Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
"ЖҮННІҢ АДАМЗАТ ҮШІН МАҢЫЗЫ, ПАЙДАСЫ"
Материал жайлы қысқаша түсінік: мұғалімдерге арналған
Материалды ашып қарау
Материалдың мәтіндері
1 бет
Батыс Қазақстан облысыАқжайық ауданыБолдырев ауылыБолдырев негізгі жалпы білім беретін мектебі
Т А Қ Ы Р Ы Б Ы:“ЖҮННІҢ АДАМЗАТ ҮШІН МАҢЫЗЫ, ПАЙДАСЫ ”
Орындаған: 9 класс оқушысы Жасқайратова АқжүнісЖетекшісі: Биология пәні мұғаліміР.С.Тлекқабылова

2 бет
ЖҮННІҢ ПАЙДА БОЛУЫ Жүн-қой, ешкі, түйе т.б жануарлардың түгі, жеңіл өнеркәсіптің құнды шикізаты. Жүн талшықтары жылуды аз өткізеді, ылғал тартқыш және берік болады. Ол жіп иіру, мата тоқу, киіз басу, әр түрлі тоқыма бұйымдар жасау үшін пайдаланылады. Қой, ешкі, түйе жүні құнды шикізат болып есептелінеді. Дүние жүзінде қой жүні көп өндіріледі. Қой жүні талшықтарының жуан-жіңішкелігіне, құрылымына қарай бөлінеді. Жүн құрамындағы қылшықтардың ара қатынасы қой тұқымына байланысты әр түрлі болады. Сондықтан қой жүні биязы, биязылау, ұяң және қылшық жүн деп бөлінеді. Биязы жүн талшығының жіңішкелігі 14,2-25мкм, ұзындығы мен ирегі біркелкі болады. Бұл жүннен жоғары сапалы мата тоқылады. Биязылау жүн біркелкі ірілеу жүн мен аралық қылшықтан тұрады.Талшығының жіңішкелігі 25,1-35мкм. Мұндай жүннен трикотаж, жоғары сапалы шұға тоқылады.Ұян жүн құрамында жүннен басқа аралық және майда қылшықтар болады.Ұяң жүннен кілем тоқылады.Қылшық жүннің құрамында қылшық, әсіресе өлі қылшық көп болады. Мұндай жүннен киіз, киіз аяқ киім жасауға пайдаланылады.

3 бет
ЖҮН ЖӘНЕ ОДАН ЖАСАЛАТЫН БҰЙЫМДАРТүйе жүнінен неше түрлі өрмек жіптерін иіріп, шекпен, қап, белбеу, құр, кілем, қоржын сияқтыларды тоқиды. Сол сияқты түйе жүні айыл-құйысқан, өмілдірік, ноқта жасауға және көген, бау-шу есуге өте қолайлы. Түйе жүні көрпеге салуға, шапанға тартуға өте ақсы, жеңіл әрі жылы болады, қылшық шықпайды. «Шуда» деп түйенің мойнындағы, тізесіндегі, екі өркештің үстіндегі салалы қылшық жүндерін атайды. Бұрын қазақтың тон-шалбары, сабасы мен торсығы, көп ыдыстары осы шуда жіппен тілгілген. Шуда жіп «шертер», «керуіш» деп атайды.Қойдың жүнін «жабағы», «күзем жүні», «қозы жүні», «өлі жүн», «шет-пұшпақ» деп бес түрге бөлінеді. Қойдың жабағы жүнінен шидем шапан, күпі күпсек, көпшік, жеңіл байпақ тігеді. Ал күзем жүннен қозы жүнінен киіз басылады, текемет, сырмақ, қалпақ, кебенек, киіз етік, пима киім-кешектер тігіледі. Күзем жүні мен қозы жүні иіруге келмейді, ол киімнің, көрпенің арасына салуға да жарамсыз. Малдың терісінен жұлынып немесе жидітіп алынған жұлма жүнді, қойдың бауырында, пұшпақтарында байланып жүретін жүнді «өлі жүн» деп атайды.Қотанның ортасында түсіп қалған, бұтаның басынан жиналған «шет-пұшпақ» жүн деп аталады. Мұндай жүндер көбінесе арқан-жіп есуге жұмсалады.Ешкі жүнін түбіт, қылшық деп екіге бөледі. Түбіт иіруге, шұлық, қолғап, шәлі сияқты жеңіл әрі жылы киімдерді тоқуға тиімді. Ал қылшықтан арқан-жіп есуге жұмсалады.

4 бет









5 бет
ЖҮННЕН ЖАСАЛҒАН БҰЙЫМДАРДЫҢ ДЕНСАУЛЫҚҚА ПАЙДАСЫ 1. Киізді қой жүнінен жасаймыз ғой, ал қой жүнінің жылу реттейтін қасиеті бар. Дәрігерлердің пікірінше, құрғақ жылу суық тигенде бірден-бір ем. 2. Жүннен жасалған киімдер мен бұйымдар жараның тез жазылуына, сынықтың тез бітуіне көмектеседі. 3. Қой жүнінде ланолин деген табиғи май болады. Ал ланолин-бағалы өнім, ол түрлі майлар мен кремдердің негізі ретінде қолданылады. Ланолин 35-37 градус температурада ериді, әрі теріге тез сіңеді. Бұлшық етке, тамырларға, омыртқаға, тыныс алу жүйесіне оң әсер етіп, қан айналысын жақсартады. 4. Жүннің емдік қасиеті бар. Мәселен, ит жүнінен тоқылған киімді ревматизммен ауырған науқастар кисе, пайдалы. Тіпті, ертеде адамдар бастарын шарқатпен таңып, сол арқылы тіс немесе бас ауруларынан айыққан деседі. Жүннен жасалған бұйымдар, әсіресе, ревматизм, остеохондроз және радикулитпен ауыратын науқастарға ұсынылатын болған. 5.Киіз ұлтарақтары қан айналымды реттеп, аяқтың шаршағандығы мен ауырғандығын басады, суық тию мен түрлі аурулардың алдын алады. 6. Сондықтан киізден, анығы, жүннен жасалған киімдер тері астындағы қан айналысын жақсартады, адам терісінің қартаюын тежейді. 

6 бет
ЖІПТІҢ ШЫҒУ ТАРИХЫ. Ж І П-қысқа талшықтардан ширатылған, мата және трикотаж тоқуға, киім, кесте, т.б. тігуге, арқан есуге, т.б. пайдаланылатын жеңіл  өнеркәсіп өнімі. Жіп біртектес талшықтан (мыс., мақта талшығы, зығыр талшығы) немесе әр түрлі талшықтан (мыс, жүн мен вискоз штапелі талшықтарынан) иірілуі мүмкін. Жіптің ең басты сапалық сипаттамасы – жіңіш-келілігі (нөмірі) мен механикалық қасиеттері (беріктігі, созылымдылығы, ширағыштығы, тазалығы т.б.). Өндіру тәсіліне қарай тарақтап иірілген жіп, иіру машинасында әзірленген жіп болып бөлінеді. АЛҒАШҚЫ КЕЗДЕ ҚОЛМЕН ЖІП ИІРУ ТӘСІЛДЕРІ Қолмен жіп иіру неолит дәуірінен белгілі. Алғаш жіп иіру құралы ретінде талшық түтетін қол тарақ пен қол ұршық пайдаланылды. Келе-келе адамзат ұршықты доңғалақ арқылы айналдыру тәсілін, бір мезгілде шүйкелейтін және иіретін құралды ойлап тапты. Қазақ қолөнершілері тоқу ісіне көбінесе жүннен иірілген жіптерді пайдаланған. Ондай жіптер түйе мен қой жүнінен, ешкінің түбітінен иірілетін. Мұндай жіптер таза, жұмсақ, әрі төзімді, созылмалы да әдемі. Иіруге арналған жүнді әбден тазартып жуады, кепкен соң қолмен майдалап түтеді. Түтілген жүн қыл-қыбыр, шөп-шаламынан тазарып, ұйысқаны жазылып, жұп-жұмсақ үлпілдеп тұрады.

7 бет
ЖҮННЕН ЖАСАЛАТЫн БҰЙЫМДАРАРҚАНДАР: ат арқан, белдеу арқан, жел арқан, желі арқан, қом арқан, қос арқан, матау арқан, сүйретпе арқан, тарту арқан. ТӨСЕНІШТЕР: алаша, бөстек, кілем. ЖІПТЕР: бас жіп, бауыр жіп, бұғалық жіп, жан жіп, керме жіп, күрде жіп, ноқта жіп, өре жіп, тең жіп, тұсау жіп, тізе жіп, үзеңгі жіп. КИІЗ ҮЙ ЖАБДЫҚТАРЫ: ақ басқұр, ала басқұр, бас бағу, босаға, дөдеге, кереге бау, таңғыш, түндік бау, уық бау, үзік бау. КИІМ-КЕШЕКТЕР: жабағы күпі, жадағай шапан, жүн қолғап, жүн шұлық, мойынша, түйе жүн, далбағай, түйе жүн кеудеше, шекпен, шидем шекпен. МАЛ ӘБЗЕЛДЕРІ: айыл, асмалдық, бұйда, жел бұйда, жүген, құр айыл, ноқта, түйе ноқта, шылбыр. КИІЗ ҮЙ ЖАБДЫҚТАРЫ: дорба, қанар қап, қап, қоржын.

8 бет
ЖІП ИІРУДІҢ ҚҰРАЛДАРЫ Жіп иірудің екі түрлі құралы бар. Біріншісі-ұршық. Екіншісі-аяқпен айналдыратын жіп иіруіш. Ұршықпен жүн иірудің де екі түрлі әдісі бар. Біріншісі-шүйкені сол қолдың сыртына іліп қойып иіру, Екіншісі-шүйкені жоғары (үйдің қабырғасына, сәкіге, керегеге және т.с.с.) іліп қойып иіру. Екеуінде де иіруші шебердің созу, оны мұрындыққа іліп, иіріліп келе жатқан жіпті буылдықсыз біркелкі етіп сыптығырлай отыруын, саусақтарының шебер, ширақ қимылдауын керек етеді. Иіріп келе жатқан жіп үзіліп кетсе, оны шүйкенің үлпілдек ұшымен жалғастырады. Егер оның біраз жері жуандап кетсе, не жіңішкерсе онда оны тарқатып қайта иіру қиын. Сондықтан жіптің ондай жерін үзіп тастап, тегіс жерінен қайта жалғап иірген дұрыс. Шұлық,  ұйық, қолғап, шарф, шәлі жіптері өрмек, шуда жіптері сияқты өте пысық иірілмейді. Өйткені бұлай иірілген жіп тоқуға бөгет жасайды, ал тоқылып шыққан заттар өте дөрекі және тықыр болып шығады. Қолғап пен ұйықты кейде мықты болу үшін екі қабатталған жіппен тоқиды. Бірақ мұндайда екі жіпті қосып, қатты ширатудың қажеті жоқ. Тоқуға арналып иірілген жіп домалақтанып жиналады.

9 бет
ЖІП ИІРУДІ МЕХАНИКАЛАНДЫРУ. Жіп иіруді механикаландыру 1770-80 жылдары Еуропада басталды. Техниканың кемелдене түсуіне байланысты түту, шүйкелеу, тегістеу процестері де механикаландырыла бастады. Жіп иіру-тоқыма өнеркәсібінің негізгі өндірісінің бірі. Өңделетін талшықтың қасиетіне және алынатын жіп сапасына қарай жіп иірудің әр түрлі жүйелері пайдаланылады. Тарау тәсіліне қарай иірудің негізгі 4 жүйесі бар: 1) кард жүйесінде тарауыш машинада ғана таралған мақта, зығыр, шелқабық талшықтарынан, кейде жүннен төмен және орта нөмірлі жіп алынады; 2)тарақтап иіру жүйесінде тарауыш машина да, тарақтап түту машинасы да пайдаланылады. Ұзынынан тегістелген жүн және ұзын талшықты мақтадан жоғары нөмірлі және аса жоғары сапалы жіп алынады; 3) түту жүйесінде талшық таралмайды, тек қылшықтан ажыратылады. Жүннің, зығырдың, жібек қалдығының ең ұзын талшығын өңдеу үшін қолданылады; 4)аппаратты жүйеде тегістеу кареткамен жалғастырылған 2-3 тарауыш машина бірден қолданылады да, төмен нөмірлі үлпілдек жіп алынады. Талшық түріне қарай жіп иіру мақта иіру, жүн иіру, жібек иіру, зығыр иіру, т. б. болып бөлінеді. Әр алуан талшықты жіп иіру үшін өңделетін талшықтың қасиетіне қарай әр түрлі машиналармен өңдеудің түрлі тәсілдері пайдаланылады.

10 бет
Н а з а р л а р ы ң ы з ғ ар а х м е т

Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Жасқайратова Ақжүніс Сатқанқызы 8 класс оқушысы
Жарияланған уақыты:
2019-07-28
Категория:
Биология
Бағыты:
Барлығы
Сыныбы:
Барлығы
Тіркеу нөмері:
№ C-1564348222
2222
333
444
555
666
7
888
999