Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
САНДЫҚ ҰҒЫМДАР АРҚЫЛЫ ЖАСАЛҒАН КҮРДЕЛІ АТАУЛАРДАН ТҮЗІЛГЕН КОНЦЕПТІЛЕР
Материал жайлы қысқаша түсінік: САНДЫҚ ҰҒЫМДАР АРҚЫЛЫ ЖАСАЛҒАН КҮРДЕЛІ АТАУЛАРДАН ТҮЗІЛГЕН КОНЦЕПТІЛЕР Жоғарыда аталған сандық атаулардан жасалған күрделі атаулар өз алдына когнитивтік жүйеде белгілі орны бар концептілерді түзуге қатысады. Сол концептілерді құраушы білім бірліктері болып табылады. Сандық ұғымдардың жеке-жеке концептілер екені анықталды. Мысалы бес сан есімі адамның бес саусағымен байланысты шығып, тұтастық, байланыстылық концептісін құрайды. Ал осы сандық ұғым арқылы жасалған тілдегі көптеген күрделі атаулар когнитивтік сананың жүйелік бірліктерін түрлі концептілерді жасайды. Яғни сан ұғымдарын қолданып күрделі атау жасау – жаңа ұғымға ат беру өз алдына бір процесс болса, енді сол күрделі атаулар арқылы әлемнің тілдік бейнесін қалыптастыру, қоршаған ортаның танымдағы бейнесін құру бұл да өз алдына қарастырыла алатын тағы бір порцес болып отыр. Бірінші процес тіл шекарасында өтке, екінші процесс таным деңгейінде жүреді. Екеуі бірінсіз бірі жүзеге аспайды да, тіл мен таным тұтастығының айғағы болып табылады. Сонымен сан ұғымдары арқылы жасалған күрделі атаулар тілімізде алуан түрлі концептілер түзеді, яғни олар белгілі бір тілдік ортаның, этностың өкілі болып табылатын индивидтің өзіндік тұрмыс-тіршілігіне сәйкес дүниені танып, ол туралы білімді жинақтап, қорытып тіркеуінің құралы қызметін атқарады.
Материалды ашып қарау
САНДЫҚ ҰҒЫМДАР АРҚЫЛЫ ЖАСАЛҒАН КҮРДЕЛІ АТАУЛАРДАН ТҮЗІЛГЕН КОНЦЕПТІЛЕР

Жоғарыда аталған сандық атаулардан жасалған күрделі атаулар өз алдына когнитивтік жүйеде белгілі орны бар концептілерді түзуге қатысады. Сол концептілерді құраушы білім бірліктері болып табылады. Сандық ұғымдардың жеке-жеке концептілер екені анықталды. Мысалы бес сан есімі адамның бес саусағымен байланысты шығып, тұтастық, байланыстылық концептісін құрайды. Ал осы сандық ұғым арқылы жасалған тілдегі көптеген күрделі атаулар когнитивтік сананың жүйелік бірліктерін түрлі концептілерді жасайды. Яғни сан ұғымдарын қолданып күрделі атау жасау – жаңа ұғымға ат беру өз алдына бір процесс болса, енді сол күрделі атаулар арқылы әлемнің тілдік бейнесін қалыптастыру, қоршаған ортаның танымдағы бейнесін құру бұл да өз алдына қарастырыла алатын тағы бір порцес болып отыр. Бірінші процес тіл шекарасында өтке, екінші процесс таным деңгейінде жүреді. Екеуі бірінсіз бірі жүзеге аспайды да, тіл мен таным тұтастығының айғағы болып табылады.Сонымен сан ұғымдары арқылы жасалған күрделі атаулар тілімізде алуан түрлі концептілер түзеді, яғни олар белгілі бір тілдік ортаның, этностың өкілі болып табылатын индивидтің өзіндік тұрмыс-тіршілігіне сәйкес дүниені танып, ол туралы білімді жинақтап, қорытып тіркеуінің құралы қызметін атқарады.Алуан түрлі концептілердің ішінен жұмысымызда деректер көп жиналған бірнешеуіне тоқталып өтпекпіз.«Уақыт» концептісі. Бұл концептіні құрауға күрделі атаулар қазақи танымның, ұлттың болмыстың, әлеуметтік-экономикалық тұрмыстың, рухани мәдениеттің ерекшеліктерін көрсететін мынадай күрделі атаулар қатысады: он екі сәт, үш бунақ, бес қонақ және т.б. Он екі сәт – «ұзақ мерзім» дегенді білдіреді (49-11, 108 б.). Мысалы, –О, бұл қой әлі ет болғанша мың бір әлем он екі сәт. Мұнан қашан әкетеді? Ет комбинатына апарған күні қабылдай қоя ма, жоқ па? (Нұрқасым Қазыбеков. Хат. – Жұлдыз, 1986, 127 б.), - деген әңгіменің үзіндісінде он екі сәт күрделі атауы мың бір әлем тіркесімен бірге ұзақ мерзім деген ұғымды білдіріп тұр, басқаша айтсақ, уақытқа қатысты «ұзақтылық» концептісі құрап тұр. Бұл жерде аталған күрделі сөз үстірт мағынада қолданылса, он екі сәт сөзінің байырғы нақты мағынасын екінің бірі біле бермейді, сондықтан оның шын мәніде білдірген тілдің мағынасы астырт мағынаға жатады. Осы мағынаны Н.Уәлиев былай анықтайды: «Қазақтың халық календарын зерттеуші ғалымдарымыздың бірі – М.Ысқақов кейбір түркі халықтары, оның ішінде ұйғырлар тәулікті он екі шаққа (сағатқа) бөлген деген Ұлықбектің мағлұматфына назар аударады (М.Ысқақов. Халық календары. 1980, 220-бет). Тәулікті он екі шаққа бөліп, оны он екі жыл есебімен атау монғол халықтарында да бар: 1) хулгана цаг – тышқан шақ, 2) ухер цаг – сиыр шақ, 3) бар цаг – барыс шақ, 4) туулай цаг – қоян шақ, 5) луу цаг - ұлу шақ, 6) моғай цаг – жылан шақ, 8) морин цаг – жылқы шақ, 8) хонин цаг – қой шақ, 9) бичин цаг – мешін шақ, 10) тахиа цаг – тауық шақ, 11) нохой цаг – ит шақ, 12) гахай цаг – доңыз шақ (Б.Базылхан. Монғолша-қазақша сөздік. Улаанбатор-Өлгий, 1984, 880 б.)» (49-11, 108 б.). Үш бунақ. Қазақтарда және тағы да басқа түркілерде бір жылды үшке бөліп қарастырумен туындаған уақыт ұғымы. Бұл шаруашылыққа байланысты туындаған ұғым. Есепшілер шаруашылықты ауа-райымен сабақтастырып жүргізу үшін бір жылды 120 күннен тұратын үш бунаққа бөлген. Үш бунақтың алғашқысы бас бунақты шаруалардың тілінде қара қатқақ деп те атайды. Бұл мезгілде мал төлдейді, жабағы жүн қырқылып, бие бау тартылады. Орта бунақта шөп қуаты басына шығады. Аяқ бунақ қазанның тоғызынан ақпанның тоғызына дейінгі уақыт. Малшылар бұл мерзімде «күйек шешіп», жылқыны тебінге түсіреді.Бес қонақ. Жаз бен күз мезгілі арасында болатын ызғырық, суық күн. Бес конақ күрделі атауы тоғау сесебіне байланысты: бірінші қонақ 31-наурызда, қазіргі күнтізбе бойынша 21-сәуір – көктем мейрамы, еңбек мерекесі; екінші қонақ 31-мамыр, қазір 22 маусым – жаз мерекесі; үшінші қонақ 31 маусым, қазір 22-шілде – ақын, өнер, парасат күні; төртінші қонақ 31 шілде, қазір 22 тамыз – тіл мерекесі және ұлттық дәстүр күні; бесінші қонақ 31 тамыз, қазір 22-қыркүйек – күз мейрамы, сабантой (21).Бес күндік пәни – шектеулі ғұмыр дегенді білдіреді. «Бес күндік» деген «қысқа» мағынасында жұмсалып, жалған дүние, адамның жарық дүниеге келіп, о дүниеге аттану аралығындағы уақыт өлшемін білдіреді. Бір жағынан бұл күрделі атау «дін» концептісіне «діни уақыт» өлшемі ұғымына да келеді.«Туыстық» концептісі. Бұл концептіні жасауға сандық ұғымдар арқылы жасалған мынадай күрделі атаулар қатысады: үш жүз, үш жұрт, бес ата, жеті ата және т.б. Үш жүз – қазақ халқының іргесі үш жүз құрамынан тұрады. Олар: Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз. Бұл күрделі атаулардың құрамындағы «жүз» лексемасы туралы әртүрлі пікірлер бар. С.Аманжолов «жүз» лексемасы 100 санымен астарлас бөлшек ұғымын береді десе, Ж.Досқараев та жүз сөзінің этимологиясы жөнінде жүз сөзінің төркіні дүз, түз деген сөздермен байланысты болса керек деген пікір білдіреді. Себебі, біріншіден, қазақ тілінің кейбір говорларында д/ж дыбыстары алмасады, екіншіден, әрірек уақытта бұрынғы этнотоптардың үш жаққа бөлінуіне байланысты жүз (дүз) сөзінің қолданылуы заңды құбыдыс екені аңғарылады. Дыбыстардың алмасуына байланысты кейбір қарттардың сөйлеу тілінде жүз деудің орнына дүз деп те айтылады. Үшіншіден, тілімізде түз/дүз «дала, сахара жақ» деген мағынада қолданылады. Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде Ж.Досқараевтың пікірі шындыққа жанасын сияқты деп жазылған. Ал Е.Жанпейісов жүз лексемасының этимологиясын «буын, ұрпақ» сөздерімен байланысты дей келе, басқа түркі тілдерімен салыстыра зерттейді (50-12, 105). Сонымен, үш жүз құрамындағы жүз сөзінің төркіні ұрпақ сөзімен байланысты. Үш жүз деп қазақ даласы емес, қазақ халқы бөлінген, әрі тарихи романдардан «Үш жүз – қазақтың ағайынды үш баласы» деген сөйлемдерді кездестіруге болады. Сонымен үш жүз күрделі атауы қаны бір, туысқан. ағайынды деген ұғымды білдіреді.Үш жұрт. Халқымыз «жігіттің үш жұрты бар. Олар – ағайын жұрт: жігіттің әкесі жағынан келетін туыстары, нағашы жұрт – шешенің төркіні, қайын жұрт – әйелінің төркіні» деп айтады. Осы күрделі атау құрамындағы сандық ұғымдағы үш сөзінің о бастағы сан мағынасы көмескіленіп, этностың туыстық-әлеуметтік құрылымы болмысының бір көрінісіне қатысты құбылысты атауға қатысып тұр. Мысалы «Үш жұртың аман ба?» дегенде айналаң, ортаң аман-есен, жағдайың жақсы ма деген ойды меңзеп тұр. Бес ата. Бұл прецеденттік мәтін. Тарихи оқиғаға байланысты туындаған ұғым. Бес ата – Қоңырат руынан тарайтын бір бұтақтың аты. Бес ата атауының өзінен мифологиялық наным-сенімге қатысты құбылысты көруге болады. Қоңыраттан тараған рулар бір-бірімен жауласып, ақыры екіге бөлініп тынады. Жеті ата. Қазақта рулық қатынас тарихи даму кезеңдердің ұзақ мерзімі бойы әлеуметтік-экономикалық жағдайдың басты критерийі болды. Этностың тіршілігін, қоғамдық әрекеттестікті ұйымдастыру – туыстық қатынас негізінде орнығып, жүзеге асты, сондықтан да әр бір этнос өкілі өзінің о бастағы тараған тамырын, ата-бабасының жұртын жақсы білу керек болды. Қазақта жеті ата деп жеті ұрпаққа қатысты айтқан: ата, әке, бала, немере, шөбере, шөпшек, немене. Ал қазақтың ұғымында бұл күрделі атау «тамыр, түп-төркін, тек» мағынасын білдіреді. Жеті атасын білу деген тек қана өз ұрпағының арғы аталарын білу емес, жалпы шығу тегін, өз тарихын білу, өткенге құрмет көрсету, ұрпақ сабақтастығы деген ұғыммен шектесіп жатады. «Денсаулық» концептісін түзуге он екі мүше, алпыс екі тамыр, төрт тұғыр және т.б. күрделі атаулар қатысады.«Он екі мүшең аман ба?» деп хал сұрасу қазақтың ұлттық танымына тән. Мұнда қазақта қалыптасқан адам организмінің он екі мүшесінің амандығы сұралып жатқан деп ойлау толымды емес, бұл жерде жалпы деннің саулығы, науқастан амандығы сұралып жатыр. Ал осы күрделі атауды құрайтын элементтер - ұғымдардың мәнісін көпшілік біле бермейді. Сондықтан да оның мағынасы әлеуметтік мәнділік деңгейі астырт құрылымдық мағына арқылы белгіленеді. Осы мағынаны Н.Уәлиев халық жұмбағы негізінде жан-жақты ашып көрсеткен: «Дүниеде бір ағаш бар түбі жуан, Он екі ұл, алпыс екі қыз бір күн туған», дейді халық жұмбағы. Мұндағы «12 ұл» - он екі мүше, «62 қыз» - алпыс екі тамыр (алпыс екі мүшеге тараған тамыр), ал «ағаш» - адам. Әлі күнге дейін қариялар алыстан келген ер азаматтармен «Он екі мүшең аман ба? Төрт мүшең түгел оралдың ба?» (бұл жерде төрт мүше – екі аяқ, екі қол) – деп амандасып жатады. Он екі мүшені ғалым былай деп анықтайды: бас (1), омыртқа (1), жамбас (2), жауырын (2), тоқпан жілік (2), асық жілік (2), қары жілік (2) (49-11, 105). Он екіде бір гүлі ашылмаған, он екіде бір нұсқасы жоқ тәрізді сөз орамдары әуелде он екі мүшеге қатысты айтылған, бастапқыда бұлар он екі мүшеде бір гүлі ашылмаған, он екі мүшеде бір нұсқасы жоқ тәрізді толық күйде қолданыла келіп, «мүше» сөзін түсіріп айтуға байланысты ықшамдалған.Алпыс екі тамыр күрделі атауының мағынасын жоғарыда айтып кеттік. Бұл қазақтардың адам ағзасы туралы қазіргі ғылыми түсінік қалыптасқанға дейінгі практикалық таным нәтижесінде жинақталған білімінің бір элементі. Он екі мүшеге салаланып тараған тамырлардың барлығын санағанда алпыс екі екені анқыталған. Осы ақиқат дүниенің санадағы бейнеленуінің атауы енді тек нақта зат туралы білімді ғана емес, оған қоса басқа да ұғымдарды тануға құрал болады. Мысалы, қазақ ауыз әдебиетінде, сөйлеу тілінде де алпыс екі тамыры иіді деген қолданыс бар. Бұл адамның, әсіресе әйел адамның балаға мейірленгендегі жай-күйін дәл көрсететін картина. Сонда алпыс екі тамыр күрделі атауы тек денсаулық концептісін емес, сондай сияқты мейірімділік концептісін құрауға да қатысып тұр. Төрт тұғыр. Төрт тұғырға түсінік Құтты білікте де кездеседі. Көне шығыс медицинасында адам тәнінің тіршілік негізі төрт сұйық зат екендігі түсіндіріледі. Оның бірі- қызыл түсті сұйық- қан, сары түсті- өт сөлі, қара түсті- ірің, ақ тұсті- сілекей. Көне медицина бойынша осы төртекудің өзара тепетеңдігі бұзылса, адамның жан-тәнінде да ауытқу, ауру-сырқау болады деп сендірген. Бұл әрі Гиппократтың «Дененің төрт сөлі» туралы ілімімен сәйкес келеді, сондықтан соның негізгі болуы да мүмкін. Осы ілім бойынша адамның мінез-құлқы, қабілеттің төрт ерекшелігі жіктелген: сангвиникқан, флегматик – сілекей, холерик өт сөлі, меланхолик – қара сөл басым болғанда. Төрт сан атаулының өзіндік ерекшелігін дүниенің алғашқы негізі төрт элемент: от, су, жер, желге байланысты деп түсіндіріледі. Төрт элемент туралы ұғым ерте кезде Грецияда пайда болып, ислам дініне енген. Төрт элемент туралы түсінікті грек философы Эмпедокл жасаған. Ол алдымен негізгі түстерді атап (ақ, қызыл, сары, қара), оларды төрт элементке теңеген: ақ-су, қызыл-от, қара-жер, сары- жел.Аталған төрт түс құдайға да тән. Қызыл түс – Зевске, сары – Аппалонға, ақ Афродитоға, қара Крон құдайларына берілген.«Қару-жарақ» концептісі. Бұл концептіні жасауға қатысатын сандық ұғымдар арқылы жасалған күрделі атаулардан бес қару, төрт тұрман сияқтыларды келтіруге болады. Бес қаруы сай, төрт тұрманы түгел сияқты тіркестер өз алдына мұқтажсыздық, сайланғандық (қамсыздық) концептілерін құрайды.Бес қару. «Ер қаруы – бес қару» деген қазақ мақалы бар. Сондай-ақ бес қару атауы ертедегі жырларда да жиі кездеседі:Берік сауыт кигіздіСадағын сала байланып.Ер қаруы – бес қару,Бесеуін тамам ілгізді. («Құбығұл») Бес қару деп кез келген қаруды атамаған. Мұнда ең алдымен қызметінің ерекшелігіне қарай соғысқа қажетті түрлерін ғана алған. Бес қару деп тартыспақ (садақ), атыспақ (мылтық), шанышпақ (найза, сүңгі), шабыспақ (қылыш, алдаспан, селебе), салыспақ (шоқпар, айбалта) сайыстарында, жекпе-жекте жұмсалатын қаруларды атаған (49-11, 106 б.). Төрт тұрман. Бұл күрделі атаудың мағынасы қазіргі кезде төрт тұрманы түгел сияқты тіркестерде ғана кездесіп, астырт құрылымдағы тілдік бірліке жатады. Бұлай дейтініміз дәл қандай ұғымды білдіретіні көмескіленіп кеткен. Дегенмен оның ертеден келе жатқан нақты мағыналық элемнттері, яғни төрт санына сәйкес төрт түрлі тұрманның жиынтық атауы боланы белгілі. Байырға кезде ел қорғаған батырдың алдымен төрт тұрманы түгел болуы керек еді. Шернияз ақын: Сағынам ауызға алсам ИсатайдыЕр тумас ел бағына ондай жайлы.Қарадан халқы сүйіп «ханым» дегенЖігіт ед төрт тұрманы түгел сайлы, - дейді [13, 71].Әдетте төрт тұрманға сарбаздың 1) ер-тұрманы (ер, құйысқан, өмілдірік, қамшы, үзеңгі және т.б.); 2) мүкаммалы (кісе, дәедәку, кемер, белдік, күдері белбеу т.б.); 3) жау жарағы, қару қаттауы (сауыт, дулыға, қалқан т.б.); 4) бес қаруы жатады.Сонымен, сандық ұғымдар негізінде жасалған күрделі атаулар қазақ тілінде тек қана материалдық немесе рухани мәдениеттің нақты көріністерні ғана танытушы бірліктер емес, екен, олар сонымен бірге ұлттық болмысты, дүниетанымды көрсететін таным бірліктері – концептілерді құраушы тілдік бірліктер екен. Яғни сандар дүниені тануды құралы, сол танымды жианқтаушы таңба, сол жиналған ақпараттың реттеп, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін дайын білімнің кілті деуге де болады.

Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Нуртанова Гулдана Канатовна
Жарияланған уақыты:
2019-11-05
Категория:
Қазақ тілі
Бағыты:
Мақала
Сыныбы:
11 сынып
Тіркеу нөмері:
№ C-1572930476
2222
333
444
555
666
7
888
999