Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
Этнолингвистикалық зерттеулердің бағыттары
Материал жайлы қысқаша түсінік: ғылыми жұмыспен айналысатын оқушыларға пайдасы тиюі мүмкін
Материалды ашып қарау
Этнолингвистикалық зерттеулердің бағыттары "Основы этнолингвистики" [1,25] атты еңбектің авторы М.М.Копыленко өзінің бұл зерттеу жұмысында этимологиялық, диалектологиялық және этносты тіл деп шартты түрде үш бағытын атап, олардың зерттеу нысанын жан-жақты талдап, тиянақтап көрсетіп береді. Автор этнолингвистиканың зерттеу нысаны көбіне «этномәдени» деп аталатын лексика мен фразеология шеңберінде ғана қарастырылатынын айта келіп, ғалым оның зерттеу аясы кең, оған этнос ерекшелігін, ұлттық ділді көрсететін барлық факторлар енеді деген пікір айтады. Лексика мен фразеологияда этнос ерекшелігі анығырақ көрінетін зерттеулердің молдығымен қоса этнолингвистика ғылымы қарастыратын көптеген жаңа бағыттар дамып жетілуде. Зерттеушілер тілдердің қоғамдағы қызметіне, этникалық сипатына, халықтың ұлттық мәдениетінің кейбір фактілерін суреттеуге, тілдің шығу тарихына үңіліп, көне тілдерді қалпына келтіруге және т.б. мәселелерге қызығушылық танытып отырғанын және осы орайда жаңа бағыттардың дамығанын соңғы жылдарда жарық көрген көптеген еңбектерден көруге болады. Ғалым ұсынған үш бағыттан басқа, когнитивті бағыттағы этнолингвистика, коммуникативті бағыттағы этнолингвистика, универсалды этнолингвистика, структуралық этнолингвистика, тарихи этнолингвистика т.б. бағыттары дүниежүзінде қарқынды дамып келуде. Ғалымдар «этнос пен этнос тілі» негізінде этнолингвистика қалыптасты деп пікір айтқандарымен де, олардың өзара байланысын айқындауға келгенде бір жерден шыға алмай, бірізді ғылыми теория болмаған соң, бұл бағыттар әр түрлі елде өзінше даму үстінде. Бастапқыдағы американдық дәстүрдегі этнолингвистика соңғы кездерде когнитивті бағыттағы этнолингвистика деп аталуда. Америка үнділерінің жазу дәстүрі жоқтығына қарамастан, олардың күнделікті тіршіліктегі мәтіндері мен фольклорлық шығармаларының мәтіндерін жазып алу, табылған материалдарды саралау керек болды. Сондықтан әр түрлі тілдер типінің ерекшелігін және әр түрлі тілдердің тілдік мәліметтерін, адам тілдерінің ортақ қасиеттеріне сүйене отырып зерттейтін сипаттау әдістері мен принциптерін іздеуден пайда болған этнолингвистика ғылымы адамның тілдік қабілеті тура біткен жалпыға ортақ па, немесе бір мәдениеттің шындық көрінісінің іске асырылуы ма деген сұрақпен айналысып, адамды қоршаған орта, халықтың мәдени, әлеуметтік, діни көзқарасы тілде қандай формада көрініс табатынын қарастырады. Когнитивті бағыттағы этнолингвистика екі түрлі бағытқа бөлінеді:
  • Релятивистік бағыт;
  • Лингвистикалық қатыстық;
  • Релятивистік бағытта сөйлеушінің дүниені түсінуі, танып-білуі, өзі байқаған реалды, яғни шындық, шынайы дүниенің қоршаған ортамен өзара тығыз байланысы сөз етіледі. Лингвистикалық қатыстық - тілдердегі лингвистикалық грамматикалық ерекшеліктердің сөйлеушінің түсінуіне түбегейлі әсер етуі. Бұл бағыт этнолингвистиканың негізін салушы ғалымдар Ф.Баостың, Э.Сепирдің, Б.Уорфтың еңбектерінде қалыптасқан пікір. Лингвистикалық қатыстық – тілдердегі лингвистикалық грамматикалық ерекшеліктің сөйлеушінің дүниені түсінуіне әсер етуі. Коммуникативті бағыттағы этнолингвистика бір этникалық немесе әлеуметтік топқа тілдік қарым-қатынастың қандай түрі мен тәсілі тән деген сұрақпен айналысады. Коммуникативті бағыттағы зерттеулер «сөз этнографиясы», «сөз коммуникациясы» атты бағыттарды қарастыруда маңызды нәтижелерге жетуде. Бұл бағыттардың шеңберінде этникалық немесе әлеуметтік топтарда қабылданған тілдік модельдер зерттеледі [4,19]. Сонымен қатар коммуникативті бағыттағы этнолингвистика тіл мәдениетінің нормаларынан басқа кейбір салтқа айналған тілдік жағдайларды зерттейді. Мысалы, сауда немесе іскерлік келісімдердегі, диссертация қорғаудағы т.б. жағдайлар. Тарихи этнолингвистика көне тілдік элементтерді, белгілі бір ұлттың тарихын, наным-сенімдерін, әдет-ғұрпын, көне ауыз әдебиетін т.б. зерттеу нысаны болып табылады. Сондай-ақ шығу тегіне сүйене отырып, оның басқа тілдермен туыстастығын зерттейді.

    ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ



    1. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. – Алматы: Из-во Евразия, 1995. -176 c.2. Жанпейісов Е. Этнолингвистика // Ана тілі, N3. 1994. – 7 б.3. Қайдаров Ә.Т. Тарихи лексикология және этнолингвистика // Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері. - Алматы, 1988.4. Атаханова Р.К. Туыс емес тілдердегі мақал-мәтелдердің этнолингвистикалық сипаттамасы. Алматы, 2005,10-бет.

    Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Нурмаганбетова Гулнар Смагуловна
    Жарияланған уақыты:
    2019-03-30
    Категория:
    Қосымша білім беру
    Бағыты:
    Мақала
    Сыныбы:
    11 сынып
    Тіркеу нөмері:
    № C-1553928191
    2222
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999