Авторлық материал жариялағаныңыз
туралы сертификатты тегін алу үшін
+
Материал жариялау
БАҚ (СМИ) жариялаған соң номер беріліп қорғалады
Сертификатты (құжатты) тексеру

"Қобыз күйлері"
Материал жайлы қысқаша түсінік: Оқушыға сабақты үйрету арқылы, білім деңгейін кәсіби түрде жетілдіру.
Материалды ашып қарау
Алматы облысыЕңбекшіқазақ ауданыШелек ауылыМКҚК «Балалар музыка мектебі»



















































Толегенова А.Б.

Сабақ тақырыбы: «Қобыз күйлерінің ерекшеліктері»Білімділік мақсаты: Оқушыға сабақты үйрету арқылы, білім деңгейін кәсіби түрде жетілдіру.Дамытушылық мақсаты: Оқушының музыкалық есту, есте сақтау және ырғақты қабылдау қабілетін дамыту.Тәрбиелік мақсаты: Оқушыны қазақ халық музыкасына қобыз аспабына деген сүйіспеншілігін арттыра отырып, күйлерді мәдени түрде дәріптей білуге тәрбиелеу.

Сабақ барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңіІІ. Оқушының үйге берілген бағдарламасын тексеру (қайталау)ІІІ. Сабақта өтілетін бағдарламамен жұмыс жасауІҮ. БекітуҮ. Сергіту сәтіҮІ.Үй тапсырмасыҮІІ. Рефлексия

І. Ұйымдастыру кезеңі1. Оқушымен амандасу.2.Аспаптың құлақ бұрауын келтіру. Оқушы назарын сабаққа аудару.3. Ашық ішекте «ре-ля» жәй екпінде ысқышты жүргізу. Оқушы ысқышты түзу, толық және еркін, жұмсақ жылжуын бақылау.ІІ. Оқушының үйге берілген бағдарламасын тексеру, пысықтау.1. А. Яньшинов «Этюд»2. Е. Андосов «Назерке»3. Қорқыт «Байлаулы киіктің зары»Оқушыға гамма Е-dur (ІІ октава) ойнату. Гамманы ойнату арқылы оқушының ысқышты дұрыс жүргізуіне, дыбыстың таза және көркем шығуына үлкен ықпалы бар.Оқушыға гамма Е-dur (ІІ октава)деташе, лигато- штрихтарымен ойнату.Гамма дегеніміз бір дыбыстан екінші аттас дыбысқа шейін, ереже бойынша тізбектеліп құрылған дыбыс ретін гамма дейді.Деташе штрихы- әр дыбысты, жеке-жеке ысқышпен ойнату. Осындай әдіс қолданғанда әрбір ысқыштың толық жүргізуімен байланысты. Ысқышты төмен (П) және жоғары (V). Бұл әдісте ысқыш кең және толық жүргізілуі тиіс. Шығарманың екпінімен мінездемесіне байланысты деташе штрихы толық ысқышпен ( Т.ы.) немесе төменгі жартысмен (Т.ж.) және жоғарғы жартысымен (Ж.ж) орындалуы мүмкін.Лигато штрихы- бірнеше дыбысты бір ысқыға қосып, бірге байланыстырып ойнау. Осындай әдіс кезіндегі ысқышты төмен (П) немесе (V) жүргізгенде, ысқышта бірнеше дыбыс қосылып орындалады. Лигато штрихының негізгі мақсаты-ысқышты баяу, үзбей жүргізілуі тиіс.Лигатоның екі түрі болады:1) бір ішекте орындалатын2) бір ішектен екінші ішекке өтетін лигато1. А. Яньшинов «Этюд»2. Е. Андосов «Назереке»3. Қорқыт «Байлаулы киіктің зары»Этюд- машықтану мағынасын білдіреді. Этюд музыкалық аспаптарда орындалатын оң қол және сол қол техникасын өсіру үшін шағын шығарма. Кейбір этюдтер өз алдында дербес көркем шығарма ретінде де қабылданады.1.А. Яньшинов «Этюд». Нота бойынша, дыбыс тазалығын сақтап, дыбыс сапасын көтеріп. Кездескен штрих түрлерін ( деташе, лигато). Лигатоның бір ішектен екінші ішекке өтетін түрін біркелкі, үзбей жәй екпінде орындау.2. Е. Андосов «Назерке». Күйді нота бойынша дыбыс тазалығын, аппликатураны сақтап орташа екпінде орындау.3. Қорқыт «Байлаулы киіктің зары» Күйді жәй екпінде, нотамен аппликатурасын сақтап, дыбыс сапасына, тазалығына мән беріп орындау.ІІІ. Сабақта өтілетін бағдарламамен жұмыс жасау.Ролик көрсету. Ролик көрсете отырып баланы сыни тұрғыда ойландыру арқылы сабақтың жаңа тақырыбын ашу. Оқушыға сұрақ:- Көріп,тыңдап отырған күйлердің бұраулары қандай?Қыл-қобыз аспабы ежелден ақ екі түрлі бұрауда ойналады. Ертеде олардың біреуін –оң бұрау, немесе қоңыр бұрау, екінші -теріс бұрау немесе тік бұрау деп айтқан. Ал бүгінде итальян тіліндегі ортақ терминдер бойынша «кварта» бұрауы «квинта» бұрауы деп айтып жүрміз.Қазақ халқының музыка аспаптары арасында ең көп сөз болып жүрген, халқымыздың рухани жан серігіне айналған музыкалық төл аспатарының бірі-қобыз. Қобыз сазында жан жүйені шымырлатып, жүректі тербейтін ерекше үн бар. Қобыз аспабымен табиғаттың сұлулығын, құстың қанат қағып ұшқанын, аңның іс әрекетін, соққан желдің үнін күй арқылы образын ашып келтіріп орындауға болады. Күй- мыңдаған ұлт, ұлыстардың ішінде тек қазаққа ғана тән өнер, қасиет. Сөзі мен әні де дәрменсіздік танытқан кезде күймен жеткізген. Қазақ халқының, ерте ертеден ежігедей сақталып, аса қастерлеген асыл мұрасы-Күй.Күй-дегеніміз қобыз, домбыра,сыбызғы т.б. аспаптарда орындалатын музыкалық жанр. Күй музыкасы, жан-жақты, мағынасы терең, екпінді және ырғақтық тұрғыдан күрделі формалы жанр.Қобыз жайында әңгіме айтып, сөз қозғаған кезде Қорқыт атын атамай кетуге болмайды. Қорқыт Сыр бойындағы оғыздардың астанасы Жанкент қаласында ҮІІІ-ІХ ғасырлар аралығында өмір сүрген дейді. Кейбір аңыз-әңгімелерде Қорқыт 295 жыл өмір сүрген деген болжам бар. Халық шежіресінің айтуынша, Қорқыт аты тек туыстарының ұнатып қоя салған аты емес. Қорқыт шыр етіп жерге түскенде ол айналасын қоршап отырғандарға, шешесіне кішкене сәби сияқты болып көрінбеген, түрі адамға ұқсамайтын «қап» сияқты болып көрінген жұрт шошып қашып кеткен, бейшара шешесі ғана қасында қалған. Қап емес адам тапқанын жүрегі сезген ана, әлсіз үнді сәбиін көреді. Баланың даусын естіп, бағанағы қорқып қашып кеткендер енді қайта жиналады, балаға «Қорқыт» деген ат қояды. Бір күні жиырма жасқа келген бала түс көреді. Түсінде ақ киімді біреу оған тек қырық жасайсың дейді. Қорқыт сөйтіп өлмейтін дүниені іздейді. Өзінің Желмаясын ерттеп мініп, ол ұзақ сапарға аттанады. Жолда Қорқыт бірдемені қазып жатқан бірнеше адамдарды кездестіреді. «Не істеп жатырсыңдар?»- деген оның сұрағына, олар: «Қаза болған Қорқытқа қабір қазып жатырмыз,»-деп жауап береді. Сөйтіп Қорқыт жердің төрт бұрышын айналып шығады. Адам өмірін мәңгілікке ұзарту мүмкін емес екендігіне көзі жеткен Қорқыт қобыз аспабын, оны жасау тәсілдерін аян арқылы алады. Түсінде көрген қобыз бейнесін ол біршама уақыт өткенде, әлдебір күштің жетелеуімен, («түйе монағынан тері қаптап», «үйенкінің түбінен үйіріп»,» «таутекенің мүйзін тиек салып», «бесті айғырдың құйрық-қылынан ішек тағып», «боз биенің сүтіне шылап», «ортекенің терісін сауыт қылып» жасап шығады. Аспандық жаратынды жылқы жануарының қыл-құйрығынан ішек пен ысқы тағылған қобыздың зарлы да мұңды,күңіренген үн шығарып, күй толғайды. Адам өмірін қысқалығын күйге қосып күңіренеді. Сондықтан болар қазақ қобызды «киелі» аспап деп, оны қадір тұтқан.Қобыздың «киелілігін»- бақсы-емшілер әсерлі қобыз үнін,сазын өздерінің емшілік ісіне пайдаланған. Алайда қобыз өмірден өз орнын тауып, ел ішінен шындықты жырлаған қобыз тарту өнерін классикалық деңгейге көтерген әйгілі күйші-композитор, Қорқыт күйлерін нақышына келтіре орындар жеткізген Ықылас Дүкен ұлы. Ықылас 1843 жылы жеті атасынан қобызшылар әулетінде дүниеге келген. Туып өскен мекені Сарысу мен Жаңаарқа аудандарына қарасты жерлер. Ықылас қобызды әкесінен үйренеді 15 жасқа келгенде Ықылас қобызды толық меңгереді, Ықылас өнерін әрі қарай дамытқан шәкірттерінен Түсіпбек (өзінің баласы) Әбікей, Сүгірлерді атайтын болсақ олардың шәкірттері Дәулет Мықтыбаев (1905-1976), Жаппас Қаламбаев (1909-1969) Ықылас өнерін біздің заманымызға өзгертпей жеткізіп қобызды өзінен кейінгі ұрпаққа үйретіп кетті.- Е. Андосов «Назерке» қандай бұрауға жатады?- Теріс немесе «квинта» бұрауына жатады.-Қорқыт «Байлаулы киіктің зары» Қорқыт «Байлаулы киіктің зары» қандай бұрауға жатады?- Оң немесе «кварта» бұрауына жатады.Қобыз күйлеріндегі стильдік тұтастық, қобыздың тартылу үлгісі, өмірді бейнелеу тәсілінің тұрақтылығы, сөз жоқ, жеке тұлғаның қолтаңбасын айқын аңғартады. Қобыз күйлеріне терең философиялық тебіреніс, элегиялық көңіл-күй мен майда қоңыр лиризм тән. Күйші қобызы бірде тағдырдың қайғы-мұңын шертіп, ботадай боздайды, бірде мәңгілік өмір мен сұлулық жырын төгіп, аққудай сызыла сұңқылдайды. Қобыздың дыбыс бояуы қоңыр, мұңды, кейде қайғыға толы адам дауысын елестетеді. Қобыз күйлеріне тән тағы бір ерекшелік – оларда әуендік байланыс, бір-бірмен сабақтастық бар. Бір күйдегі нақыш-саз екіншісінде ашық және жасырын түрде де қайталанады. Олар әрбір күйде кейбір ырғақтары, фактуралық сілемдері өзгеріп, түрленгенімен саздық байланыс үзілмейді. Қобыз күйлерінің көбісі басынан бастап соңына жеткенше екпіні мен ырғақтық өлшемдері өзгеріп тұрады. Және қобыз күйінде тональдік ауысып отырады. Яғни күй дәл әуендік сарынның қайталануымен аяқталады.Қобыз күйлерінің әуені әуезді, сазды, философиялық мән-мағынасы терең шығармалар.Қыл-қобызда үніндей үн басқа аспаптардың, ешқайсында кездеспейді. Қыл-қобыз аспабымен аң-құстардың іс-әрекеттерін,аққұдың қанат қағып ұшқанын, қасқырдың ұлығанын яғни бейнелерін, образын келтіре алатын сиқырлы дыбысқа толықоңыр үнді қобыз аспабына ғана тән ерекше үнімен ерекшеленеді. Қобыз күйлерін музыкалық тілмен айтқанда«флажолет», «портаменто», «глиссандо», «форшлаг» сияқты ерекше дыбыс алу әдістерін орындау арқылы ерекшеленеді. Флажолет- қыл ішектің ерекшелігі обертон «флажолет» дыбыстарына өте бай. Ашық ішек, обертон, флажолет дыбыстары «квинта» күйлерінен гөрі, бірінші позицияда орындалатын «кварта» күйлерінде көбірек кездеседі.Флажолет ішектің барлық жерінен де алына береді. Оны орындағанада, ішекті әдеттегінен гөрі әлсіздеу басып, ысқышты тиекке жақынырақ алып, бұрынғыдан жеңілірек жүргізу керек.Портаменто- қобыз ойнауда жиі кездесетін тәсілдің бірі «портаменто» (итальян сөзі Portamento-жүргізу) Бұл тәсіл ноталық жазбада нотаның үстіне немесе астына қойылған сызықша түрінде бейнеленеді. Портаменто тәсілі- оң қолмен ысқышты сәл басыңқырап, ноталардың дыбыс күшін бірдей етіп, оны аздап созыңқырап ойнау деген сөз. Бұл тәсілде орындаушылар осы айтылғандарға қоса оң қолмен ысқышты жүргізе отырып, сол қолдың бірінші немесе екінші саусағымен ішекті қағады. Сол кезде портаменто айқынырақ шығып, күйге өзіндік әсер береді. Бұл тәсіл көбінесе күйдің басында және бір фраза мен екінші фразаның ортасында кездеседі.Глиссандо-дыбыстан-дыбысқа көшкенде саусақты ішектің бойымен сырғыта жылжыту арқылы алынады. Глиссандо әдісі қобызда ұшқан құсты, жүгірген аңды, қасқырдың ұлығанын бейнелеген кезде, күйді әсерлеген жерлерде қолданы-лады. Бұл тәсіл сонымен қатар, күйдің соңында немесе бір дыбыстан екінші дыбысқа бір не жарты тон көшкенде кездеседі.Қылқобызда глиссандо тәсілін қолданғанда, мәселен дыбысты бір тонға жылжыту керек болса, саусақты жарты тондық мөлшерде, тон қажет кезде төрттен бір тонға ғана жылжытып, ішекті сол нотаны алатын саусақпен оңға қарай басыңқырап, созып орындайды. Бұл жағдайда орындаушы дыбысты өзінің есту, қабылдау қабілетімен әсерлейді.Форшлаг –шығарманы көркемдеп, әрлеу үшін қобыз күйлерінде өте көп кездесетін тәсілдер. Форшлаг майда ноталар мен негізгі дыбыстың алдынан белі бір сызылып және сызылмай да жазылады.ІҮ. Бекіту.Оқушының аспапты жетік меңгеруі, ойнау шеберлігі техникасы түрлі жаттығулар, этюдтар, гаммалар арқылы біртіндеп сатылап жаттығып өседі. Оқушымен өткен шығармаларды пысықтау.Ү. Сергіту сәті.Жұмбақтар жасыру арқылы қазақтың ұлттық аспаптары жөнінде оқушының қызығушылығын ояту.



Материалды жүктеу (Скачать)
Авторы:
Толегенова Акмарал Баймухановна
Жарияланған уақыты:
2020-03-09
Категория:
Музыка
Бағыты:
Ашық сабақ
Сыныбы:
Басқа
Тіркеу нөмері:
№ C-1583774865