашуға мәжбүр болды?1.Екі ел арасындағы дау – дамай2.Әлеуметтік теңсіздік3.Жер дауы4.Өз ойым3.СлайдЕкеуінің өліміне кім(не) кінәлі?1.Кеңгірбай2.Заман3.Салт-дәстүр 4.Өз ойым5. Поэзия минутыЕңлік пен Кебектің кездескен жерінен көрініс көрсету.«Алдыңғының соқпағын артқы түзер»М.Әуезов те, Ш.Құдайбердіұлы да өмірді, халқымыздың қиын да қилы тағдырын шынайылықпен бейнеледі. Біз ащы шындықты тани отырып, өмірде жақсылықтың жанында үнемі жамандық еріп жүретінін, адалдыққа арамдық қарсы тұратынын, ал мейірім, қайырымның қас жауы қатыгездік екенін ұқтық. Біз оларға жанымыз ашып, ішкі жан-дүниемізбен қосыла қайғырдық. Қаталдыққа іштей қарсыластық. Жанымызбен ізгілікке ұмтылдық.Ш.Құдайбердіұлының арманын жалғастырушы суреткер, драматург М.Әуезов болды.6. «Семантикалық карта»Поэма үзінділерін ала отырып, кейіпкерлер сөзін анықтау,белгілеу.(Слайд арқылы)Шығарманың композициялық-сюжеттік құрылысы(Интерактивті тақтамен жұмыс)р/с Оқиға желісі Оқиға өрісі1 Экспозициясы2 Оқиғаның басталуы3 Оқиғаның дамуы4 Оқиғаның шиеленісуі5 Оқиғаның шарықтау шегі6 Оқиғаның шешімі7.Топтық тапсырма(Интерактивті тақтамен жұмыс )1-топ Еңлік2- топ Кебек3- топ КеңгірбайАкадемиялық дау-дамай– Сен Кеңгірбай болсаң қандай шешім қабылдар едің?(Үзіндіге байланысты сұрақ)Суреттер топтамасымен жұмыс(Әр оқушы өз ойын саяхатшы, диктор,тілші ретінде жазу.)Сабақты қорытындылауест жұмысы (aktiv woid) құрылғысы арқылы1.Поэмаға өзек болған оқиға қай ғасырда өткен?В.15 ғ.С.17 ғ.Д.18 ғ.2.Матай ненің атауы?Р.Ру.С.Жер.Т.Тау.3. Поэмадағы Тоқтамыс кімнің жақыны?А.КебекВ.ЕңлікС.Қабанбай4.Еңліктің нағашысын көрсетіңізА.БөгенбайМ.ҚабанбайН.Наурызбай5. «Сұңқар қалайауық қалай» деп жұмбақтаған кім еді?А.ҚабекеңВ. КөбейС.Тоқтамыс6. «Қыз алды да, жөн жауап бермеді» деп,Матайлар не алып кетті?П.1 табын сиырС. 1 отар қойТ.1 қос жылқы7.Поэма кімнің тікелей тапсыруымен жазылған?У.АбайС.ҚұдайбердіТ.Құнанбай8.Шәкәрім Шақпақ деген жерде жалғыз үй қай жылдары тұрды?С.1905-1906жР.1909-1910жГ. 1907-1908ж9.Шәкәрім үшін байлықтың үлкені ғылым болып табылатын өлеңі?К. «Жастарға»Г. «Үш-ақ түрлі өмір бар»Ғ. «Адамдық борышың»
Ой толғанысБББ кестесі

БағалауБағалау парақшаларымен жұмыс
Үйге тапсырмаОқулықтағы тапсырмаларды орындауКүнделіктеріне жазады






















ӘдебиетМұғалімУақыты:Кабинет
Сабақтың тақ.«Қарагөз» пьесасы
Мақсаты«Қарагөз» пьесасының тақырыбы мен идеялық ерекшелігі туралы түсінік
КөрнекілігіӘдебиет оқулығы
Топқа бөлу---------------------- арқылы топтарға бөлу

Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру- оқушылар «--------------» сөзі туралы өз ойларын айтады- сурет саладыөз ойларын ортаға қорғайды
Сабақтың барысыМұғалімнің іс-әрекетіОқушының іс-әрекеті
Үй тапсырмасын сұрауҚызығушылықты оятуМұхтар Әуезовтің драматургия саласына қосқан үлесі шексіз. Ол сахналық қойылымдарға қазақтың дәстүрлерін енгізе отырып жазған. Мысалы, алтыбақан, қыз ұзату салтанаты сынды салтымызды қосып отырды.М. Әуезовтің жеке пьесаларының варианттарын қосқанда, шамамен, елу шақты драмалық шығармасы бар. Әр драмалық шығармасында көркем образдар галереясы бар. Мақал-мәтелдер, фразалық тіркестер, айқышты сөздер көптеп қолданылып, автордың сөздік қорының молдылығынан хабар береді. Семейде «Еңлік-Кебектен» кейін іле-шала жазылған және гамлеттік оқиғаны бұлдыр елестететін М.Әуезовтің «Қарагөз» пьесасы көрермендердің ерекше ықыласына бөленді, пьеса 1926 жылы жарияланып, сол жылы Семейде қойылды. Репертуардан тез алынып тасталған осы туынды отыз жыл өткеннен соң, КПСС-тің XX съезінен кейін ғана сахнаға қайта оралды.«Қарагөз» трагедиясының көркемдік ерекшеліктері, шығармашылық тарихы, қойылымдары, тарихи негіздері жайында Әбділда Тәжібаев, Рымғали Нұрғалиев, Бағыбек Құндақбаев, Тұрсын Жұртбай, т.б. көптеген зерттеушінің еңбектері бар. Жан-жақты зерттелген. Шығарма күрделі психологиялық драма, беті айқын трагедия. Көркемдік компоненттерін барлық жағынан алғанда әлемдік драматургияның үздік үлгілерімен еркін салыстыруға болады. Бас бостандығына жете алмай, ескі ғұрыптардың құрбандығы болған жастардың тағдыры көрсетіледі. Әрине, осындай шығарманың жаңа нұсқасы дегенде көрерменнің елең ете қалатыны заңды.М.Әуезов «Қарагөзінің» басында сахнаға Нарша мен достары шығады. Қарагөздің өз ауылында ұнататыны бар ма деген күдіктері бар. Қарагөз бен Сырымның махаббатында тас бөгеттей үлкен кедергі бар. Ол – екеуінің туыстық түбірі жеті атаға жетпегендігі, сондықтан ру дәстүрі бойынша бір-бірімен қосылуға болмайтындығы. Оның үстіне Қарагөз басқа рудың белгілі, беделді жігіті Наршаға айттырылған. Нарша Қарагөздің бетін өзіне бұрып алмағанына қатты налыйды. Нарша мен Қарагөз отау тіксе де, Қарагөздің бар ойы Сырымда. Сүйгеніне қосыла алмаған әйелін көрген Нарша ауылдың маңдайы жарқыраған азаматы еді. Жарын түсініп, жанын күйік жеген Наршаны автор көркем әдебиетте кездесе қоймайтын тұлғалардың қатарына қосады. Бір-бірін ұнатқаннан басқа қылмыстары жоқ Сырым мен Қарагөз ел алдында, ата дәстүр алдында үлкен ұятқа қалады. Бірі жынданып өліп, бірі сергелдең өмірдің күйін кешеді.Оқулықтағы тапсырмаларды орындау
Мағынаны тану

Ой толғанысЕкі жақты күнделік









БағалауБағалау парақшаларымен жұмыс
Үйге тапсырмаОқулықтағы тапсырмаларды орындауКүнделіктеріне жазады




















































ӘдебиетМұғалімУақыты:Кабинет
Сабақтың тақ.Сәбит Мұқанов «Сұлушаш» поэмасы – өлеңмен жазылған роман
Мақсаты«Сұлушаш» поэмасы – өлеңмен жазылған роман туралы түсінік
КөрнекілігіӘдебиет оқулығы
Топқа бөлу------------- арқылы топтарға бөлу

Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру«---------» тренингі.- оқушылар «-------» сөзі туралы өз ойларын айтады- сурет саладыөз ойларын ортаға қорғайды
Сабақтың барысыМұғалімнің іс-әрекетіОқушының іс-әрекеті
Үй тапсырмасын сұрауҚызығушылықты ояту1. « Сұлушаш» поэмасы қандай мәселені көтеріп отыр?2. Поэманың оқиғасы кімдердің төңірегінде құралған?3.« Сұлушаш» поэмасына ұқсас поэмаларды ата /«Қалқаман - Мамыр», «Қамар сұлу», «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Еңлік - Кебек»/
Мағынаны тану«Сұлушаш» - өлеңмен жазылған роман деп жазылсын»- депті С. Мұқанов. Поэманың бар оқиғасы Алтай мен Сұлушаштың төңірегінде құрылған. Яғни, осы екі жастың сүйіспеншілігі, бір - біріне махаббаты жырланады. Трагедия Сұлушашты Алтайдан айырудан басталады. Екеуінің албырт сезімдерін феодалдық қара күш аяққа таптап жаныштайды. Сүйгенінен айырады. Ақырында қуғын - сүргін көрген Алтай мен Сұлушаш қайғыдан құса болып, азапта өледі.Шығарма халықтық «Сұлушаш» эпосының негізінде жазылған. Себебі Сәбит Мұқанов кішкентайынан халық эпостарын жаттап өскен. Бұлай деп айтатын болсақ, негізгі кейіпкер Сұлушаштың прототипі Мариям екенін дәлелдеу қиынға соғады. Бірақ С. Мұқанов эпос желісіне сүйене отырып, кейіпкерлерді өзі араласып жүрген ортадан алып суреттеп, бейнелейді.Идеясы Әлеуметтік теңсіздіктің жастардың бас бостандығына бөгет болуы.Тақырыбы Тарих шындығы мен махаббат шындығыМәтінмен жұмыс: 1. Алтай мен Сұлушаштың кездескен тұсын оқы2. Алтай ән салғандағы табиғат көрінісі3. Күйеудің ұрын келер сәтінде ауа - райы қалай құбылды?Қысқаша мінездеме бер:1 - топ: Сұлушаш2 - топ: Қайсар3 - топ: АлтайКеспе қағазы:1 - оқушыға: Қандай кәсіп суреттелген?Желіде жүр сауыншы көнек іліп,Кеудесі ашық шынтақтан түгел жеңі...Пісілді күрт - күрт етіп қара саба,Даусына жаңғырықты мидай дала.Иіндеп саба - саба жиған іркітАсылып жер ошақта қайнады құрт...2 - оқушыға: Алтай мен Қайсар қандай кәсіппен айналысады?Қазіргі таңда сол кәсіппен тең деп қай мамандықты атар едің?
Ой толғанысЕкі жақты күнделік









БағалауБағалау парақшаларымен жұмыс
Үйге тапсырмаОқулықтағы тапсырмаларды орындауКүнделіктеріне жазады






















































Әдебиет МұғалімУақыты:Кабинет
Сабақтың тақ.Ғабит Мүсірепов «Оянған өлке» романға шолу
Мақсаты1. Білімділік: Оқушыларға Ғабит Мүсірепов туралы мәлімет беру, алған білімдерін қорыту, жинақтау, шығармаларының көркемдік ерекшеліктерімен таныстыру.2.Дамытушылық: Шығармалардың мазмұндық желісін тақырыбына сай талдау жасау арқылы оқушының ойлау қабілеттерін арттыру, эстетикалық сезімін ояту, әдеби пікір – таластар арқылы оқушының тілін дамытып, сөйлеу мәдениетін қалыптастыру, өздігінен іздену және өзіндік ой тұжырым жасауға баулу.3. Тәрбиелік: Жас ұрпақты адамгершілікке, адалдыққа, іздемпаздыққа, уәде беріктікке тәрбиелеу.Сабақтың түрі: қорыту, жинақтау сабағыСабақтың әдісі: түсіндіру, сұрақ-жауап, талдау, пікір-талас, іздендіруПәнаралық байланыс: тарих, мәдениеттану, қазақ тіліКөрнекілігі: интерактивтивті тақта, кітаптар көрінісі
КөрнекілігіӘдебиет оқулығы
Топқа бөлу----------- арқылы топтарға бөлу
Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру«---------» тренингі.- оқушылар «------------» сөзі туралы өз ойларын айтады- сурет саладыөз ойларын ортаға қорғайды
Сабақтың барысыМұғалімнің іс-әрекетіОқушының іс-әрекеті
Үй тапсырмасын сұрауҚызығушылықты оятуКіріспе. Балалар, біз Ғабит Мүсіреповтың өмірі және оның шығармашылығы туралы жаңа білім аламазыз, қорытыфндылаймыз.Ғабит Мүсірепов туралы мәлімет бере отырып оқушылардан сұрау.1. Ғабит Мүсірепов қай жылы, қай жерде дүниеге келді?2.Қызылжар өңірінде ғабиттен басқа қандай дарынды тұлғалар дүниеге келді?
Мағынаны тануОй шақыру: интерактивті тақтамен жұмысҒадит Мүсірепов қаламынан шағын әңгімелер, драммалық шығармалар, эпикалық туындылар және тамаша аудармалар туды.Жазушы жазған ең құдіретті тақырыптардың бірі – Ана тақырыбы.«Ананың арашасы» шығармасын талдауларыңа оңайырақ болсын деп повесті үш тарауға өзара ат қойып бөліп тастадым. Әр тарауға қажетті тірек сөздер берілген. Соған қарап отырып, әр тараудың мазмұнын баяндау. Әр тарауға қатысты сендерге беймәлім сөздерге түсіндірме сөздігімен жұмыс жүргізулеріңе болады.Осы повесте біз, қазақ халқының тарихын, салт-дәстүрін, мәдениетін, әлеуметтік жағдайын, анаға деген сыйластықты көреміз.Қазақ халқының сол кезеңдегі жай күйі:1.әлеуметтік жағдайы2. экономикасы3. саяси өмірі4. салт-дәстүрі5. тұрмысыҚазақ әдебиетінің класигі Ғабит Мүсірепов барлық жанрда шығарма жазған, әрі ол шығармаларынан басы артық сөз таба алмайсыз. Қазақ әдеби тілінің тазалығы үшін тынбай күрескен қайраткер де Ғабит Мүсірепов
Ой толғанысБББ кестесі

БағалауБағалау парақшаларымен жұмыс
Үйге тапсырмаОқулықтағы тапсырмаларды орындауКүнделіктеріне жазады


























































ӘдебиетМұғалімУақыты:Кабинет
Сабақтың тақ.«Оянған өлке» романындағы негізгі ой-түйін.
Мақсаты«Оянған өлке» романында өндіріс тақырыбының көтерілуі туралы түсінік
КөрнекілігіӘдебиет оқулығы
Топқа бөлу----------------- арқылы топтарға бөлу

Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру«--------------» тренингі.- оқушылар «----------» сөзі туралы өз ойларын айтады- сурет саладыөз ойларын ортаға қорғайды
Сабақтың барысыМұғалімнің іс-әрекетіОқушының іс-әрекеті
Үй тапсырмасын сұрауҚызығушылықты оятуҒабит Мүсірепов (1902-1985жж.)Ғабит Мүсірепов 1902 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы «Жаңа жол» ауылында шаруа отбасында туған. Бала кезінде ауыл молдасынан оқып, ескіше хат таниды. Ол кездегі ауыл ақсақалдарының бір әдеті – кешке жақын дөң басына, немесе көкорай шалғын көк майса үстіне киізді жайғызып тастап, неше түрлі қисса, жырды қызыға тыңдайтын болған. «Әдебиетпен алғаш жақын танысуым осы еді» - дейтін жазушы балалық шағын есіне түсіріп отырып. Зерек бала «Қыз Жібек», «Ер Тарғын», «Қобыланды батыр», «Ләлі-Мәжнүн», «Көроғлы», «Сал-сал», «Зарқұм», «Шәкір-Шәкірат», «Шахмаран» сықылды інжу-маржан жырларды сүйсіне оқып, талай бетін жаттап та алады. Ғабит 1917 жылы Қостанай уезінің Обаған болысындағы екі сыныпты орыс мектебіне оқуға түседі. Оның ұстазы – қазақтың белгілі ұстаз ақыны Бекет Өтетілеуов шәкіртіне жылы шырай білдіріп, әдебиетті сүйіп өсуге ықпалын тигізді, өлең, жыр жаттатады. Осы мектепті бітірген соң болашақ жазушы Пресногорьковтегі жоғары бастауыш училищеге түсіп, жеті жылдық мектеп көлемінде білім алады.1923 жылы Ғ. Мүсірепов Орынбор қаласындағы жұмысшы факультетіне (рабфакқа) оқуға түседі; орыс және әлем әдебиетінің саңлақтарын, ұлттық сөз өнерінің үлгілерін құмарта оқиды. «Мен – дейді жазушы «Автобиографиялық әңгімесінде», - он тоғызыншы ғасырдағы орыс классиктерін сол рабфакта ұғынып шыққандаймын. Әсіресе Гоголь, Чехов, Горький бағыты ойыма қона қалушы еді. Рабфакты бітірген кезде жазу талабы менде де ояна бастады».Жұмысшы факультетін бітірісімен (1926) Мүсірепов бір жыл Омбы қаласындағы ауылшаруашылық академиясында оқиды. Сонда жүріп «Тулаған толқында» атты хикаятын жаза бастайды. 1928-1938 жылдары баспасөз, әр түрлі орындарда жауапты қызметтер атқарады. Ал, 1938-1955 жылдар арасында біріңғай әдебиетпен айналысады. 1956-1966 жылдары Ғ. Мүсірепов «Ара - Шмель» атты сатиралық журналдардың бас редакторы, Қазақстан жазушылар одағының бірінші хатшысы қызметін атқарып, 1966 жылдан кейін қайтадан біріңғай жазушылық өнерімен шұғылданады.
Мағынаны тануОянған өлке - роман.Оянған өлке - Ғабит Мүсіреповтің 1953 жылы жарыққа шыққан қазақ әдебиетінің алтын қорына қосылған шоқтығы биік туынды. Романның алғашқы журналдық нұсқасы «Әдебиет және исскуство» журналының 1952 жылғы 1-5 және 10-12 cандарында жарияланып, 1953 жылы роман жеке кітап болып шығады. Ал романның жалғасы ретінде «Жат қолында» романы арада отыз жыл салып жарыққа шықты.Екі кітаптан тұратын романда ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен Октябрь революциясына дейінгі мерзімдегі қазақ халқының әлеуметтік,экономикалық хал – ахуалы, барша тұрмыс – тіршілігі,Қарағанды көмір өндірісі ашылып, онда қазақ жұмысшы тобының құрыла бастауы, Оралдан келген орыс, украин жұмысшыларымен өндіріске жаңа тартылған қазақ кедейлерінің ащы өмірдің азабын бірге тартып, біте қайнасуы, олардың таптық мақсатты терең түсінісіп, орыс капиталистері мен қазақ байларына қарсы тізе қоса бастауы, таптық сана-сезімінің оянуы суреттеледі. Романның екінші кітабы «Жат қолында» атты роман ширек ғасыр өткен соң — 1984 жылы дүниеге келді. Онда Қарағанды көмір кенін ағылшын алпауыттарының тонауы тартымды сипатталған.қоғамдық жағдайы кеңінен қамтылып, жан – жақты терең суреттеледі. Романда қазақ өмірінің сол кездегі тарихы да, әлеуметтік тұрғысы да, этика мен эстетика да, әдет – ғұрыптық, салт – санасы да үлкен суреткердің ой елегінен өтіп, бейнелі көрініс тапқан. Шығармада жазушы ескілікті әдет-ғұрыптарды сынап, кейбір дәстүрлердің қазақ даласында азая бастағандығын көрсетті. Қазақ топырағындағы Қарағанды шахтасы мен Ақбұйрат мыс қорыту зауытының құрылуы мен жаңа өмірге ұмтылған адамдар тағдыры, характер шиеленістері, түрлі қақтығыстар – барлығы романда көрініс тапты. Үш томға лайықталған еңбектің алғашқы кітабы Жұман мен Игілік секілді қазақ байларының, орыс байлары мен жұмысшы тобының тартысты қатынастарын жан-жақты көрсету арқылы қазақ даласының бүкіл бір дәуірін суреттейдіСонымен қатар романда қоныстандыру саясатының нәтижесінде жерлерінен айрылған,мұқтаждыққа ұшыраған,жұттың кесапатына душар болған,малдарын қырып алған шаруалардың күйзелісін көрсеткен.Мұның себептеріне көшпелі мал шаруашылығына кезектесіп келетін жұттың ауыр зардаптары,ХІХ ғасырдың соңына қарай отаршыл әкімшіліктің қазақ шаруашылықтарына мөлшерден тыс ауыр салықтардың салынуы,құнарлы жерлерін жаппай тартып алуыдың үдей түсуі жатады.Қоныс аударушы орыстар мен қазақтардың достық қарым –қатынасын шебер бейнелеп көрсеткен.
Ой толғанысЕкі жақты күнделік









БағалауБағалау парақшаларымен жұмыс
Үйге тапсырмаОқулықтағы тапсырмаларды орындауКүнделіктеріне жазады




Әдебиет МұғалімУақыты:Кабинет
Сабақтың атауыҒабиден Мұстафиннің «Дауылдан кейін»
МақсатыҒабиден Мұстафиннің өмірі мен жазушылық қызметі туралы түсінік
КөрнекілігіӘдебиет оқулығы
Топқа бөлу----------------- арқылы топтарға бөлу
Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру«-----------» тренингі.- оқушылар «------------» сөзі туралы өз ойларын айтады- сурет саладыөз ойларын ортаға қорғайды
Сабақтың барысыМұғалімнің іс-әрекетіОқушының іс-әрекеті
Үй тапсырмасын сұрауҚызығушылықты оятуҒабиден Мұстафин (1902-1985жж.)Әдетте, жазушының ізденісі мен өмір жолы көркем шығармасында із қалдырып, ел басынан кешкен тарихи оқиғалар сайрап жатады. Ғабиден Мұстафин мұрасы – осынау қағиданың дәлелі мен айғағы.Ол 1902 жылы Қарғанды облысының Тельман ауданында шағын дәулетті отбасында өмірге келді. Талапты бала әуелі ауыл молдасынан оқып сауатын ашады. «Басқа оқу жоқ еді» - дейді ол кейін жастық шағын қынжыла, мұңая еске алып. Кішкентай жүректе жанған шырақ оқу-білім іздетеді, 1916 жылы зауыттағы орысша-қазақша мектептің төртінші сыныбына түсіп, бір жылдан кейін бітіріп шығады. «Қайтып оқуға мұрша болған жоқ» - деп өкінеді кейін жазушы.1918-1925 жылдары ауылдық кеңестің әр алуан жұмысына араласады. Білімге деген құштарлық Қазақстанның сол кездегі орталығы Қызылордадан оқу іздетеді. Бірақ балалық шағында алған шамалы білім оқу орнына түсуге мүмкіндік бермейді де, жоғарғы сотқа қызметке орналасады. Жазушының өзі айтқандай, көркем әдебиетке деген құштарлығы осы жолдары оянады. Жиырмасыншы жылдары туған еліміз үшін аса бір маңызды кезең еді. Ауылдағы негізгі тартыстар Азамат соғысынан кейінгі ауыртпалықтар, әлі мен солын айыра бермейтін кедейлердің қиын хал-күйі төңірегінде өрбитін. Жастайынан талай қиянат көрген болашақ жазушы қайнаған өмір ағымынан сырт қала алмады. Өзінің алғашқы қадамы туралы «көргенімді, сезгенімді жазатынмын» - дейтін Ғабең. Демек, жазушылық өмірінің алғашқы сәтінен бастап бүкіл өнер жолына үлкен әсер осындай тартыстардың қызу ортасы еді. Жас талапкер өзі көрген, сотқа келіп түскен шығымдарда айтылған қиянат, мұң-шер, жапа шеккен адамдар туралы нақтылы оқиға негізінде жазған хабарлама, очерк, фельетондарын «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетіне жариялап жүрді.Сөйтіп, Ғабиден Мұстафин алғашқы қалам тартысынан-ақ өзінің өзекті тақырыбын – бүгінгі қайнаған өмірді дәл тапты. Тұңғыш кітабы «Ер Шойынға» (1929) арқау болған да өзі жақсы білетін ауыл өмірі, кедейдің сана-сезімі, таптық күрес еді. «Ер Шойын» - жазушының ғұмырлық тақырыбын белгілеген, өзінің талабы мен талантына сенім туғызған ерекше мәні бар жинақ.Белгілі сыншы-ғалым З. С. Кедрина жазушының өнер жолын саралай келіп, оны тың тақырыптарға алдымен баратын батылдығын, жаңашылдығын «творчестволық барлауда» деп, басып айтты. Жинаққа кірген тұңғыш шығармасы «Сәрсен мен Боқаш» (1927-1928), «Ер Шойын», «Қан», «Қашқын» сияқты әңгімелерінде ауылда өтіп жатқан таптық тартысты нақтылы оқиға-көріністер арқылы реалистік дәлдікпен бейнеледі. Жазушының ыстық ықыласы қаналған тап жағында. Көркем образдар арқылы: «Адал еңбегінің қызығын көрмей, «адам»! деген ардақты атқа қолы жетпей қиналған адал жандар осылар!» - дейді жазушы. Байдың малын бағып, байлығын көбейтіп жүрген құтты қол жандар жас жазушыға адамгершілік пен ақиқаттың өзіндей көрінеді. Осындай жандарды сүліктей сорып, басын көтертпей езгіге салған үстем тапты автор жиіркенішпен, жек көре суреттейді. Жазушының мақсаты айқын, мүддесі ашық – кімді жақтайтыны, кімді даттайтыны түсінікті. Таптық күресте қажыр-қайрат, ұйымшылдық қажеттілігін суреттеген «Ер Шойын» жинағы тартыстың әлі толастамаған кезінде шыққанын ескерсек, кітаптың әлеуметтік, тәрбиелік мәні ерекше болғанын түсіну қиын емес.Жас қаламгердің шығармаларында кейбір біркелкілікке құрылып, жинақтау сипаты, көркемдік мәнерлеу, тіл шеберлігі жетпей жатқанмен, алғашқы қадамынан-ақ автордың азаматтық белсенділігі, мақсатының айқындығы анықтала түседі. Бірақ Ғ. Мұстафиннің ізденісі жеңіл болды, қиыншылыққа кездеспеді десек, шындықтан ауытқыр едік. Жас кезінде жүйелі білім ала алмаған жазушыға өмір – білім бұлағы, еңбек - өнер шырағы болды. Баяу қалыптасып, жеңіл шығармалар да жазды, бірақ тынымсыз еңбек, іздену, оқу білімді, парасатты, қайраткер жазушыға айналдырды. Жаңа кітаптың қуанышы басылмай жатып, өмірді терең зерттеу қажеттігін түсінген қаламгер Қарағанды қаласындағы қайнаған еңбек майданына (1930)араласып кетеді – үш жыл шахтада жұмыс істейді, жер қазады, токарь мамандығын игереді. «Мен келгенде, - дейді жазушы, - Қарағандыда бес-алты жаман барак қана, 30-40 жұмысшы ғана бар еді. Олар көмірді қайламен қазып, сыртқа темір шелекпен қол бұрау арқылы шығаратын. Шахта дегендері – бір ғана құдық».
Мағынаны тануЕкі жақты күнделік













Ой толғанысБББ кестесі

БағалауБағалау парақшаларымен жұмыс
Үйге тапсырмаОқулықтағы тапсырмаларды орындауКүнделіктеріне жазады


ӘдебиетМұғалімУақыты:Кабинет
Сабақтың тақ.«Дауылдан кейін» романындағы өлеуметтік тартыс
Мақсаты«Дауылдан кейін» романындағы көтерілген мәселелер, өлеуметтік тартыс туралы түсінік
КөрнекілігіӘдебиет оқулығы
Топқа бөлу----------- арқылы топтарға бөлу

Ынтымақтастық атмосферасын қалыптастыру«Мейірімділік» тренингі.- оқушылар «мейірімділік» сөзі туралы өз ойларын айтады- сурет саладыөз ойларын ортаға қорғайды
Сабақтың барысыМұғалімнің іс-әрекетіОқушының іс-әрекеті
Үй тапсырмасын сұрауҚызығушылықты оятуҒабиден Мұстафиннің «Дауылдан кейін» романының сюжеттік құрылымын берерде Аман арқылы сол кездегі елдің жағдайын көрсетеді. Осыдан шығарманың өн бойында Аманның тіршілігі әңгіме болады. «Атылған оқ» бөлімінде Аманның елге жаны ашығыш екенін байқаймыз. Оған «Аманның қабағы салыңқы, ауыр отыр. Столында түтеленген қағаздар көп. Бәрі ауылдан түскен арыздар. Арыз сайын кемі бір қиянат, ұрлық не зорлық бар. Біреуді біреу, көзі тайса, ұрлап, әлі жетсе, зорлап жатқан тәрзді. Аман оқиды да күрсінеді. Биыл күрсінуден көз ашқан жоқ...Жасы жиырма мен отыздың арасында болса да, отыз бен қырықтың арасындағы жігітке ұқсайды». Оның ақылының толысып келе жатқанын әр оқиғаның барысында автор беріп отырады. «Аман ойланып қалды. Қазақта ер құнынан, жесір дауы, жер дауынан үлкен ештеме жоқ. Бұл үшеуі екі адамның ғана емес, екі рулы елдің дауы. Малқар сияқты нәннің қолындағы келінін айрыпы алу, Малқармен қоса, бүкіл сол рудың намысын қоздырады. Одан қорқып совет заңынан теңді, әділет жолынан шығуға Аман қорланады. Елге келіп, мемлекет ісіне тастай береді қазекең. Кеспесе, шешілмейтін ескі түйін. Аман беріп кетпе жігіт емес, жас та болса, қарияша толғанды біраз».Сонымен қатар, оның аңғақұмар қасиеті бар. «Қыс күндері бұнда аңшылар келе алмайды, кереғар. Жылқы қостап шыққан кезде жылқышылар ғана там-тұмдап аңшылық етеді. Аңқұмар Аман: «Қысты күні жылқышылардың қосында жатып, тым құраса, бірере жұма аң аулап қайтар ма еді!...» деп келеді...» Бұл үзінді айтқан ойымызға дәлел болып отыр.Әрі ол өз ортасының білімді адамы. «... «Народный университет на дому» журналдардағы лекцияларды тапжылмай, күн ұзын оқығанда тоймайды, талмайды. Кешке оқуға шам жоқ... Мысалды осы ортаның өзінен алып, өзі шешіп бергенде, жолдастары ұстазындай тыңдап, ұйып қалады...» Міне айғағы.Намысшыл. «Бұл – Аман.  Тұтқында отыр. Қолында - «Народный университет на домудың» бір номері. Қоғамтану лекциясын оқып отыр. Бұрын астық сарайы болған осы кішкентай тұтқын үйге енгізіп жібергенде, ол бір шыңырауға түсіп кеткендей сезінді. Кең даладан келіп, қапас қамауға бірінші рет тұтқиылдан түскен жастың көңілі торға түскен бүркіттей аласұрып, көпке дейін ақыл-ойға ырық бермеді. Тұла бойын намыс кернеп, қызарып, булығып, «жазығым не?» - деген бір сұраққа жауап таба алмай сенделумен болды».«Ұят-ары жоғары жігіт қазір қызарумен қоймай, танауының үсті де тершіді». Бұл автордың Аманның ар-ұятының көркемдігін жеткізіп тұр.«Аман былтыр келгенде, бәрінің басын қосып, былай деген: «... Жатақ болып алдыңдар. Енді үй-қораларынңды түзеп, поселке тәртібіне көше беру креек. Мойынсеріктің пайдалы екенін көрдіңдер. Енді серіктіктің бұдан да пайдалы түріне көшу керек... орталық қор жасаңда. Жұмыс көлігін, өндіріс құралдарын ортаға салыңдар. Сонда еңбек өнімі де, дәулеттерің де арта түседі... Қазына жәрдемі алдымен сендерге беріледі...» Бұл үзіндіден Аманның ұйымдастырғыш қабілетін, сондай-ақ, оның халықты өзіне қарата алатын жан екенін байқаймзы. Тағы да, үзіндіні оқысақ, назар аударатын бір тұсы бар: оның алға ұмтылғысы келетіні, дамып-өркендеу оның тілегі.Міне, осындай Аманның тағы да қыр-сыры көп. Бұл – Ғабиденнің авторлық тұлғасының жемісі. Бір ғана Аманның тағдыры арқылы бүкіл өңірдің хал-ахуалын, ішіндегі талай оқиғаларды бір-бірімен ұштастыра беру де автордың шеберлігі. Аманның көркемдік бейнесін, болмысын осы роман арқылы танысып, білдік.Кестені толтырыңдар



Мағынаны тану

Ой толғанысЕкі жақты күнделік









БағалауБағалау парақшаларымен жұмыс
Үйге тапсырмаОқулықтағы тапсырмаларды орындауКүнделіктеріне жазады


Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Қырықбаева Жанар Жетібайқызы
Жарияланған уақыты:
2020-01-04
Категория:
Кітапханашылар
Бағыты:
Барлығы
Сыныбы:
Барлығы
Тіркеу нөмері:
№ C-1578158817