Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
Баяндама Батысқазақстандық төкпе дәстүрін орындайтын күйшілер және олардың орындау шеберліктері
Материал жайлы қысқаша түсінік: Қазақ халқының музыка өнерінің ең бай саласының бірі – күй өнері. Күйшілік өнер басқа өнер салалары сияқты тақырыптық, стильдік және орындаушылық ерекшеліктеріне қарай әр түрлі бағытта дамып, өркендеді.
Материалды ашып қарау
Батыс Қазақстан облысыОрал қаласыДарынды балаларға арналған мамандандырылғанС.Сейфуллин атындағы №11 облыстық қазақ мектеп-интернат кешені«Өнер» бөлімінің жоғары санатты мұғалімі Садыхова Нургуль Толкынбековна



БаяндамаБатысқазақстандық төкпе дәстүрін орындайтын күйшілер және олардың орындау шеберліктері

Қазақ халқының музыка өнерінің ең бай саласының бірі – күй өнері. Күйшілік өнер басқа өнер салалары сияқты тақырыптық, стильдік және орындаушылық ерекшеліктеріне қарай әр түрлі бағытта дамып, өркендеді. Ғасырлар бойы қастерлі тұмардай сақталып, бүгінгі күнге жеткен халық күйлері, музыкалық мәдениеті – күйлердің түп-тамыры ежелгі салт-санамен ұштасып, ұғым-түсінікпен астасып жатыр. Халқымыздың мұңы мен зары, қуаныш-күйініші, қайғысы мен қасіреті, аңсаған арманы, іздеген мұраты сол киелі домбыраның қос ішегінен күй болып төгіледі. Оны өшірмей, бар нәрімен, бар сөлімен бүгінгі күнге жеткізген екі құдіретті күш бар. Бірі - киелі домбыра, екіншісі - сол домбыраны сөйлетіп қана қоймай, уақыт шежіресін күй ғып жазған, сол арқылы халқына рухани қуат берген композиторларымыз. Тылсым тарих қойнауынан күйші бабалар арқылы бүгінгі ұрпаққа жеткен құдіретті күй - ұлттық мақтанышымыз, ортаймас асыл қазынамыз, бақ байрағымыз.Күй атасы Құрманғазыны, күй бабасы Дәулеткерейді, күй анасы Динаны, күй әлемінде қиқу салған Махамбетті, Маңғыстаудың мыңғырған мың мектебі Абыл, Есір, Құлшар, Өскенбай, Мұратты, Арқаның сырлы сазы Тәттімбетті, Ақжеленнің атасы Қазанғапты, Тазбала атанып есті күй қалдырған Еспайды, Атыраудан Маңғыстау асып «Бозашыны» боздатқан Ерғалиді, Шығыстың шуағын шілтерлеген Сүгірді, күні кеше арамызда мөлдіретіп күй төккен Төлегенді, Нұрғисаны, Мағауияны пір тұтпайтын иісі қазақ жоқ.Олар - орындаушылық және композиторлық қасиеттерді тең иемденген аға ұрпақ өкілдері. Домбыра дәстүрінің дамуы ХІХ ғасырда өзінің шарықтау шыңына жетті. Мәдениетіміздің дәстүрінде көптеген профессионал күйші – композиторлар қалыптасып, күйшілік дәстүр көптеген мектептерге бөлінді. Бұл күйші – композиторлар өзіндік стильдік ерекшелігімен, қағыс техникасымен, музыкалық тілімен, орындау шеберлігімен оқшауланып, өнерімізде жарқын із қалдырды.Домбыра өнерінде батысқазақстандық төкпе және шығысқазақстандық шертпе тәрізді екі аспаптық дәстүр қалыптасты. Бұл екі дәстүр бір-бірінен композициялық құрылысы, ойнау техникасы, музыкалық тілі жағынан айрықшаланып дараланады. Батыс Қазақстан күйлері негізінен шиеленіскен тартысты оқиғаларға құрылады. Терең философиялық толғанысқа толы бұл күйлерде қуатты әрі толық қанды образдар жасалады. Төкпе күйлердің шертпе күйлерден айырмашылығы – оның бас буын, орта буын, кіші саға, үлкен саға болып келетін нақтыланған формасы бар және бұл дәстүрдегі тағы бір ерекшелік – оң қол қағысында. Қағыстар оң қолдың сермей соғуымен орындалып, қара қағыс, ілме қағыс, бөгеме қағыс сияқты сан түрге бөлінеді.Шығысқазақстандық шертпе дәстүрінің ерекшеліктеріне күйлердің ән тектес әуенді, сазды және жұмсақ нәзік үнді болып келуін, саусақ басымен шертіп тарту әдістерін жатқызуға болады. Олардың мазмұнына психологиялық суреттемелер, терең толғаныстар, әйелдердің нәзік бейнелері тән.Халық арасында әр күйшінің өз қолтаңбасы стильдік ерекшелігі, орындаушылық тәсілдері баршылығына белгілі. Енді сол дәулескер күйші аталарымызды еске түсіріп, сонау заманнан сыр шертейік. Күй атасы Құрманғазының біздің өмірімізде алатын орны ерекше. Құрманғазы күйлерінен қазақ жерінің тіршілік тынысын, шексіз кең даланы, тұлпардың шабысын сезініп, халқымыздың күш - қуатын, сырын ұғамыз. Күйші домбыраның орындау әдістерін, аспаптың дыбыстық және техникалық бай мүмкіндіктерін мейлінше ұтымды қолдана білген. Құрманғазы күйлеріндегі тағы бір ерекшелік – композитор күйдің шарықтау шегі, яғни кіші саға мен үлкен сағаның дамып, жазыла түсуінің арқасында домбыра диапазонын өне бойында ауытқымай сақтап отырады. Оның «Сарыарқа», «Алатау», «Бұлбұлдың құрғыры» күйлері туған жер мен табиғат сұлулығын бейнелесе, «Төремұрат», «Адай», «Лауішкен», «Кішкентай» күйлері адам образдарын суреттейтін арнау – шығармалар. Ал «Ақжелең», «Байжұма», «Балбырауын», «Терісқақпай» күйлері қазақ музыкасында қалыптасқан дәстүрлі жанрлардың негізінде шығарылған. Сонымен қатар, «Қайран шешем», «Қызыл қайың», «Кісен ашқан», «Түрмеден қашқан» тәрізді күйшінің өз өміріндегі оқиғаларға байланысты шығарылған күйлері композитор шығармашылығында елеулі орын алады. Құрманғазы – қазақ музыкасының классигі.Дәулеткерей – философиялық дүниетанымы терең, ойшыл композитор. Ол қазақтың аспаптық музыкасының лирикалық күйлер бағытын қалады. Оның нәзік психологиялық әйелдер образын сомдаған «Қыз Ақжелен», «Құдаша», «Ақбала қыз», сыршыл көңіл күйді бейнелейтін «Қоңыр», «Көркем ханым», бұлбұл құстың поэтикалық образына арналған «Бұлбұл» күйлері осының айғағы. Күйші «Топан», «Жігер» күйлерінде терең философиялық толғанысты суреттесе, «Салық өлген» атты жоқтау күйінде ауыр трагедиялық сезім толқынысын бейнелеген. Дәулеткерей күйлерінің құрылысындағы аса дамыған бөлімі – орта буын мен кіші саға. Үлкен саға орнықты көрсетілмегенімен, композитор күй желісін дамыта отырып, үлкен саға пернелеріне де барып қайтады.Дәулеткерей күйлері орындаушылық тұрғыдан үлкен шеберлікті талап етеді. Дәулеткерейдің өзіндік ойнау мәнері қазақ қоғамының жоғарғы аристократиясы арасында жайылған «төре тартысы» этикасына байланысты қалыптасты. Құрманғазы күйлеріндегі оң қолдың қағыс ауқымы кең болуы төре күйлерінде кездеспейді. Дәулеткерей күйлерінің оң қол ауқымы «тар» болып, домбыраның мойыны аса жоғары көтерілмейді. Күйлердің әрбір қағысы барлық саусақ пен жұдырықтың түйілген қалпында артық қимылсыз, жұмсақ және дәл орындауды керек етеді. Дәулеткерей күйлерін орындағанда дыбыстың интонациялық тазалығы мен тербелісін, мелизмдер мен қағыс өрнектерін дәл сақтау керек.Қазанғаптың күйлері өзінің орындалу тәсілі жөнінен де, мазмұны мен әуені жағынан да ерекше. Оның күйлерінен тегеурінді жойқын күш сезілмейді, тұнық лиризммен өрілген күй арқауындағы әрбір ойы философиялық тұжырымға негізделеді. Мәнерлі, қоңыр үнді, биязы күйлері тыңдаушысының жан дүниесін баурап алып, терең де, тылсым дүние төріне жетелей жөнеледі.Қазанғаптың күйлерінде қағыс түрлері қаншалықты құбылып, тыныс-демі қаншалықты өзгергенімен, барлық күйлеріндегі саз – әуен бітімділігі ұзара сақталып отырады. Оң қол қағысының қимыл-қозғалысы күй әуенін айқындауда басты тетік болып табылады. Қазанғап күйлерін тек ойгап қою аз, оған орындаушы жан тәнімен берілу қажет.Қазанғап күйлерінің өн бойында кездесетін «ілме» қағыстар мен «қара» қағыстарды сипай, әдемі үн шығара қағу әдістерімен орындау, «теріс» қағыстарды – сұқ саусақ пен бас бармақтың көмегімен алуымен ерекшеленеді.Қазанғаптың Балжан қызға арналған он бес түрлі күйі бар. «Жұртта қалған», «Боз жорғаның бөгелек қағуы», «Кербез Ақжелен», «Шырылдатпа», «Жер күйі» - деген күйлері бар.Абыл – Маңғыстау мектебінің күйшісі. Ол Адайдың атақты домбырашысы Қошқардан тәлім-тәрбие алып, күйлерін үйренген. Абыл стилі жағынан басқа композиторларға ұқсамайды. Оның күйлерінің формасы өте күрделі болып келеді. Абыл күйлерінде жалпы Батыс Қазақстан күйлеріне тән форма заңдылықтары сақталса да, бас буын мен күй тақырыбының арасы бөлінбей, күй формасының жалпы құрылысымен тұтасып жатады. Домбыраның орта буынында бірнеше тұрақталған ладтық пернелер кездесіп, олардың әрқайсысының өрнектеліп (айналшықтап) орындалуына байланысты күйдің дамуы негізінде домбыраның орта шенінде жүреді. «Нарату» күйінде саға функциясы күйдің шарықтау шегі сияқты емес, дамудың тағы бір кезеңі іспетті. Ал «Абыл» күйінде кіші саға мүлдем жоқ, үлкен саға дәстүрлі қалпында көрсетілген. Әр буынның қайталанып отыруы және әр бөлімнен қайтқан қайырымдардың үнемі дамып, өзгеріп, жаңғырып отыруы Абыл күйлерінің стильдік ерекшеліктеріне тән. Абыл дәстүрінде қағыстың ырғақтық өрнегі де сан алуыан болып келеді. Сонымен қатар, домбыраның әрбір ішегін тең мағыналы етіп, астыңғы ішекте келе жатқан ырғақтық әуенді үстіңгі ішекке ауыстырып отыру Абыл дәстүрінде кең дамыған. Абыл дәстүрінің аппликатуралық жағы да өз алдына бір төбе. Сол қолдың шынашағы басқа дәстүрдегідей аты жоқ қолмен қабаттасып жүрмей, өз алдына бір перне басып жүреді.Дина – дәстүрлі халық өнерінен сусындап үлгі өнеге алған Қазақстанның батыс өңіріндегі ұлы күйшілердің соңғы буыны. Дина, біріншіден, халық композиторларының күйлерін бізге жеткізген шебер орындаушы. Күй атасының жолын қуған Дина өзінің ұлы ұстазы Құрманғазының күйлерін шебер орындаумен қатар, Ұзақ, Есжан, Байжұма, Дәулеткерей, Түркеш, Әлікейдің күйлерін тартқанда алдына жан салмайтын. Өз күйлерін Дина импровизациялық формада еркін тартқан. Ол күйдің негізге композициялық принциптерін сақтай отырып, әр тартқанында күйін жаңаша өрнекпен орындай беретін. Батыс Қазақстанның күй формасына сүйене отырып, Дина күй құрылысын өзінше дамытқан. Бас буын мен орта буын аралығындағы күй тақырыбы дәстүрдегідей өзгермей, дәл сақталса да, күй құрылысындағы басқа буындар үнемі өрнектеліп, құбылып отырады. Кіші сағаның өзінде дәстүрлі үстіңгі ішекте жүретін өрнек жол, ол күйдің даму бөлімін құрайды. Дина күйлеріндегі оң қолдың қағыс техникасы, сол қолдың аппликатуралық тәртібінің өзі де алдына бір төбе. Борандатып келе жатқан күй сарынының кілт тоқтап, күй ырғағының үнемі құбылып отыруы Дина күйлеріне тән басты қасиет болып табылады. «Байжұма», «Жігер», «Жаңа бозшалақ» күйлері дарынды күйші – композиторлар Дәулеткерей, Құрманғазы, Түркешке арналып, солардың күйі желісінің негізінде туған, «Қарақасқа ат» туған ауылын, жас кезін, бақытты шағын еске алуға, «Кербез» өмірінің ауыр кезеңінде ақыл беріп, демеу болған сүйікті абысынының бейнесіне арналған.Мәмен он төрт жасында күйші бала атанады. Сөйтіп, жас күйші ерекше дарынымен, орындаушылық шеберлігімен жұртшылықтың назарына ілігеді. Әлікей, Түркеш сияқты дарынды күйшілер мен ұлы ұстазы Құрманғазы дәстүрін жалғастыра отырып, Мәмен өзі де күйлер шығара бастайды. Оның әрбір күйі аспаптық музыка мәдениетіміздегі қайталанбас дара туындылар болып табылады. Мәмен өз күйлерінде әрбір әуендік фраза мен күй құрылысындағы детальдарды шеберлікпен өңдеп жетілдіруі соншалық, оған импровизациялық иірімдер қосып, күй формасындағы бөлімдердің бірін ауыстырып немесе алып тастау мүмкін емес.

КҮЙ АНАСЫ























Дина Нұрпейісова домбыра ойнаудың барлық әдіс-тәсілдерін түгел меңгерген суреткер күйші. Оның орындаушылық өнері қашанда асқақ шабыттылығымен, үн бояуымен тыңдаушысын еріксіз баулиды. Осы мақсатпен ол әсіреме, домбыра үнін күшейтер шақта шынтағын шанақтан көтеріп әкететін, ал дыбысты әлсіретерде қолтығымен қыса түсетін. Осы тәсілдердің бәрін орындаған шығармаларының сипатына қарай, мән-мазмұнын жан-жақты айқын аша түсу үшін қолданатын.«Домбыраның әр пернесінің өз мәні бар, домбыра тартқанда оның өз мән-мазмұнын дұрыс анықтау бірден-бір шартты нәрсе. Домбыра шерткенде оны адамша сөйлетіп, сол арқылы белгілі бір күйдің мән-мазмұнын тыңдаушыға толық жеткізу керек», - дейтін Дина Нұрпейісова...Құрманғазының төл күйлерінде көп кездесе бермейтін, бірақ күй атасының даңқты шәкірті – Динаның күйлерінде кездесетін бір жәйтті айту керек. Бұл кейбір күйлердің үнемі өзгеріп отыратын ырғақтық жақтары. Динаның «Байжұмасында» күйдің кіріспесінде ырғақ әлденеше рет өзгереді. Ал күйдің ұзына бойына ырғақтың құбылуы сансыз десе болады.Динаның қағысындағы тағы бір ерекшелік – ол басқа ешкімде де кездеспейтін, оң қолдың бес саусағы бірінен соң бірін кезектестіре қағу. Дина ондай кезде басатын саусақтарын бір пердеге ұстап отырмайды, олар да қозғалып, мелодиялық, қос дыбыстық неше алуан суреттер береді.Құрманғазы да домбыраны жете меңгерген адам. Ол домбыра тартқанда Меңдіғали айтқандай, ағаш аспап әбден қожасына бағынып, иі түскен қайыстай икем болатыны, домбыраны жете меңгерудің нәтижесі.Құрманғазы күйлерінде ұқыпты орындауды, ырғақты қатты ұстауды, керек жерінде екпінді боратып, ал кейде тіпті баяулатып қалу кездеседі. Әсіресе, күй атасының осы бір түйіндерін жақсы жеткізетін Дина өз орындауында керек жерінде желпіндіріп, ала құйындатып алады да, кенет тіпті кідіргіштеп, тоқтап қалғандай сияқтанады.Оң қол мен сол қимылдары, сан алуан дыбыстарды бір-біріне шатастырмай пайдалану, Құрманғазы дәстүрінен келе жатқан орындау әдістерін түгел қамту, шығарманың идеялық мазмұнына, техникалық жақтарына қарай, шығарманы шынайы күйінде сақтау – біздің заманның орындаушыларын бір сатыға жоғары көтерген болар еді.Биыл туғанына 150 жыл толған Дина Нұрпейісова әжейдің көзі тірі жалғыз немересі Балжан Жұрынбайқызы да 75 жасқа шықты. Қазір Алматының «Шаңырақ» ықшамауданында әжесі аттас Дина немересімен шағын «времянкада» тұрады. Апай өзі Алматының Әуезов ауданында пәтер кезегін күткелі де біраз заман өткен. Сырқат апайдың көзі көруі де нашарлаған. Біреудің көмегімен ғана жүріп тұрады.Апамыз әжесінің биылғы мерейтойынан біраз жақсылықтар болар деп үміттенеді. Оның ең бастысы – Дина әжейдің зираты. Райымбек даңғылы бойындағы Орталық зираттағы бейіттің қазіргі халі – көрер көзге тым сұрықсыз. Бейіт көп молалардан көрінбей, дараланбай, тасада қалған. Тыс ескірген тас мүсінге жаңаша өң беру керек, себебі осының салдарынан Дина Нұрпейісованың бейітінің Алматыда екенін екінің бірі білмейді. Мүсіншінің аты-жөні кім?.. Тірі ме? Суретшілер одағы бұған не дейді? Д.Нұрпейісованың мерейтойы бірнеше рет өтсе де оның бейітіне жөндеу істері қолға алынбаған, сондықтан бейіт қараусыз қалған. Жабайы өскен теректер мен темір шарбақтардың тасасынан байқалмайды.Соны осы жолы қолға алу керек. Тек сылтау іздеп, жалқаулыққа жол берілмесін. Бұл болашақта жастардың барып, тағзым етеін, Дина рухына сыйынатын орын болуы керек. Темір шарбақтардың кейбіреулерін уақытша алып, соңынан қайта орындарына қоюға болады ғой. Оған қазіргі техниканың күші әбден жетеді. Жақында Дина Нұрпейісованың туған жері Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданынан шағын ғылыми экспедициямен үш қыз бала Алматыға келіп, Дина Нұрпейісова бейітінің күй-жайын көріп, суретке түсіріп алды. Олар Атырау – Астраханьды аралап, күй анасының жүріп өткен жерлерінде болды. Біз енді осындай экспедицияны облыс деңгейінде келгенін қалаймыз.Біз білетін Дина Нұрпейісова «ХХ ғасыр адамы» атанған. Осынау атақты алған адамның бірі - Дина Нұрпейісова, бірі – ақын Олжас Сүлейменов. Ғасыр адамы атанған Дина Нұрпейісованың бейіті осыншама төмендеп, мүшкіл халге жетуге тиісті емес еді.Дина Нұрпейісованың мерейтойы неге ЮНЕСКО деңгейінде өтпейді? Жалпы сөз ыңғайы келген соң айталық - күй құдіреті Құрманғазының, Дәулеткерейдің, Дина Нұрпейісованың мерейтойлары әлі күнге ЮНЕСКО деңгейінде өтпегеню Неліктен?Алматыда мәңгілікке тыныстап жатқан қазақтың күй анасына қала орталығынан лайықты көше беру керек. Дина әжей көзі тірісінде күй құдіреті Құрманғазыны да, жыр алыбы Жамбылды да көрген адам, дидарласқан, өнер жарыстырған тұлғалар. Демек, оның көшесі осы екі алып тұлғаның жанында болуы керек. Біздің ойымызша, Динаға бірден-бір лайық «Дина даңғылы» деген атау – Құрманғазы мен Жамбылдың ортасындағы көше.Сондай-ақ, Алматы қаласының әкімшілігі немесе қолы ашық Атымтай Жомарттай бір кәсіпкеріміз Динадай ананың аруағы риза болсын деп, оның көзі тірі жалғыз немересі Балжан апайдың қазіргі жағдайын ескеріп, бір пәтердің кілтін ел алдында табыс етсе, әжесінің көзі тірі немерелері разы баолар еді.
Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Садыхова Нургуль Толкынбековна
Жарияланған уақыты:
2019-10-31
Категория:
Қосымша білім беру
Бағыты:
Баяндамалар, реферат
Сыныбы:
3 сынып
Тіркеу нөмері:
№ C-1572501241
2222
333
444
555
666
7
888
999