Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
«Үлкен адам – бала» қатынасы
Материал жайлы қысқаша түсінік: тәрбиешілерге көмекші құрал
Материалды ашып қарау
«Үлкен адам – бала» қатынасыБала ата-анасымен күнделікті және үзіліссіз қарым-қатынас барысында өмірлік тәжірибені жинақтайды, жеке өзара қатынастар орнатуды үйренеді, мінез-құлық нормаларын меңгереді. Өскелең ұрпақты болашақ өмірге даярлау – басты міндеттердің бірі. Ал бұл міндет «үлкен адам – бала» қатынасы өзара сенім мен сыйласымдылыққа, ата-ананың балаға деген сүйіспеншілігі мен талап қоя білушілігіне, балаға өз бетінше әрекет етуге мүмкіндік берген, сондай-ақ адами қасиеттерді, қалыптастыратын отбасыларында ғана нәтижелі болуы сөзсіз. Мектеп жасына дейінгі бала еліктеуге бейім келеді. Бала күнделікті ата-анасымен бола отырып, оларды жақсы көреді және әрбір әрекеттеріне еліктеп қимылдарын, қозғалыстарын, сөйлеген сөздерін, мінез-құлықтарын, әдеттерін «көшіріп» алады. Сонымен қатар оның жағымдысын да, жағымсызын да үйренеді. Есте ұстаңыз. «Бала – ата-ананың айнасы» деп бекер айтылмаған болар. Бұдан мынадай түйін жасауға әбден болады: сіз баладан не көрсеңіз, ол оның барлығын ең әуелі ата-анасынан үйренеді.
  • Баланың жақын адамдармен қарым-қатынасының сырластық сипаты бар және сүйіспеншілікке толы туысқандық байланысқа негізделген. Міне осының өзі оның рухани әлемінің байлығы, болмыстағы құбылыстарды түсінуі мен тәрбиесінің сипаты болмақ. Отбасы мүшелерімен байланыс жасай отырып, бала олардан көп нәрсені үйренеді. Бірақ ол бірнеше айлар бойы ата-аналарымен бірге бола отырып «үлкендердің» өмірін бақылап тек жай қараушы ғана болуы мүмкін. Кішкентай бала үлкендермен өзара белсенді әрекеттесу барысында дербестікке ие бола бастайды, дамиды, адамгершілік тәжірибені жинақтайды. Біздің айтпағымыз, баланың қарым-қатынасқа, біріккен эмоциялық және маңызды іс-әрекетке деген талпынысына ата-ананың немқұрайлылығы әлеуметтік мінез-құлық нормаларын, ережелерін, дәстүрлерін және әдеттерін меңгеруін тежеуі әбден мүмкін.
  • Кейбір ата-аналар саналы түрде өзінің тәрбиелеушісі қызметін басқа адамдарға (апасына немесе атасына, отбасында жұмыс істемейтін, отбасының бір мүшесіне, бала-бақша тәрбиешісіне, туысқандарының біріне және т.б.) аударғысы келеді. Олардың ойынша, тәрбие арнайы уақытты және ерекше күшті қажет етеді, ал олар болса жұмыс істейді, уақыттары жоқ: «мен қай уақыта тәрбиелеймін? Мен жұмыс істеймін», «отбасын кім асырайды?» және т.б. Өмір көрсетіп отырғандай көптеген ата-аналар баланы материалдық жағынан ғана қамтамасыз етеді де, онымен бірігіп уақыт өткізуден, сабақтарына қатысудан, оның іс-әрекетіне кірісуден қашқалақтайды.
  • Аса зейінді, кішіпейіл сақ адам қандай жағдайда да болмасын басқа адамдармен қатынаста өзінің адамгершілік қасиеттерін көрсетеді. Екі моральдың болуы мүмкін емес: біреуі - өз отбасым үшін, ал екіншісі – қоршағандар үшін. Егер сіз ұлыңыздың (қызыңыздың) өзіңізге зейінді, кішіпейіл болғанын қаласаңыз, онда басқа адамдармен қатынастарда да дәл сондай болуға үйретіңіз.
  • Бала үлкен адамның өзіне деген салмақты, құштар, құмартқан, сүйіспеншілікті қатынасын керек етеді. Егер бала үнемі үлкен адамның оның қуанышын, әсерлерін бөліскісі келмегеніне, немқұрайлылығына тап болса, онда оның жақындарына көрсеткісі келген «жасырын жатқан асылы» біртіндеп өшіп қалады. Нәтижесінде баланың үлкендермен байланысқа деген талпынысы нашарлап кетеді. Ата-ана жақын арада мұны түсінсе жақсы. Тағы бір қызығы, бала оқушы болғанда біз одан мектеп, оқуы, достары, сыныптағы оқиғалар туралы айтуды күтеміз. Бізді баламыздың не ойлайтыны, не қызықтыратыны, не мазасыздандыратыны қызықтырады. Бірақ баланың кішкентай кезіндегі немқұрайлы, салқын қатынастан кейін ол бізге ашыла қояр ма екен деген орынды сұрақ бәрімізде де туындайтыны сөзсіз.
  • Баланың қатысуымен болатын әңгіме үлкен адамнан аса әдепті болуды талап етеді. Баланың үнемі өзін орталық назарда сезінуіне жол бермеу керек. мысалы, мынадай жағдаятты алып қарайық: ұлы (қызы) оның жақсы жақтарын, сонымен қатар кемшіліктерін де аса сүйсініп әңгімелеп жатқан шешесін (әкесін) көреді. Осыған сәйкес мінез-құлық та қалыптасуы мүмкін: ол қоршағандардың назарын өзіне аударғысы келеді, расында да әерекше бала» екенін көрсеткісі келеді. Осылайша менменділік, атақ құмарлық, ерекше болу, құрбы-құрдастарынан артық болғысы келу дамиды.
  • Отбасында екінші баланың дүниеге келуімен бірінші баланың өмірі өзгереді. Ол үйде өзі болғанға үйренген, әкесі мен шешесі өзінікі, енді оларды бауырымен, «қарындасымен) «бөлісуге» тура келеді. Әрине үйдің үлкені қалай болғанда да отбасында өз орнын алуға талпынады. Міне, осыдан қырсықтық, жағымсыз қылықтардың басталуы әбден мүмкін. Бұл баланың өзіне қарамай қойған жақын адамдардың назарын өзіне аударуға жасаған қарсылығын көрсетеді. Жалпы отбасындағы үлкен баланың мінез-құлқы, отбасында эмоциялық жағынан өзін сезінуі, көп жағдайда отбасында келесі баланың дүниеге келетінінеоны алдын ала даярлауға байланысты. Алдын ала балада жағымды бір нәрсені күту сезімін қалыптастыру қажет. Мәселен, «жақын арада сенің бауырың немесе сіңлің болады, сондықтан жалықпайтын боласың», «кішкентай дүниеге келгенде сені үлкен деп айтатын болады», «сен үлкенсің, кішкентайды қорғайсың, онымен ойнайсың». Басқа отбасыларындағы кіші және үлкен балалар арасындағы жағымды қатынастарды мысал ретінде пайдалану аса тиімді болады. Үлкен баланы біртіндеп өзіне қызмет көрсете білуге (оның мүмкіндіктеріне қарай) даярлау тиімді болмақ. Егер нәресте дүниеге келгенге дейін үлкен бала анасына жақын болса, енді қатынас өзгереді: әрине анасының бар назары нәрестеде болады. Үлкен баланы біртіндеп отбасының басқа мүшелеріне - әкесіне, апасына, атасына жақындатқан жөн. Олар баламен жиі әңгімелескені, ойнағаны, қыдырғаны, сондай-ақ оны қандай да бір қызықты, ортақ іске тартқан дұрыс. Әрине, мұндай жағдайда анасының кіріскені дұрыс: «әкеңе бар, ол саған түсіндіреді», «әкең жұмыстан келгенде суреттеріңді көрсетуді ұмытпа» және т.б. Отбасында екінші баланың дүниеге келуінің үлкеніне әсер етпеуін алдын ала ойластыруы қажет. Олай етпегенде үлкен балада нәрестеге қызғаныш пайда болуы мүмкін. Егер дәл осындай қателіктерді жіберіп алсаңыз не істеу керек деген орынды сұрақ туындайды. Ең бастысы – баланың жоғалтқан қуанышын қайтарып, оған зейін аударып, көңіл бөлу қажет. Жылы сөз, жылы көзқарас, күлімсіреу – бұлардың барлығына арнайы уақыт керек емес. Нәресте қолыңызда болғанда үлкеніңізді де ұмытпаңыз. Нәрестеңізге ойыншық алғанда үлкен балаңызды да ұмытпаңыз. Егер дәмді нәрсені бір балаңызға берсеңіз, өзіне тиесіліні екіншісі де алуы керек. Балалардың екеуі де ата-аналарының сүйіктісі және қымбаттысы екенін сезінуі керек. балалар ата-аналарының өздеріне деген қатынасын тез аңғарады, сондықтан олардың өзін ұстауы да осыған сәйкес болады. Егер баланың қандай да болмасын тілегін тоқтаусыз орындай берсек, онда менменшілдік дамуы әбден мүмкін. Кейбір ата-аналар баланы қалай еркелету керек екенін түсіне бермейді. Мәселен, «артық ештеңе сатып алған жоқпыз, ойыншықтары басқалардікінен артық емес, балалар сияқты киінждіреміз, осымен біз оны еркелетеміз бе?» деп назаланады. Бірақ баланы тек керексіз артық нәрселермен ғана емес, сондай-ақ оған деген талап етпейтін қатынастармен де еркелетуге болады. Егер бала өзінің жақын адамдарына тұтынушы ретінде қараса, онда балада ата-ананың алдындағы парызын сезінуін қалыптастыру қиын болады. Ол өзіне берілген құқықтарға берілгені сонша міндеттің не екенін білмейтін болады. Қатал, менменшіл, асқақ, шадыр, өз мүмкіндігін артық бағалауға бейім тұратын адамдар осылайша пайда болады. Балалар өздерін үлкендерден көргені бойынша ұстайды. Баланың қажеттілігі мен тілегі өзінен емес, олардың ата-аналарының мінез-құлқынан, қатынасынан пайда болады. Өкінішке орай көптеген ата-аналар «бақытты балалық шақ» түсінігін баланы шексіз риза қылып қанағаттандырумен байланыстырады. Бірақ олар бір нәрсеге мән бермей тұр, баланың бетін еш қайтармай (дұрыс болмаса да) тәрбиелеудің менмендікті қалыптастыратынын, сондай-ақ тұтынушы ретіндегі бақыт қуаныш әкелмейтінін, болашақ өмірге даярламайтынын. Өзін шектей білу қабілеті қалыптаспаған, тәртіптілік, реттілікке үйренбеген адам ерте ме, кеш пе әйтеуір қоғамдық талаптармен қарама-қайшылықа тап болары сөзсіз, себебі ол жақсы оқуға, жұмыс істеуге, одан қоғам не талап етеді, соны орындауға даяр емес. Әрине ата-ана мен бала арасындағы мұндай қатынас (бір жақ – береді, ал екіншісі – алады) баланың жеке басына әсер етпей қоймай, яғни ол қандай адам болып өседі болашақ бір ұжым мүшесі ретінде не істей алады, болашақ балаларының әкесі немесе шешесі ретінде не істей алады.
  • Бала кішкентай болғандықтан соқыр адам тәрізді үлкеннің нұсқауымен жүреді. Ол дамып келе жатқан санасымен қатар өз еркін, «өз пікірін» ата-анасының билеп-төстеуіне қарама-қарсы қоюға талпынады. Балада өз еркінің, тыңдамаудың пайда болудың бір ұшығы ата-аналардың өз ролін дұрыс қолдана білмеуінде жатқан тәрізді. Ата-ана баланың жақсы боламын деген тілегін, ішкі күшін қолдауы керек. Бұл тілек әр балада бар, ата-ана осыны түсініп, баланың тілін тауып, әлі қатая қоймаған, нәзік рухани ұмьылысты бүлдіріп алмауы керек. Егер сіз өзіңізді қатал тәрбиешіге айналдырсаңыз, баланың әлі бекіп, қатая қоймаған жақсы боламын деген тілегі жоғалады да, баланың жан дүниесі күйзеліске түсуі әбден мүмкін.
  • Бала ата-анасы сыйламаған адамды тыңдамайды. Мұндай жағдайда ешқандай үгіттеу, бұйрық – «тыңдауың керек», «сыйлауың керек», «олай етуге болмайды» және т.б. көмектеспейді: бала ата-анасының бағалауымен ойлайды, оның адам туралы пікірі ата-аналарының қалыптастырған қатынасының әсерімен туындайды.
  • Құрметті ата-ана! Баланың жақсы боламын деген тілегін сыйлаңыз, оны адамзат жанының ең нәзік қозғалысы ретінде сақтаңыз, өз өктемдігіңізді көрсетпеңіз. Есіңізде болсын: сіздің ұлыңыз немесе қызыңыз – сіз сияқты адам, өзіне басқа біреудің басымдылық, өктемділік көрсеткеніне жан дүниесіне қарсы болады.

    Материалды жүктеу (Скачать)
    Авторы:
    Болатбекова Кымбат Болатбекқызы
    Жарияланған уақыты:
    2019-11-08
    Категория:
    Балабақша
    Бағыты:
    Сабақ жоспары
    Сыныбы:
    Мектепке дейінгі
    Тіркеу нөмері:
    № C-1573199852
    2222
    333
    444
    555
    666
    7
    888
    999