Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

САЛТ-ДӘСТҮРДІҢ БАЛА ТӘРБИЕСІНДЕГІ РӨЛІ
Материал жайлы қысқаша түсінік: САЛТ-ДӘСТҮРДІҢ БАЛА ТӘРБИЕСІНДЕГІ РӨЛІН АНЫҚТАУ АРҚЫЛЫ БҮГІНГІ ТАҢДАҒЫ САЛТ-ДӘСТҮР ТУРАЛЫ НЕГІЗГІ МӘСЕЛЕЛЕРДІ ТАЛҚЫЛАУ
Материалды ашып қарау
ӘОЖ 316.362.1
Шуршитбай М.
С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
Өскемен қ., Қазақстан Республикасы
САЛТ-ДӘСТҮРДІҢ БАЛА ТӘРБИЕСІНДЕГІ РӨЛІ
Менің қарастырып жатқан мақаладағы тақырыбым қазіргі таңда да, ата-бабаларымыздың кезінде де үлкен жауапкершілікке ие болған. Қай заманда, қай қоғамда болсын алдында тұрған ең басты міндеттердің бірі – болашақ ұрпағын тәрбиелеу. Жан – жақты жетілген, ақыл парасаты мен мәдениеті мол, саналы ұрпақ тәрбиелеуде әр халықтың салт – дәстүрінен дамуындағы бағалы байлықтың нәрін біртіндеп сіңіру арқылы ғана жүзеге асыруға болады. Бүгінгі таңда мектепте оқып жатқан жас ұрпақты елжандылыққа тәрбиелейтін тағылымды тәлім-ұлттық рухта тәрбиелеу мен оқыту. Халқымыздың ұлттық мұрасын оқу – тәрбие ісімен сабақтастыру басты парызымыз. Балаларды қазақ халқының жеті ата шежіресі мен дастархан дәстүрлері арқылы тәрбиелеудің тұлғалық шарты – тәрбиенің оқушы тұлғасына (қолдау, қорғау, сенім көрсету, құрметтеу) бағыттылығы мен жас ерекшеліктерін ескеріп, оның дамуы мен әлеуметтік қалыптасуына жағдай жасауымыз қажет. Сондай-ақ, салт – дәстүр халықтың білгілі бір әдет – ғұрыптары мен байланысты туады. Салтқа қысқаша түсінік бере өтсек, ол халықтың кәсіп, сенім, тіршілігіне байланысты қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отыратын дәстүрдің бір түрі. Ал ұлттық дәстүр – ол тарих барысында қалыптасып ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып отыратын әдет-ғұрыптар, салт-сана, қоғамдық тәртіп, заң, мінез-құлық қалыптары. Мысалы, бала тәрбиесімен байланысты: шілдехана өткізу, сүйінші сұрау, балаға ат қою, бесікке салу бұл дегеніміз – баланы алғашқы бөлеу, үлгілі ұрпақ өсірген қадірменді әйелге тапсырылады. Сосын бесікті отпен аластап, баланы бөлейді, иткөйлек - бұл сәбидің қырқынан шығарылғанша киген көйлегі, тұсау кесу, атқа мінгізу, сүндетке отырғызу тойлары - сәрсенбінің сәтті күні ауыл молдасы баланы сүндетке отырғызады және т.б. сол сияқты салт – дәстүрлер қазақ халқында ежелден келе жатқан дәстүр. Қазақ отбасындағы салт – дәстүрлер мен әдет-ғұрыптардың балаларда ұнамды қасиеттерді қалыптастыруға ықпалын, кез-келген тәрбие ең алдымен отбасынан бастау алып, бүкіл әлемге тарайтынын дәлелдейді. [1]
Діні мен дәстүрінің құндылықтарын бойына сіңіріп өскен ұрпақтың жат ағымдардың жетегіне еріп, әдепсіз әрекеттерге бой алдырмайтыны ақиқат. Қандай да бір жaт ағымның жетегінде кетіп қалмауы үшін бірінші ол қазақи болып жетілуі, тұлға бойында қазақтық болуы керек. Қазақтың салт-дәстүрін бойына терең сіңірген бала басқа ағымдардың жетегіне ілесіп кетпейді. Олай болса ұрпақ тәрбиесінде ежелден қалыптасқан халқымыздың жақсы дәстүрлерін оқып үйрену, өнеге тұту, жас ұрпақты ізгішілікке баулу әрдайым басты назарда ұсталуы тиіс. Бірақ, өкінішке орай, соңғы кездері қоғамда жастар арсындағы суицидтің артуы, қыздардың кәмелет жасына жетпей ана атанып, жасанды түсік жасатуы, тапқан сәбиін шімірікпестен далаға тастап, өлімге қиюы, өзін мәпелеп өсірген ата-анасын кәпір санап, өз үйінен безінуі секілді небір азғындық әрекеттер көбейіп келеді. Дәстүрімізге жат, дінімізге қайшы мұндай жүгенсіз әрекеттердің артуына не себеп, кім кінәлі? Басты себептерінің бірі қазіргі таңдағы теледидар бетін ділімізге, дініміз бен салт-дәстүрімізге жат батыс пен өзге де елдердің тартымды етіп түсірілген мультфилмдері мен телесериалдары жаулап алған десек те болады. Ғаламтордағы адамды жауыздыққа, жабайылыққа, қатігездікке баулитын ойындар әлеміне еніп, әлеуметтік желілердегі адамгершілікке жат, анайы бейнематериалдарды кедергісіз тамашалайды. Осыдан келіп өзінше бір виртулды әлемде өмір сүріп, өзі қалаған тамаша өмірді қиялына енгізіп, шынайы өмірдің қағидаларын қабылдамайтын, тұрмыстық қиыншылықтарға төзімсіз ұрпаққа айналады. Соның салдарынан қоғамда суицид, нашақорлық, жезөкшелік секілді дерттер асқынып, тасбауыр, жетесіз балалардың саны көбейеді. Ал, өз ата-анасынан, жылы ұясынан безінудің басты себебі ретінде ел ішіне дендеп кірген теріс пиғылды діни ағымдардың жастарға тигізіп отырған ықпалын айтуға болады. Ата-ананы баласынан, ағайынды бауырынан айырып, шетін көзқарастарын сіңіруді көздейтін мұндай ағымдар әсіресе әлі дүниетанымы толық қалыптасып үлгермеген, санасы енді ғана жетіліп келе жатқан жас ұрпақтың санасында кері түсінік қалыптастыруға ықпал ететіні сөзсіз. Дәстүрлі емес діни ағымның ықпалына түскен баланың бойында бірқатар өзгерістер пайда болып, уақыт өте келе мүлде басқа адам кейпіне кіреді. Мұндай ағымдардың көздегені – мұсылман үмбетін ыдыратып, өскелең ұрпақты ұлттық құндылығы мен санасынан айыру, еліне, жерінен, ата-анасынан, туыстарынан, қоршаған ортасынан ажырату. Осындай адамгершілікке, салтымыз бен дәстүрімізге жат, дінімізге қайшы әрекеттерден, ұлтымыздың табиғатына кереғар түсініктерден жас ұрпақты, жаңа буынды қалай арашалауға болады? Оларға қандай тәрбие беру керек. Қазақ тарихында болмаған мұндай олқылықтардың орын алуына өз ана тілін, ата тарихын, асыл дінін, ғасырлар бойы білмегендік себеп болып отыр. Ұлттық құндылықтарымыз бен төл мәдениетіміздің, салт-дәстүріміздің ұмыт бола бастауынан адами қасиеттеріміз де аяққа тапталып жатқанын жасыра алмаймыз. Көрнекті қоғам қайраткері Мұстафа Шоқай Ұлттық мәдениеттен жұрдай рухта тәрбиеленген ұрпақтан халқымыздың қажеті мен мүддесін жоқтайтын пайдалы азамат шықпайды деген екен. Демек, ұлттық тәрбие – біздің ұрпақтан-ұрпаққа мұра етіп тапсыратын асыл қазынамыз...
Қазақ – рухани зор байлыққа ие халық. Ата-бабаларымыздың күнделікті өмірде қолданып келген әр мақал-мәтелі, нақыл сөзі, тыйым сөздері әлі күнге тәрбиенің бастау бұлағы болып келеді. Әр халықтың өзіндік салт-дәстүрі арқылы сол халықтың рухани, мәдени және адамгершілік қарым-қатынасы қалыптасады. Жаңа өмірдің есігін ашқан нәресте өмірге келгеннен кейін құлағына азан шақырып, ат қоюдан бастап, шілдехана, тұсау кесер батасы, сүндеттеу рәсімі сияқты салт-дәстүрлердің барлығы да баланың ой-санасын жетілдіріп, жеке тұлға болып өмірінің соңына дейін жалғасатын қазақы әдет-ғұрыптардың бәрі исламнан бастау алады. Бала тәрбиесі бесіктен басталып, бесік жыры, жыр-дастандар, әңгіме-хикаялар арқылы беріліп, баланың жастайынан тіршілікке, кәсіпке бейім болып өсуіне үлкен септігін тигізген. Бұл туралы зерттеуші ғалым Д.Ж.Айдаров Діл және дәстүр атты еңбегінде салт-дәстүр, әдет-ғұрып түсініктерінің қазақтың фольклорында, ауыз әдебиетінде, шежірелерінде, батырлық жырларында, қазіргі әдебиет пен өнерде, жалпы ұлттық танымында ерекше орын алатын ұғымдар екенін айтып, оларды қазақ халқымен ғасырлар бойы бірге жасасып келе жатқан, адам тәрбиесінің, әсіресе бала тәрбиесінің қағидалары мен ережелер деп санаған. Сондықтан біздің басты міндетіміз – бала тәрбиелеу барысында қазақтың ұлттық салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының рухани күш екенін сезіне отырып, оларды пайдалану арқылы болашақ ұрпақты адамгершілік қасиеттерге баулу. Ұлттық құндылықтардың жалғасып, рухани-мәдени өмірдің қалыптасуында дін мен қазақы салт-дәстүрдің сабақтастығы маңызды рөл атқарады. [2]
Басқа халықтар сияқты қазақ елінің де ұрпақ тәрбиелеуде мол тәжірибесі, жиған-тергені, озық ойлары мен өзіндік ерекшеліктері бар. Осындай мол мұраның дәнегін мәпелеп екпейінше жастарды ізгілік пен парасаттылықта тәрбиелеу мүмкін емес. Халықтың жазбаша жазылмаған, ұрпақ есінде мәңгілікке сақталып, бір ұрпақтан бір ұрпаққа ауызша жалғасып келген нақыл – өсиет, өнеге қағида болып таралып келген тәлім – тәрбие тағылымының бай мұрасы бар. [3]
Өз тіршілігінің сан ғасырлық тарихының ішінде қазақ халқы тәрбие саласында мол тәжірибе жинақтады. Оның негізінде белгілі әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер қалыптасты. Әдет-ғұрыптар, философ Н.С.Сарсенбаевтың сөзімен толықтыра айтқанда, адамдардың қоғамдық мінез-құлқының, олардың өмірі мен тұрмыс салтының тарихи нормалары, олар ұрпақтан ұрпаққа беріліп, қоғамдық пікірдің арқасында сақталады. Халықтың әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер адамдардың өндірістік қызметі процесінде өмір қажеттерінен пайда болады. Оларда сол халықтың тек өзіне ғана тән ұлттық "мөрі мен әдебиетінің жасампаз, шығармашылық тәжірибесі, тәрбие саласындағы орнықты қағидалары, принциптері, мінез-құлық нормалары, әдіс-тәсілдері, амал-жолдары топтастырылып бейнеленген. Осы орайда Сарсенбаевтың Ұлттық өнер мен әдебиетке психикалық құрылым мен ұлттық сипат ұлттық мәдениетінің өзіндік сипаттары, белгілері мен ерекшеліктері түрінде көрінеді, олар көбіне ұлттық әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер түрлерінде тұлғаланып көрінеді...
Әрбір ұрпақ өз көзі мен өткеннің талаптары, объективті факторлар негізінде жеткіншек ұрпақты өмірге даярлап, оны ата-бабалар дәстүрінде өмірде жинақталған тәжірибе негізінде тәрбиелей отырып, оларды мүмкіндігінше терең игере түсінуі керек. Тарихи этнографиялық кездерді және ауызекі халық шығармашылығын зерттеу, осы мәселе жөніндегі зерттеулермен танысу, халықтың салт-дәстүрлеріне талдау жасау, қазақ халқы тәрбие процесінде балаларға ізгі көзқарас, балалар мен қыздар тәрбиесіне саралап қарау, жас ерекшеліктерін ескеріп отыру, ойын-сауық, еңбек процесінде әртүрлі әдіс-тәсілдерді пайдалану, ұлттық мәдениетке, ана тіліне, туған жерге аялап қарау, балаларды еңбекке, өнерге, қолөнерге, әдеп мәдениетіне ерте баулу секілді мәселелерге аса көңіл бөліп отырған деп қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Ұрпақ тәрбиесі келешек қоғам қамын ойлау болып табылады. Ал ұрпақты жан-жақты келбетті етіп өсіруде халықтың салт-дәстүрлердің тәлім тәрбиелік, білім таныстылық ролі орасан зор. Өзге халықтар сияқты қазақ елінің ұрпақ тәрбиесі жөнінде атам заманнан бері жиып-терген мол тәжірибесі бар. Отанын сүюшілік ең асыл қасиеттерін жас ұрпаққа күнделікті тұрмыста үнемі үйретіп, қаны мен жанына сіңіріп келеді. Адамның жарық дүниеге келген күннен бастап оның есейіп, о дүниеге аттанып кеткенге дейінгі өмірі мен іс – әрекеті, басқалармен қарым-қатынасы атаулының барлығы салт-дәстүрден өзекті орын алып, адамның дүниеге көзқарасын қалыптастыратын тәрбие мектебі болып табылады.
Әр халықтың өзіндік ерекшелігіне, салт-дәстүрлеріне байланысты бала тәрбиесінде бесіктің алатын орны маңызды. Төрінде бесік тұрса, төре де басын иеді, - дейді қазақ. Қазақ ұлттық этнология саласына тән – қазақ халқының салт-дәстүрі болып табылады. Бесік – қазақ қауымы үшін аса қастерлі, қасиетті мүлік. Оны адами өмірдің бастапқы ұясы деп біледі. Көшпелі ғұмыр кешкен бабаларымыздан қалған қасиетті мұра. [4]
Халқымыздың ежелден желісі үзілмей жеткен көне салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыптары рухани, мәдени және адамгершілік дүниеміздегі қымбат қазыналарымыздың бірі. Өскелең ұрпақ өз елінің тарихын, тілін, дінін, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын білуі шарт. Бала тәрбиесі тек мектеп қабырғасында ғана берілмейтіні анық, ананың бесік жырынан бастап, адамның жер қойнына берілгенге дейінгі өзі көріп білген салт-дәстүрлер барлығы да адамның дүниетанымын қалыптастыратын өмір сабақтары. Халық тәрбиені балаға ана құрсағында жатқаннан бастайды. Оған куә іштегі сәбидің уақытында дүниеге келуі үшін үлкен аналар түрлі ырымдар жасайды. Осыған орай, шілдехана- сәби дүниеге келген соң бір жеті бойы ана мен баланың жағдайын жасайды. [5]
Сонымен, қорыта келе, әрбір ұлттың ұлттық қасиеттері ұлттық тәрбиеге байланысты дамып қалыптасады. Қазақ халқының аса бай ұлттық әдебиеті, қайырымды, әдепті салт-дәстүрлері оның этностық ерекшеліктерін көрсетеді де, ол жеке тұлғалардың ұлттық қасиеттерін қалыптастырады. Халықтың салт-дәстүрлері, рәсімдер мен жөн жоралғылар, рәміздер, ырымдар мен тыйымдар, түрлі сенімдер арқылы өмірде қолданыс тауып келеді. Оның бәрі дамып, толысып, жаңарып отырады. Халықтың игі мәдени дәстүрлері олар: ізеттілік, қайырымдылық, мейірімділік, қонақ жайлылық, имандылық, иманжүзділік — барлық мәдени үлгі-өнегелі іс-әрекеттер қазақ халқында көрініс табады.



ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Г.Е.Есқайырова Ұрпақ тәрбиесіндегі халықтық педагогиканың ролі. [Электрондық ресурс] sabaq.kz/ұрпақ-тәрбиесіндегі-халықтық-педаго/
2. Ж.Қ.Теңлібаева Бала тәрбиесіндегі салт-дәстүрдің орны. [Электрондық ресурс] arhar.kz/4091/bala-t-rbiesindegi-salt-d-rdi-orny
3. Р.Ж.Тлеуова Бала тәрбиесіндегі халық педагогикасының тәрбиелік мәні. [Электрондық ресурс] bilim-all.kz
4. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының тәрбиелік мәні. [Электрондық ресурс] stud.kz
5. Г.Т. Айжарикова Тәрбие басы – тал бесік. [Электрондық ресурс] sabaktar.kz

Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Шуршитбай Майра Шуршитбайқызы
Жарияланған уақыты:
2018-12-25
Категория:
Мадениеттану
Бағыты:
Мақала
Сыныбы:
Басқа
Тіркеу нөмері:
№ C-1545704841