Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

111
Баяндама Қазақ халқының сирек орындалатын күйлері
Материал жайлы қысқаша түсінік: Қазақ халқында күйдің байлығы, оның орны, рухани өмірдегі атқаратын ролі жайлы революциядан бұрынғы дәуірдің өзінде орыстың, батыстың прогрессивті зиялылары көптеген бағалы пікірлер айтып кетті.
Материалды ашып қарау
Батыс Қазақстан облысыОрал қаласыДарынды балаларға арналған мамандандырылғанС.Сейфуллин атындағы №11 облыстық қазақ мектеп-интернат кешені«Өнер» бөлімінің жоғары санатты мұғалімі Садыхова Нургуль Толкынбековна



БаяндамаҚазақ халқының сирек орындалатын күйлеріҚазақ халқында күйдің байлығы, оның орны, рухани өмірдегі атқаратын ролі жайлы революциядан бұрынғы дәуірдің өзінде орыстың, батыстың прогрессивті зиялылары көптеген бағалы пікірлер айтып кетті. Ал совет тұсында қазақ музыкасының алғашқы қомақты жинаушысы Александр Затаевич күйлерді нотаға түсірумен қатар осы жанр айналасында туған асыл ойларын жазып кетті. Өткен ғасырда Омбыда тартылған Тәттімбеттің күйлері, Сарыарқадан салып өтіп, Үркіттен бір-ақ шыққан Құрманғазының туындылары, Петербургты «басына көтерген» Уәлидің сыбызғы күйі сол заман үшін тосын ескексіз қайықтай «жел қуып» барса да, музыка маңдайындағы неткен-саяқ көрініс болса да, үлкен насихатшы қазақ сияқты «бұратана» халықтың аспапты музыка мәдениетінің бірінші хабаршылары болып еді.Біздің заманның оқыған, музыкалық жоғары білім алған домбырашыларының бәрі бірдей күйді бабына келтіріп орындауға шамасы келе бермейтіндігі күйлердің сол бір «жабайы» қалпының өзінде орындаушылық шеберліктің жоғарғы дәрежесін керек ететін күшінде, олардың мазмұн жағынан программалы болып, не бір аңыздық, тарихи жайларды суреттейтін жан-жақтылығында, күй орындаушылықтың қазақта үлкен бағалы болуында. Отызыншы жылдардың ортасында өткен Алматыдағы Бүкіл қазақстандық бірінші халық өнерпаздарының слетінде осы бір айтылған жай жаңа ұрпақтың алдына аталардың рухани сыйы болып тартылды. Мәменнің шәкірті Қали Жантілеуов бірінші рет астана сахнасында «Адайды» аңыратқанда, Тоғайбайдың шәкірті Уахап Қабиғожин «Сарыарқаны» сатырлатады.Күй дегенде біз көбіне домбырада тартылатын күйлер айналасында әңгіме етеміз. Шынында біздің қобызымызда орындалатын не бір көркем халық күйлері бар. Олардың орындаушылары да азайып қалды. Домбырада ноталы шығармалармен қатар күйлерді үйреткеніміз сияқты, қобызда да халық күйлерін орындауды үйретуімізі керек.Қазақ халқының мыңдаған әні мен жүздеген күйі ғасырлар бойы ат жалында, түйе қомында болып, ауыздан-ауызға көшіп, қағаз бетіне түспей келді.Соңғы жылдарда оркестрдің партитурасына айта қалғандай өзгерістер еніп, оркестрдің дыбыс құлашы кеңейіп, дыбыс үні үдеп, ойнау техникасы шыңдалып үлкен табыстарға жетті. Күйлер жеке домбырашылардың орындауында да концерттер мен радио арқылы да таратып жүр. Осы кездерде профессионал күйшілерден басқа өнерпаз күйшілер де көбейді. Олардың орындауларында профессионалдар ескеретін шеберлік кезеңдер жиі кездеседі. Бірақ осы сияқты қуанышты жағдайларды айта отыра біздің тоқталып кететін олқылық жақтары да болды. Ол орындау практикасында белгілі бір күй айналасында қалып қою, «кезекші» күйлердің шеңберінен аспау сияқты есте ұстайтын қолайсыз жағдайлар. Осымен байланысты сирек орындалатын күйлерге тоқтау.өйткені, бізде сирек орындалатын күйлер де, тіпті орындалмайтын күйлер де бар. Сирек орындалатын күйлердің ішінде: «Аман бол шешем, аман бол», «Нарату», «Абын», «Сәнау», «Соқыр Есжан», «Мерген», «Жігер» (Бапастың) тағы-тағылар. Көп күйлер тіпті орындалмайтындар қатарына кетті. Мысалы: «Ақсақ құлан», «Машина», «Соқыр Есжан» (Махамбет түрі), «Кеңес», «Боғда», «Тазбала күйлері» (соңғылар Лұқпан орындауында), «Жігер», «Адай» (Динаның түрі), Қазаңғап күйлері, «Қосбасардың» басқа түрлері, «Дайрабай» түрлері, «Балбырауынның» басқа түрлері, т.б.Сирек орындалады деген күйлеріміздің өздері де тек жеке домбырада орындаушылар арқылы естіледі.Ал оркестрдегі күйлерді алсақ, оның шеңбері тіпті аз. Бұл айтылғандардың үстіне көптеген жаңа тақырыпқа арналған күйлер көріне бастады. М.Қойшыбаев, Т.Мерғалиев, М.Өскенбаев, Х.Тастанов, О.Сүйінбеков тағы көптеген өнерпаздардың күйлері бар.Консерватория жанындағы фольклор кабинеті Алматы, Жамбыл, бұрынғы Талдықорған облысынан, РСФР-дің Омбы облысындағы қазақстардан ән-күй жинады. Бұрынғы Жетісу атанатын өлкеге А.Затаевичте келмеген болатын.Жамбыл облысының Луговой ауданында тұратын Сариев Шобанның орындауында «Бозатау» күйін Мерке ауданының тұрғыны Алманова Марияның орындауында «Жібекшалма», «Ілме Ақжелең», «Қос дәулет» күйлерін, Сарысу ауданының тұрғыны Еламанов Сағынтайдың орындауында «Жолаушы қоңыр», «Бозінген» күйлерін, сол ауданның тұрғыны Ажақаев Қабылдың орындауында «Сүгірдің күйі», «Ақсақ құлан» күйлерін жазылып алынды.Серікбаева Асқанның жазуында Қарақалпақ республикасындағы тұрғын қазақтар Кенжебаев Биманның орындауында Үсен төренің «Шамшырағы», «Балық Қырған», «Қоңырқаз» күйлерін, Кетебаев Екібайдың орындауында «Ақсақ құлан», «Түрікпен күйі» т.б. күйлері жазылды. Бұлардың ішінде «Жолаушы қоңыр», «Бозінген» күйлері қобызда орындалады. Бұл жағдай бұдан 25 жыл бұрын оркестрге сым ішекті домбыра енудің дұрыстығын, қазақтың халықтық музыкалық практикасында сым ішекті домбыраның орын алғанын дәлелдейді.Жамбыл облысының аталған аудандарында күйлердің саздары Қазақстанның батыс облыстарының дәстүріне қарай тартылды. Ол кездейсоқ нәрсе емес. С.Ақжігітовтың айтуы бойынша, ол жерлерде бір кезде Қазақстанның батыс жақтарынан келген қазақтар барплығы анықталып отыр. Әсіресе «Ілме Ақжелең», «Қос дәулет» күйлері бұл айтылғандарға дәлел бола алады.Қазақстанның қай жерінде болса да, қандай аспапта болса да «Ақсақ құлан» атты күй көп кездеседі.Асқан Серікбаева жинағындағы аты аталған Үсен төре деген кісі бұрынғы Орал, Торғай облыстарына аты әйгілі домбырашы, әнші.Үсеннің «Шамшырақ» күйінің де тарихы бар. Ол осы ғасырдың басында қазақ ауылдарында өте сирек болса да орыс мектептері ашылып, қазақ жастарына арнап шығарған күй.Баймағамбет болса, тарихта аты белгілі Шернияз ақынның талай улы тілінен сыбағасын алған сұлтан. Белгілі домбырашы Әзидолла Есқалиевтің орындауында сирек те, тіпті орындалмайтын да күйлер бар. Олардың ішінен Ещанов Ерғалидің «Балқаймақ» күй. «Балқаймақ» Құрманғазыда да, Сейтекте де бар. Сонымен қатар Әзидолланың орындауында Хайрошев Ғылманның бірқатар күйлері бар. Күйлерінің бәрі бірегей болып келетін домбырашы Мұхитов Лұқпан болатын. Оның күйлерінен фортепианода болса да «Кеңес» және «Бозтөбе» күйін елестетуге болады. Боғда бір кезде бай болып, содан жұтап қалса керек. Сонда «Бозтөбе» деген жайлауы да «Жемсу» қыстауы болса керек. Осы екі мекен-жайға наразылық білдіріп, «Енді сендерді қаптап жататын малың жоқ, адыра қалдыңдар» деген сияқты күй шығарған деседі. Бірақ, күйлері қайғыдан аулақ жатыр.Жоғарыда айтылғандай, Лұқпанның өзіне арнап кеш ұйымдастыратын болған себепті ол кісінің бұл айтылғандардан басқа да көптеген, халық алдында орындалмаған не сирек орындалып жүрген күйлеріне пікір айтылмайды.Қазақ күйлері ұшан-теңіз. Олардың орындалып жүргенінен орындалмай жүргендері бірнеше есе көп болу керек.Халық мүлкінің қандай жағдайда жатқанын қарап тұру, оны халық пайдасына асыра отыру музыка майданында жүрген барлығымыздың, әсіресе біздің жарқын болашығымыздың шын иелері жастардың міндеті.
Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Садыхова Нургуль Толкынбековна
Жарияланған уақыты:
2019-10-31
Категория:
Қосымша білім беру
Бағыты:
Баяндамалар, реферат
Сыныбы:
3 сынып
Тіркеу нөмері:
№ C-1572501384
2222
333
444
555
666
7
888
999