Исламдағы стресстен шығу түрлері

Исламдағы стресстен шығу түрлері Қазіргі жаһандану дәуірінде адамзат бұрын-соңды болмаған психологиялық қысымға ұшырап отыр. Жылдам өмір ырғағы, ақпараттың шектен тыс көптігі, әлеуметтік бәсекелестік және жеке өмірдегі қиындықтар – мұның бәрі адамның ішкі жан дүниесіне әсер етіп, күйзеліс (стресс) деңгейін арттырады. Психология ғылымы бұл құбылысты адамның бейімделу реакциясы ретінде түсіндірсе, ислам діні оны тек психологиялық жағдай емес, рухани сынақ және адамды кемелдендіру жолы ретінде қарастырады. Ислам – адамды тек биологиялық немесе әлеуметтік тұрғыдан ғана емес, оның жүрек, рух және нәпсі тұтастығында зерттейтін ілім. Сондықтан исламдағы стрессті еңсеру әдістері де ерекше: олар адамның ішкі әлеміне терең әсер ететін, рухани тепе-теңдікті қалпына келтіретін кешенді жүйе болып табылады. Стресс – сынақ па, әлде мүмкіндік пе? Ислам ілімінде стресс ұғымы көбіне «сынақ» (ибтилә) ретінде қарастырылады. Құранда адамның түрлі қиындықтар арқылы сыналатыны айтылады. Бұл тұрғыда стресс – жазалау емес, керісінше: адамның иманын күшейтетін құрал сабырын тәрбиелейтін процесс рухани өсуге мүмкіндік Осылайша исламда стресс негативті құбылыс ретінде емес, мән-мағынасы бар құбылыс ретінде қабылданады. Бұл көзқарастың өзі адамның күйзелісті қабылдауын өзгертеді, ал қабылдаудың өзгеруі – стресс деңгейін төмендетудің алғашқы қадамы. Намаз – жан тыныштығының тірегі. Исламдағы ең негізгі амалдардың бірі – намаз. Намаз тек діни міндет емес, ол – адамның ішкі әлемін реттейтін ерекше психо-рухани практика. Намаз кезінде адам: сыртқы дүниеден ажырайды, ойын жинақтайды, Жаратушымен байланыс орнатады. Бұл процесс қазіргі психологиядағы mindfulness (саналы зейін) ұғымына өте жақын. Намаз адамның жүрегіндегі мазасыздықты азайтып, оған тыныштық пен сенімділік сыйлайды. Дұға – жүректің тілі. Дұға – адамның ең шынайы күйде Жаратушымен сөйлесуі. Стресс жағдайында адам көбіне өз эмоциясын іште сақтап қояды. Ал дұға: ішкі ауыртпалықты сыртқа шығаруға мүмкіндік береді жалғыздық сезімін жояды үміт пен сенімді күшейтеді Психологиялық тұрғыдан алғанда, дұға – бұл эмоционалдық разряд, яғни адамның ішкі қысымын жеңілдететін әдіс. Зікір – жүректі тыныштандыру механизмі. Зікір – Алланы еске алу арқылы жүректі тазарту. Құранда: «Жүректер Алланы еске алумен тынышталады» деп айтылған. Бұл тәжірибе қазіргі ғылымда дәлелденген медитация әдістерімен үндес келеді. Яғни исламдағы зікір – тек діни амал емес, жүйке жүйесіне әсер ететін тиімді психологиялық құрал. Сабыр – ішкі тұрақтылықтың негізі. Сабыр исламда ерекше орын алады. Ол тек шыдау емес, саналы түрде қиындықты қабылдау және оны еңсеру қабілеті. Сабыр адамға: эмоциясын бақылауға, асығыс шешім қабылдамауға, қиындықты дұрыс бағалауға көмектеседі. Сабыр – стресс жағдайында адамның ішкі «иммунитетін» күшейтетін негізгі фактор. Тәуекел – уайымды азайтудың жолы. Көп жағдайда стресс адамның бәрін бақылауда ұстауға тырысуынан туындайды. Исламда бұл мәселенің шешімі – тәуекел. Тәуекел: әрекет жасауды талап етеді, бірақ нәтижені Аллаға тапсыруды үйретеді. Бұл әрекет адамның артық уайымнан арылуына, қорқынышты жеңуіне, психологиялық жеңілдік сезінуіне мүмкіндік береді. Шүкір – позитивті ойлаудың кілті. Шүкір – барға разы болу. Стресс көбіне адамның жетіспейтін нәрселерге назар аударуынан пайда болады. Ал шүкір: назарды бар нәрсеге аударады, өмірге қанағат сезімін қалыптастырады, позитивті ойлауды дамытады. Бұл қазіргі психологиядағы gratitude therapy әдісімен толық сәйкес келеді. Садақа – жүрекке жеңілдік әкелетін амал. Садақа – басқа адамдарға көмектесу арқылы өзіңнің рухани жағдайыңды жақсарту. Бұл адамның өзін пайдалы сезінуіне, қоғаммен байланысын нығайтуға, ішкі ауыртпалықты азайтуға ықпал етеді. Садақа – әлеуметтік және рухани терапияның ерекше түрі. Құран – рухани шипа. Құран оқу – исламдағы ең күшті рухани құралдардың бірі. Ол адамға бағыт береді, қиындықтың мәнін түсіндіреді және үміт сыйлайды. Оны оқу адамның жан дүниесін тыныштандырып, күйзелістен шығуға көмектеседі. Исламдағы стресстен шығу жолдары – бұл тек діни амалдардың жиынтығы емес, ол адамның психологиялық, рухани және әлеуметтік жағдайын кешенді түрде реттейтін жүйе. Намаз, дұға, зікір, сабыр, тәуекел, шүкір және садақа секілді амалдар адамның ішкі әлемін тұрақтандырып, күйзелісті жеңуге мүмкіндік береді. Ислам стресс мәселесіне өзгеше көзқарас ұсынады: ол күйзелісті тек қиындық ретінде емес, рухани жетілу мен өмірдің мәнін терең түсінуге апаратын мүмкіндік ретінде қарастырады. Осы тұрғыдан алғанда, исламдағы әдістер қазіргі заман психологиясымен үндесіп, адамға тек уақытша жеңілдік емес, терең әрі тұрақты ішкі тыныштық сыйлайтын әмбебап жүйе болып табылады. Автор: Рыскалиева Гауһар Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің 4-курс студенті Ғылыми жетекші: Мұқан Нұрзат