Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
Мата атауларының аталымдық сипаты
Материал жайлы қысқаша түсінік: өздік жұмыс жасаушыларға пайдас тиюі мүмкін
Материалды ашып қарау
Мата атауларының аталымдық сипатыҚазіргі тіл білімінде лексикалық номинацияның негізгі шарты болып саналатын таңбалау гносеологиялық және лингвистикалық тұрғыда қарастырылып жүр. Қазіргі лингвистикалық еңбектерде тілдік таңбалау кеңінен сөз болып, қандай бірліктері белгі ретінде қолданылады, сөзді белгі деп тануға бола ма т.б. сияқты көптеген теориялық мәселе әлі де зерттеуді қажет етеді. Осының ішінде өзекті мәселе болып тұрғаны бастапқы номинацияның сөзге айналу процесі қалай болады және ол таңбаланумен байланысты ма? – деген сұрақ. Лексикадағы алғашқы аталымды (номинация) арнайы зерттеген А.А.Уфимцева: «Белгі жасау – лексикалық номинацияның негізгі шарты», сондықтан «тілдік таңбалау дегеніміз – лингвосемиотикалық тәсіл негізінде табиғатқа лексикалық бірліктер арқылы атау беру» деп санайды да, былайша жіктейді:
  • Табиғи тіл, яғни заттардың бастапқы қолданыстағы аталуы, немесе номинативті тәсіл және предикативтік бірліктер (екінші мағына);
  • Қоршаған ортаны мағынасы мен ерекшелігіне қарай күрделі материалды – идеалдық түсінікпен айтатын адами тіл;
  • Іс-әрекеті екінші сигналды жүйемен белгілейтін негізгі психо-физиологиялық репрезентация.
  • «Ойлау – тіл – тіршілік», «тіл – еңбек – қоғам» сияқты шынайы өмірдің танымына сүйенген гносеологиялық мәселелер негізіндегі лексикалық бірліктердің ономасиолоиялық аспектісін талдау сол шынайы тіршілікпен тығыз байланысты екендігі сөзсіз.Ол талас негізгі үш мәселеде тоғысады:
  • Адам тілі мен таным қатынасы;
  • Атау мен аталған заттың сәйкестігі;
  • Аталып отырған заттың сол қоғам мүшелерінің тұрмыстық
  • санасында бейнеленуі, қолданылуы [13,7-9].Аталым теориясында зерттеушілер арасында мағына мен ішкі пішіннің байланысын зерттеу теориялық және қолданбалы аспектілер тұрғысынан қызығушылық тудырғаны даусыз.«Аталым қағидасы бойынша, әрбір тілдің өзіндік негізі шарты саналатын адам санасындағы әлем бейнесі – аталымдық зат пен ұғым бір мағынада тілдік таңбамен сәйкес келеді. Ұғым арқылы сөздің мағынасы мен мәні танылады. Ұғым таным негізінде айқындалады десек, ал оның нақты көрінісі атау (таңба) арқылы жүзеге асады. Таңбалар – сөздің сыртқы тұлғасы, жамылғышы, ал оның ішкі сипаты мазмұн межесінде көрінеді» [14,28]. Тіл біліміндегі лексикалық тұжырымдамалардың бірі таңба теориясының негізін салушы – В.Гумбольдт. Себебі ол өзінің зерттеуінде «тіл – бір мезгілде әрі бейне, әрі таңба» - дейді, ал «сөз – жеке ұғымның таңбасы» [15,92] – деп санайды.Осы анықтамаға лингвистикалық тұрғыда А.А.Уфимцева төмендегідей түсінік берді: «Фонемалар арқылы жүйеленген немесе белгілі бір ортақ түсінік қалыптастыратын қолданыс кезінде бастапқы мағынасынан тыс екінші бір мағынаға ие бола алатын лексикалық бірліктер деуге болады» [13,10].Сонымен атау тілді қалай таңбаланады? Адам санасымен айқындалынатын шындықтың адам санасында барлық заттанушы элементтері тілдік таңбалауға қол жеткізеді. Таңба пішіні немесе Ф. Де Соссюр атап көрсеткендей, «мағыналық» екі түрлі салада: материалдық және идеалдықта қолданылады. Материалдық, яғни сөздің дыбыстық құрамы, оның идеялық мазмұнымен ұштасқанда ғана белгілі бір мәнге ие болады. Демек, таңбаның немесе сөздің материалдық және идеалдық қолданыстары бірлікте болғанда ғана нақтылы нәтиже болады. Сөйлеу кезінде сөздің материалдық мағынасы тыңдаушының құлағына дыбыстар арқылы жетіп, оның санасында ол сөздер туралы қалыптасқан ұғымның көмегімен бейнеленіп белгілі бір сигналдар арқылы миға жеткеннен кейін бар айтылған сөзге тән символдар нақтылы түсінік қалыптастырады.Дегенмен де бастапқыда пайдалану арқылы санамызға еніп, тіршілікте қолданысқа түскен таңбалардың сыртқы пішіні үлкен рөл атқаратынын айтып кеткен жөн. Сөздің белгісі жасалып, әлеуметтік ортада қабылданып, мыңдаған жылдар бойы бізбен қатар өмір сүріп, инварианттық негізге айналғандықтан оның синхронды әрі тарихи маңызы зор. Мағынаға ие болу – тілдік таңбаның пайда болуының екінші шарты. Демек, сөздік таңбаның биматериалдығы оның екінші спецификалық белгісі болып табылады.Қандай да бір зат атауының пайда болуын немесе адам тәжірибесінен тыс болуын елестету мүмкін емес. Тілдік таңба туралы Л.О.Резников мынадай пікір білдіреді: «Тілдік таңба қоғам қажеттілігінен туған, жүйелелік сипаты бар белгілі мақсатқа сай қоғамның әрбір мүшесі саналы түрде қолдана алатын, сигналдық қана емес, сонымен бірге бір мезетте сигнификативтік /мағына ажыратушылық/ қызметте атқара алатын, шындық өмірдің қорытылған бейнесін жинақтай алатын құрал» [16,143]. Этностың ақиқат өмірдегі заттар мен құбылыстар туралы аялық білімі танымдық қызметпен, яғни адамның ойлау жүйесімен байланысты болады. Тілде осылар – тілдік таңбамен бейнеленеді. Бұл жөнінде Ч.У.Моррис: «Адамдар таңбаларды пайдаланушы ретінде тіршілік иелерінің ең жоғарғысы болып табылады» - дейді [17,57].Сөзжасамды синтетикалық аспектіде қарастырған ғалым А.Салқынбай затқа (денотат) атау бергенде, яғни таңбалау процесі халықтың дүниетанымына тікелей байланысты екендігін былай тұжырымдайды: «Заттар мен құбылыстардың белгілеріне атау, есім беру халық танымымен, ой-санасының өсуімен, ұлттық психология мен менталитетіне байланысты анықталады» [18,11]. Ендеше заттың (денотат) атау болып қалыптасуына жаңа атаудың өзіне ғана тән белгіні таңдауына негіз болатыны ескеріледі.Демек, зат біздің танымымыздан, ұғымызмыздан орын алғанда, атауға ие болғанда сол заттың барлық негізгі белгілері бірдей танылып, таңбаланбайды, тек негізгі – негізгі бөліктері мен ерекшелігі ғана белгіленеді. Заттың ең негізі көрсетіліп, ат таңдау арқылы түсінік қалыптасып, атау жасалады.Кез-келген зат не құбылыс ұғым арқылы танылап таңбалана алмайды, тек негізгі бөліктері мен бірнеше ерекше белгілері безендіріліп белгіленеді. Демек, мата атауларының тілде таңбалануы жалпы адамзат танымы мен дүние танымы адамдар тәжірибесі мен ойлау нәтижелерінің сөзде бекітілуі негізінде болады. Сонымен «таңба сыртқы дүние объектілеріне нұсқайтындықтан, ол шындық болмыс пен белгілі бір деңгейдегі байланыста болмақ. Сондықтан таңбаларды түрге бөлудің негігі белгісі болып таңбаның қоршаған ортамен байланысынң түрі алынады. Бұған себеп-салдарлы байланыс, материалдық тұрғыдағы ұқсастық, құрылымдық ұқсастық немесе ұқсастықтың тіпті болмауы да негіз бола алады» [19,9] – деген тұжырым мата атауларының тілдегі таңбалануында пікірлерімізді нақтылай түседі. Әрбір атаудың астарында ұғым тұрады, ал ұғым зат я құбылыстар жөнінде пайымдаудың жиынтығынан қалыптасады. Яғни ономасиологиялық терминмен тікелей байланысты, ұғымның қалыптасуына қандай уәждер негіз болады, соны зерттейді, анықтайды. Демек, «аталым – ұғым – ұлттық ойлау мен танымның да көрінісі» - деген зерттеулер біздің жұмысымыздың да басшылыққа алатын теориялық негізі болып табылады. Негізінен тілдің ішкі дамуы – таза лингвистикаға қатысты жағы болса, ал сыртқы дамуы – экстралингвистикалық жағы (қоғам, табиғат, таным) арқылы анықтаудың мәні ашылады, яғни зат – ұғым – атау – таңба арасындағы процесс тікелей аталым теориясымен жүзеге асады. Атаудың мағынасы мен ішкі пішінінің байланысын зерттеу теориялық және қолданбалы аспектілер тұрғысынан тану үшін оның ерекшеліктері әр түрлі қиыншылықтар туғызып, тіл білімінде оны шешуге жан-жақты әрекет етуге итермелейді. Бұл тілдік құбылыстардың қасиеті – заттың бір немесе бірнеше белгілерін тілдік тәсілдер арқылы бейнелеуі.Сонымен қатар сыртқы дүниемен, ақиқат өмірмен тікелей тура байланыстағы тілдік бірліктер негізінен тілдің лексика-фразеология жүйесінде бейнеленеді. Осы тілдік жүйедегі мата атауларын ономасиологиялық тұрғыда қарастыру лексикалық бірліктер жүйесін сыртқы экстралигвистикалық мәнділіктермен байланысты қарау – белгілі бір тақырыптық топтарға жататын атаулар жүйесінің құрылымын, қалыптасу заңдылықтарын, үрдістерін айқынырақ айыруға өз үлесін қосады. Олай болса нақты бір тақырып аясындағы, яғни мата атауларының таңбалануы ақиқат өмірмен байланысты ономасиологиялық зерттеуді қажет етсе, ал ұлттың сан ғасырлық тарихи-мәдени тәжірибесінде оның рухани әлемімен астасуы этнолингвистикалық табиғатын анықтауды қажет етеді. Сондықтан мата атауларының этностық мәнін ашуда ономасиологиялық әдіс пен этнолингвистикалық зерттеуді ұштастыра жүргізудің маңызы ерекше екендігін көрсетеді.



    ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

    1. Уфимцева А.А. Лексическая номинация (Виды наименований). – М., 1977. 357c.2. Қасым Б.Қ. Қазақ тіліндігі заттың күрделі атауларының теориялық негіздері. Филол.ғыл.докт. … автореф: 10.02.02.- А., 2000. 50 б.3. Чикобаева В.Ф. Язык и философия культуры. М., 1985.4. Резников Л.О. Гносеологические вопросы семиотики. – Л., 1964. 143 c.5. Степанова Ю.С. Семиотика. – М., 1983.6. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. Семантикалық аспект. Филол.ғыл.докт. … дисс: 10.02.02.- А., 1999. 284 б.7. Өткелбаева С.А. Қазақ тіліндегі дыбыстық символизм құбылысы. Филол.ғыл.канд. … дисс: 10.02.02. – А., 1994.8. Кейкін Ж. Қазақы атаулар мен байламдар. А., 2006.

    Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Нурмаганбетова Гулнар Смагуловна
    Жарияланған уақыты:
    2019-03-30
    Категория:
    Қосымша білім беру
    Бағыты:
    Мақала
    Сыныбы:
    10 сынып
    Тіркеу нөмері:
    № C-1553927877
    2222
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999